ਅਵਾਚ੍ਯਮ੍ ਅਨਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤਮ੍ ਅਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮ੍ ਅਨਾਮਕਮ੍ । ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਤ੍ਮਕਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਸਦ੍ ਅਸਚ੍ ਚ ਪਰਂ ਪਦਮ੍
ਉਹ ਕਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕੀਦੀ, ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਹੀਂ; ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਅਸਲ, ਖਾਲੀ, ਮੌਜੂਦ ਤੇ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਹੈ।
ਤਨ੍ ਨ ਵਾਯੁਰ੍ ਨ ਚਾਕਾਸ਼ਂ ਨ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿ ਨ ਸ਼ੂਨ੍ਯਕਮ੍ । ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਥ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮ ਕਿਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਤ੍ ਪਰਂ ਨਭਃ
ਉਹ ਨਾ ਹਵਾ ਹੈ, ਨਾ ਆਕਾਸ਼, ਨਾ ਬੁੱਧੀ ਆਦਿ, ਨਾ ਖਾਲੀ; ਉਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਸਭ ਦਾ ਅਸਲ ਹੈ; ਕੁਝ ਹੋਰ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ।
ਤਦ੍ਵਿਦਾ ਤਤ੍ਪਦਸ੍ਥੇਨ ਤਨ੍ ਮੁਕ੍ਤੇਨਾਨੁਭੂਯਤੇ । ਅਨ੍ਯੈẖ ਕੇਵਲਮ੍ ਆਮ੍ਨਾਤੈਰ੍ ਆਗਮੈਰ੍ ਏਵ ਵਰ੍ਣ੍ਯਤੇ
ਉਹ ਅਨੁਭਵ ਉਹੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਨੇ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਸੱਚੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਤਾਂ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਜਾਂ ਰਿਵਾਇਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨ ਕਾਲੋ ਨ ਤਮੋ ਨਾਤ੍ਮਾ ਨ ਸਨ੍ ਨਾਸਨ੍ ਨ ਦੇਸ਼ਦਿਕ੍ । ਨ ਮਧ੍ਯਮ੍ ਏਤਯੋਰ੍ ਨਾਨ੍ਤੋ ਨ ਬੋਧੋ ਨਾਪ੍ਯ੍ ਅਬੋਧਿਤਮ੍
ਉੱਥੇ ਨਾ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਨਾ ਹਨੇਰਾ, ਨਾ ਆਪਾ, ਨਾ ਹੋਣਾ, ਨਾ ਨਾ-ਹੋਣਾ, ਨਾ ਕੋਈ ਥਾਂ ਜਾਂ ਦਿਸ਼ਾ, ਨਾ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ, ਨਾ ਅੰਤ, ਨਾ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਨਾ ਅਗਿਆਨ।
ਕਿਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਏਤਦ੍ ਅਤ੍ਯਚ੍ਛਂ ਚ ਬੁਧ੍ਯਤੇ ਬੋਧਪਾਰਗੈਃ । ਸ਼ਾਨ੍ਤਸਂਸਾਰਵਿਸਰੈḫ ਪਰਾਂ ਭੂਮਿਮ੍ ਉਪਾਗਤੈਃ
ਇਹ ਕੁਝ ਐਸਾ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹੀ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਗਿਆਨ ਦੇ ਪਾਰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਨ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਏ ਹਨ।
ਪ੍ਰਤਿषਿਦ੍ਧਾ ਮਯੈਤੇ ਤੁ ਯੇ ऽਰ੍ਥਾਸ੍ ਸਰ੍ਵੇ ऽਤ੍ਰ ਤੇ ਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਅਸ੍ਮਦ੍ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਪਰਿਚ੍ਛੇਦ੍ਯਾਸ੍ ਸੋਮ੍ਯਾਮ੍ਬੋਧੇਰ੍ ਇਵੋਰ੍ਮਯਃ
ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਇਥੇ ਨਕਾਰਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਇੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਪਰ ਸਾਡੀ ਸਮਝ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਹੌਲੀ ਲਹਿਰਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ।
ਯਥਾਸ੍ਥਿਤਂ ਸ੍ਥਿਤਾਸ੍ ਸਰ੍ਵੇ ਭਾਵਾਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਤਥਾ ਯਥਾ । ਅਨੁਤ੍ਕੀਰ੍ਣਾ ਮਹਾਸ੍ਤਮ੍ਭੇ ਵਿਵਿਧਾਸ੍ ਸਾਲਭਞ੍ਜਿਕਾਃ
ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਥੰਮ ਉੱਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੂਰਤੀਆਂ ਅਡੋਲ ਖੜੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਹਾਲਾਤ ਉਥੇ ਜਿਵੇਂ ਦੇ ਤਿਵੇਂ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਏਵਂ ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਥਿਤਾਸ੍ ਸਰ੍ਵੇ ਭਾਵਾਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਨ ਚ ਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਅਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮੈਵ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮ ਤਦ੍ ਏਤਦ੍ ਅਤਦ੍ ਏਵ ਚ
ਉਥੇ ਸਾਰੇ ਹਾਲਾਤ ਮੌਜੂਦ ਵੀ ਹਨ ਤੇ ਨਹੀਂ ਵੀ ਹਨ; ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਉਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਵੀ।
ਪਦਂ ਯਥੈਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮ ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਪਰਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਯਥਾਵਤ੍ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਤਤ੍ਰੈਕਪਰਿਣਾਮਿਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਹਾਲਤ, ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਹੈ ਤੇ ਹਰ ਇਕ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਉਥੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਾਸ੍ਤਮਯੇ ਜਾਤੇ ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਰਹਿਤਂ ਪਦਮ੍ । ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਪਰਿਪੂਰ੍ਣਂ ਚ ਤਦ੍ ਆਦ੍ਯਂ ਪਰਿਦृਸ਼੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਹਾਲਤ ਹਰ ਇਕ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਹਰ ਇਕ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਵੀ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਹਾਲਤ ਵਜੋਂ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ।
ਤਵ ਤਾਵਨ੍ ਮਹਾਬੁਦ੍ਧੇ ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥੋਪਸ਼ਮਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਨ ਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਸਂਸ਼ਯੋ ऽਤ੍ਰ ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍
ਹੇ ਵੱਡੀ ਅਕਲ ਵਾਲੇ, ਜਦ ਤੱਕ ਤੇਰਾ ਗਿਆਨ, ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਮਿਟ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗਦਾ ਨਹੀਂ, ਤਦ ਤੱਕ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੱਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਸ਼ੱਕ ਹੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹੈ।
ਯḫ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧੋ ਨਿਰਾਭਾਸਂ ਪਰਮ੍ ਆਭਾਸਮ੍ ਆਗਤਃ । ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨ੍ਤẖਕਰਣਸ਼੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤਸ੍ ਤਂ ਸ੍ਵਭਾਵਂ ਸ ਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਹ ਉੱਚੀ ਹਾਲਤ ਪਾ ਲਈ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੰਢਾ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ—ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਸੁਭਾਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅਯਂ ਤ੍ਵਮ੍ ਅਹਮ੍ ਇਤ੍ਯਾਦਿਸ੍ ਤ੍ਰਿਕਾਲਗਜਗਦ੍ਭ੍ਰਮਃ । ਤਤ੍ਰਾਸ੍ਤਿ ਹੇਮਪਿਣ੍ਡੇ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਇਵ ਰੂਪਕਜਾਲਕਮ੍
'ਮੈਂ', 'ਤੂੰ', 'ਉਹ' ਆਦਿਕ ਤਿੰਨ ਵੇਲਿਆਂ ਤੇ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਬਾਰੇ ਜੋ ਭੁਲਾਵਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਥੇ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦੇ ਡਲੇ ਵਿੱਚ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਹੋਵੇ।
ਹੇਮਪਿਣ੍ਡਾਦ੍ ਯਥਾ ਭਾਣ੍ਡਜਾਲਂ ਨਾਨੁਪਲਭ੍ਯਤੇ । ਤਥਾ ਨ ਲਭ੍ਯਤੇ ਭਿਨ੍ਨਂ ਪਰਮਾਰ੍ਥਘਨਾਜ੍ ਜਗਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦੇ ਡਲੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਦਾ ਗੁੱਛਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
ਸਰ੍ਵਦੈਵਾਪਿ ਭਿਨ੍ਨਾਤ੍ਮਾ ਸ੍ਵਾਙ੍ਗਭੂਤੋਪਲਮ੍ਭਦृਕ੍ । ਸਜਗਚ੍ ਚਾਜਗਚ੍ ਚੈਤਦ੍ ਧੇਮੇਵਾਙ੍ਗਦਰੂਪਕਮ੍
ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ 'ਚ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਅੰਗ ਇਹ ਜਗਤ ਹਨ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਪ੍ਰਗਟ—ਓਹ ਸੋਨੇ ਵਿਚ ਬਣੇ ਗਹਣਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ।
ਰਿਕ੍ਤਂ ਦੇਸ਼ਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥੈਰ੍ ਦੇਸ਼ਕਾਲਕ੍ਰਿਯਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਯਥਾਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਇਦਂ ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਨ ਚਾਸ੍ਤਿ ਚ
ਜਿਵੇਂ 'ਥਾਂ' ਆਦਿਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਕੇ, ਤੇ ਥਾਂ, ਸਮਾਂ ਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਥੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਨਹੀਂ ਵੀ।
ਯਥੋਰ੍ਮ੍ਯਾਦਿ ਸਮੇ ਤੋਯੇ ਚਿਤ੍ਰਂ ਚਿਤ੍ਰਕृਦੀਹਿਤੇ । ਭਾਣ੍ਡਵृਨ੍ਦਮ੍ ਅਯḫਪਿਣ੍ਡੇ ਤਥੇਦਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਹੀ ਪਾਣੀ 'ਚ ਲਹਿਰਾਂ ਆਦਿਕ ਰੂਪ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਾਂ ਤੰਬੇ ਦੇ ਢੇਰ ਵਿਚ ਭਾਂਡਿਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਜਗਤ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਯਥੈਤਦ੍ ਅਤ੍ਰ ਨੋ ਭਿਨ੍ਨਂ ਨਾਭਿਨ੍ਨਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਚਾਸ੍ਤਿ ਚ । ਨਿਤ੍ਯਂ ਤਨ੍ਮਯਮ੍ ਏਵਾਚ੍ਛਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਇਦਂ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਇਹ ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਇਕੋ ਜਿਹਾ, ਨਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਨਾ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ, ਉਸੇ ਸਰੂਪ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਨਿਖਾਤੈਵ ਭਾਤੀਯਂ ਤ੍ਰਿਜਗਤ੍ਸਾਲਭਞ੍ਜਿਕਾ । ਸੁਰਸਸ੍ਯੈਵ ਦृਸ਼੍ਯਤ੍ਵਮ੍ ਇਤਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਦਾਰੁਣਿ
ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਐਵੇਂ ਹੀ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਬਣੀ ਹੋਈ ਮੂਰਤੀ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕਦੇ ਘੜੀ ਹੀ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸੋਹਣੇ ਦੀ ਝਲਕ ਹੈ, ਜੋ ਡਰਾਉਣੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਦਿਸ ਰਹੀ ਹੈ।
ਨਿਖਾਤਾ ਦृਸ਼੍ਯਤਾਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਸ੍ਤਮ੍ਭਸ੍ਥਾਸ੍ ਸਾਲਭਞ੍ਜਿਕਾਃ । ਅਖਾਤਾ ਏਵ ਭਾਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਤ੍ਰ ਤ੍ਰਿਜਗਤ੍ਸਾਲਭਞ੍ਜਿਕਾਃ
ਜਦੋਂ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਮੂਰਤੀਆਂ ਘੜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਫ਼ ਦਿਸਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਇੱਥੇ ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਐਵੇਂ ਹੀ, ਬਿਨਾਂ ਘੜੇ ਹੋਏ, ਦਿਸ ਰਹੀ ਹੈ।
ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨ੍ ਅਕ੍ਸ਼ੋਭ੍ਯ ਏਵਾਨ੍ਤਸ੍ ਤਰਙ੍ਗਾਸ੍ ਸृष੍ਟਿਦृष੍ਟਯਃ । ਸਰਸ੍ਯ੍ ਅਤਿਰਸੇ ਭਾਨ੍ਤਿ ਚਿਦ੍ਘਨਾਮृਤਵृष੍ਟਯਃ
ਇਸ ਅੰਦਰ, ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਬਣਨ ਦੀਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰਮ ਰਸ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀਆਂ ਫੁਹਾਰਾਂ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
ਅਵਿਭਾਗੇ ਵਿਭਾਗਸ੍ਥਾ ਅਕ੍ਸ਼ੋਭੇ ਕ੍ਸ਼ੁਭਿਤਾ ਇਵ । ਅਵਿਭਾਤਾ ਵਿਭਾਨ੍ਤੀਵ ਚਿਦ੍ਘਨੇ ਸृष੍ਟਿਵृष੍ਟਯਃ
ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਵੰਡ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਵੀ ਵੰਡਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਵੀ ਕੁਝ ਹਿਲਦਾ-ਜੁਲਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਘਣ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀਆਂ ਫੁਹਾਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਹੀਂ।
ਪਰਮਾਣੌ ਪਰਮਾਣਾਵ੍ ਅਤ੍ਰ ਸਂਸਾਰਮਣ੍ਡਲਮ੍ । ਵਿਭਾਤਿ ਭਾਸੁਰਾਰਮ੍ਭੈਰ੍ ਅਪਿ ਭਾਤਿ ਨ ਕਿਞ੍ਚਨ
ਇੱਕ ਰੇਸ਼ੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਗੇੜਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਕਿੰਨੇ ਵੀ ਚਮਕਦੇ ਆਰੰਭ ਹੋਣ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ।
ਆਕਾਸ਼ਕਾਲਪਵਨਾਦਿਪਦਾਰ੍ਥਜਾਤਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਙ੍ਗਮ੍ ਅਙ੍ਗਰਹਿਤਸ੍ਯ ਤਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਨਙ੍ਗਮ੍ । ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਕਂ ਸਕਲਭਾਵਵਿਕਾਰਸ਼ੂਨ੍ਯਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਏਤਦ੍ ਆਹੁਰ੍ ਅਜਰਂ ਪਰਮਾਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਮ੍
ਆਕਾਸ਼, ਸਮਾਂ, ਹਵਾ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਵੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਟੰਗਾਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੀ ਕੋਈ ਟੰਗ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਟੰਗਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਰੂਹ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਬਦਲਾਅ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਅਮਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸੱਚਾ ਰੂਪ ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਯਥਾਚੇਤ੍ਯੇ ਚੇਤਨਤਾ ਯਥਾਕਾਲੇ ਚ ਕਾਲਤਾ । ਯਥਾ ਚ ਵ੍ਯੋਮਤਾਵ੍ਯੋਮ੍ਨ੍ਯ੍ ਅਜਡੇ ਚ ਜਡਤਾ ਯਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਚੇਤਨ ਵਿਚ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਆਕਾਸ਼ਤਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਜੜ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵਿਚ ਵੀ ਜੜਤਾ ਦਿਸਦੀ ਹੈ,
ਯਥਾਵਾਯੌ ਚ ਵਾਯੁਤ੍ਵਮ੍ ਅਭੂਤਾਦੌ ਚ ਭੂਤਤਾ । ਯਥਾਸ੍ਪਨ੍ਦਾਤ੍ਮਨਿ ਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਯਥਾਮੂਰ੍ਤੇ ਚ ਮੂਰ੍ਤਤਾ
ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਵਿਚ ਹਵਾਪਣ, ਤੱਤਾਂ ਵਿਚ ਤੱਤਤਾ, ਜੋ ਸਵਭਾਵਕ ਤੌਰ ਤੇ ਹਿਲਦਾ ਹੈ ਉਸ ਵਿਚ ਹਿਲਣਾ, ਤੇ ਜੋ ਅਰੂਪ ਹੈ ਉਸ ਵਿਚ ਵੀ ਰੂਪਤਾ ਦਿਸਦੀ ਹੈ,
ਯਥਾਭਿਨ੍ਨੇ ਚ ਭਿਨ੍ਨਤ੍ਵਂ ਯਥਾਨਨ੍ਤੇ ਚ ਸਾਨ੍ਤਤਾ । ਯਥਾਦृਸ਼੍ਯੇ ਚ ਦृਸ਼੍ਯਤ੍ਵਂ ਯਥਾਸਰ੍ਗੇषੁ ਸਰ੍ਗਤਾ
ਜਿਵੇਂ ਅਟੁੱਟ ਵਿਚ ਵੀ ਵੰਡ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਬੇਅੰਤ ਵਿਚ ਵੀ ਹੱਦ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਵਿਚ ਵੀ ਦਿੱਖ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਨਾ ਬਣੇ ਹੋਏ ਵਿਚ ਵੀ ਬਣਨ ਦੀ ਗੱਲ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ,
ਏਤਤ੍ ਕ੍ਰਮੇਣ ਹੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਵਦ ਮੇ ਵਦਤਾਂ ਵਰ । ਆਦਿਤḫ ਪਰਿਪਾਟ੍ਯੈਵ ਬੋਧ੍ਯਨ੍ਤੇ ਹ੍ਯ੍ ਅਲ੍ਪਬੋਧਿਨਃ
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਘੱਟ ਸਮਝ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਸਮਝਾਈਆਂ ਜਾਣ ਤੇ ਹੀ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਤਦ੍ ਅਨਨ੍ਤਂ ਮਹਾਕਾਸ਼ਂ ਮਹਾਚਿਦ੍ਘਨਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਅਵੇਦ੍ਯਵਿਦ੍ਰਸਮਯਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਏਕਂ ਸਮਸ੍ਥਿਤਿ
ਉਹ ਬੇਅੰਤ ਵੱਡਾ ਆਕਾਸ਼, ਉਹ ਮਹਾਨ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਇਕੱਠ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਕੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਜਾਣਨ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ, ਇਕ ਰੂਪ ਤੇ ਸਮਾਨ ਅਵਸਥਾ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿष੍ਣ੍ਵੀਸ਼੍ਵਰਾਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਮਹਾਪ੍ਰਲਯਨਾਮਨਿ । ਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥੇ ਰੂਢਿਮ੍ ਆਪਨ੍ਨੇ ਯਚ੍ ਛੁਦ੍ਧਮ੍ ਅਵਸ਼ਿष੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ 'ਬ੍ਰਹਮਾ', 'ਵਿਸ਼ਨੂ', 'ਈਸ਼ਵਰ' ਆਦਿਕ ਨਾਮ ਮਹਾਂ ਪ੍ਰਲੈ ਦੇ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਅਰਥ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।