ਭਵਤ੍ਯ੍ ਏਕਸਮਾਧਾਨਸ੍ ਸੋਮ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਵ੍ਯੋਮਨਿਰ੍ਮਲਃ । ਤਿष੍ਠਤ੍ਯ੍ ਅਪਗਤਾਸਙ੍ਗਸ੍ ਸ੍ਥਿਤ ਏਵਾਪ੍ਯ੍ ਅਸਤ੍ਸਮਃ
ਜੋ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਕੇ, ਇਕਾਗਰਤਾ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਲਗਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਐਸਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ।
ਅਸ੍ਤਙ੍ਗਤਮਨਾ ਮੌਨੀ ਨਿਰੋਧਪਦਵੀਂ ਗਤਃ । ਤੀਰ੍ਣਸ੍ ਸਂਸਾਰਜਲਧੇẖ ਕਰ੍ਮਣਾਮ੍ ਅਨ੍ਤਮ੍ ਆਗਤਃ
ਜਿਸ ਦੀ ਮੱਨ ਠਹਿਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਜੋ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਰੋਕ ਦੇ ਰਾਹ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਪਾ ਲਿਆ ਹੈ।
ਤਨੁਭੁਵਨਗਗਨਗਿਰਿਗਣਕਰਣਪਰਂ ਪਰਮਮ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਮ੍ । ਵਿਗਲਤਿ ਗਲਿਤੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਕਲਮ੍ ਇਦਂ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨਮ੍ ਅਪਿ
ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਗਿਆਨਤਾ—ਜੋ ਸਰੀਰ, ਸੰਸਾਰ, ਆਕਾਸ਼, ਪਹਾੜ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਨੂੰ ਸਮੇਟਦੀ ਹੈ—ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਾਨ੍ਤਤਰਾਨ੍ਤẖਕਰਣੋ ਗਲਿਤਵਿਕਲ੍ਪਸ੍ ਸ੍ਵਰੂਪਸਾਰਮਯਃ । ਪਰਮਸ਼ਮਾਮृਤਤृਪ੍ਤਸ੍ ਤਿष੍ਠਤਿ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਨਿਰਾਵਰਣਃ
ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵਖਰਾ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਵਭਾਵ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਪਰਦੇ ਦੇ, ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਬੋਧੋ ਜਗਦ੍ ਇਵਾਭਾਤਿ ਮੁਨੇ ਯੇਨ ਕ੍ਰਮੇਣ ਹੇ । ਤਂ ਕ੍ਰਮੇਣ ਕ੍ਰਮਂ ਬ੍ਰੂਹਿ ਭੂਯੋ ऽਬੋਧਨਿਵृਤ੍ਤਯੇ
ਹੇ ਮুনি, ਜਿਸ ਬੋਧ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕ੍ਰਮ ਤੂੰ ਫੇਰ-ਫੇਰ ਦੱਸ, ਤਾਂ ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇ।
ਦਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯੇਵ ਵਿਮੂਢਸ੍ਯ ਯਦ੍ ਦृष੍ਟੌ ਤਤ੍ ਸ੍ਵਚੇਤਸਿ । ਯਨ੍ ਨ ਦृष੍ਟਂ ਨ ਤਚ੍ ਚਿਤ੍ਤੇ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਲ੍ਪਤਰਸ੍ਮृਤੇਃ
ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਹੁਨਰਮੰਦ ਜਾਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਜੋ ਕੁਝ ਉਹ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਯਾਦ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਭਵ੍ਯḫ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਮ੍ ਏਵ ਪੂਰ੍ਵਾਪਰਾਨ੍ਵਿਤਮ੍ । ਨ ਦृष੍ਟਿਵਿषਯਂ ਵਸ੍ਤੁ ਯਤ੍ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਕਰੋਤਿ ਤਤ੍
ਉੱਚ ਮਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਅਰਥ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਿਰਫ ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ 'ਤੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਭਵ੍ਯਾਨੁष੍ਠਾਨਨਿष੍ਠਸ੍ ਸਞ੍ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥੈਕਮਨਾ ਮੁਨਿਃ । ਭੂਤ੍ਵੋਪਦੇਸ਼ਂ ਤ੍ਵਮ੍ ਇਮਂ ਸ਼ृਣੁ ਸ਼੍ਰਵਣਭੂषਣਮ੍
ਜੋ ਉੱਚ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਰੀਤ 'ਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਅਰਥ 'ਤੇ ਹੀ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮুনি—ਜਦੋਂ ਉਹ ਐਸਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਤੂੰ ਹੁਣ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣ, ਜੋ ਕੰਨ ਲਈ ਸ਼ੋਭਾ ਹੈ।
ਇਯਂ ਦृਸ਼੍ਯਭਰਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਨਨ੍ਵ੍ ਅਵਿਦ੍ਯੇਤਿ ਯੋਚ੍ਯਤੇ । ਵਸ੍ਤੁਤੋ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਨੈषਾ ਤਾਪਨਦ੍ਯਾਂ ਯਥਾ ਪਯਃ
ਇਹ ਜੋ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਭਾਰ ਦੀ ਭੁਲ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਮਿਰਾਗ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਉਪਦੇਸ਼੍ਯੋਪਦੇਸ਼ਾਰ੍ਥਮ੍ ਏਨਾਂ ਮਦੁਪਰੋਧਤਃ । ਸਤ੍ਯਾਮ੍ ਇਵ ਕ੍ਸ਼ਣਂ ਤਾਵਦ੍ ਆਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍ ਇਦਮ੍
ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਲਈ, ਸਮਝਾਉਣ ਵਾਸਤੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸੱਚ ਮੰਨ ਕੇ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਸੱਚ ਨਹੀਂ; ਇਕ ਪਲ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਹਕੀਕਤ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਸੁਣੋ।
ਕੁਤ ਏषਾ ਕਥਂ ਚੇਤਿ ਵਿਕਲ੍ਪਾਨ੍ ਅਨੁਦਾਹਰਨ੍ । ਨੇਦਮ੍ ਏषਾ ਨ ਚਾਸ੍ਤੀਤਿ ਸ੍ਵਯਂ ਜ੍ਞਾਸ੍ਯਸਿ ਬੋਧਤਃ
ਜੇ ਤੂੰ 'ਇਹ ਕਿੱਥੋਂ ਆਈ?' ਜਾਂ 'ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੈ?' ਵਰਗੇ ਸਵਾਲ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ, ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਅਸਲ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇਗੀ ਕਿ 'ਇਹ ਐਸਾ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ।'
ਯਦ੍ ਇਦਂ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਜ੍ ਜਗਤ੍ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਮ੍ । ਸਰ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਵਿਕਾਰਾਢ੍ਯਂ ਕਲ੍ਪਾਨ੍ਤੇ ਤਦ੍ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ
ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਜਗਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਹਿਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਡੋਲ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ, ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਸ੍ਯ ਭਾਗਵਿਭਾਗਾਤ੍ਮਾ ਨਾਸ਼ੋ ऽਵਸ਼੍ਯਮ੍ ਅਵਾਰਿਤਃ । ਬਿਨ੍ਦੁਨਾ ਬਿਨ੍ਦੁਨਾਮ੍ਭੋਧੇਰ੍ ਉਦ੍ਧृਤਸ੍ਯਾਸ੍ਤਿ ਹਿ ਕ੍ਸ਼ਯਃ
ਇਹ ਜੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਅਤੇ ਵੰਡਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਹੋਣਾ ਪੱਕਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਉਠਾਈ ਇਕ ਬੂੰਦ ਆਖ਼ਰ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਏਵਂ ਸ੍ਥਿਤੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯਨਾਸ਼ੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ ਤਨ੍ਮਯਤ੍ਵਤਃ । ਨਾਨਨ੍ਤਤ੍ਵਂ ਨ ਚਾਸ੍ਤਿਤ੍ਵਂ ਨ ਚੈਤਤ੍ ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਜਦੋਂ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਹੋਣਾ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸਵਭਾਵਤਾ ਕਰਕੇ ਸਾਬਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਾ ਅੰਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਅਸਤਿਤਵ, ਤੇ ਇਹ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ।
ਮਦਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਇਵ ਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਇਤਿ ਨਾਸ੍ਮਾਸੁ ਸਿਧ੍ਯਤਿ । ਦੇਹਾਵਜ੍ਞਾਨਤੋ ऽਸ੍ਮਾਕਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਤ੍ ਤਨ੍ ਨ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ
ਸਾਨੂੰ ਗਿਆਨ, ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵਾਂਗ, ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਸਰੀਰ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਸਾਡੇ ਲਈ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਅਸਲ ਨਹੀਂ।
ਨਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਏਤਿ ਚ ਦृਸ਼੍ਯਸ਼੍ਰੀਸ੍ ਸੈਵਾਨ੍ਯੈਵ ਨਵੈਵ ਵਾ । ਇਤ੍ਥਂ ਭਵੇਤ੍ ਸਮੁਚਿਤਂ ਕृਤਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਨ ਚਾਨ੍ਯਥਾ
ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਚਮਕ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮੁੜ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਪੁਰਾਣੀ ਹੋਵੇ, ਨਵੀਂ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵੱਖਰੀ ਹੋਵੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਠੀਕ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਸੈਵੈਤੀਤ੍ਯ੍ ਅਸਮੁਲ੍ਲੇਖਂ ਕਥਂ ਨष੍ਟਸ੍ਯ ਸਮ੍ਭਵਃ । ਤਦ੍ਰੂਪਾਨ੍ਯੇਤਿ ਯੁਕ੍ਤਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਅਨੁਭੂਤਾਰ੍ਥਗਾ ਵਯਮ੍
ਜੋ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕਾ, ਉਸ ਬਾਰੇ 'ਇਹ ਓਹੀ ਹੈ' ਕਿਵੇਂ ਸੋਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹੀ ਰੂਪ ਬਣ ਜਾਣਾ ਹੀ ਠੀਕ ਹੈ; ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਚਲਦੇ ਹਾਂ।
ਸੈਵ ਵ੍ਯੋਮਤਯੈਵਾਸੀਦ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਸਤ੍ ਸੈਵ ਸਾ ਕਥਮ੍ । ਤਥੈਵ ਵ੍ਯੋਮਸਂਸ੍ਥਾ ਚੇਨ੍ ਨਾਸ਼ਂ ਤਰ੍ਹਿ ਨ ਸਾ ਗਤਾ
'ਇਹ ਓਹੀ ਸੀ, ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸੀ' ਕਹਿਣਾ ਸਚ ਨਹੀਂ; ਜੇ ਉਹ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਓਹੀ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੇ ਉਹ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਦੂਰ ਗਿਆ।
ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਯੋਰ੍ ਏਕਰੂਪਤੈਵਂ ਯਦਾ ਤਦਾ । ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਤਾਭਾਵਾਦ੍ ਐਕ੍ਯਮ੍ ਏਵਾਸ੍ਮਦਾਗਮਃ
ਜਦੋਂ ਕਾਰਣ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਇਕੋ ਹੀ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕਾਰਣ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਗਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ; ਸਾਡਾ ਮਤ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਇਕਤਾ ਹੈ।
ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਤ੍ਵ੍ ਅਨੁਪਲਮ੍ਭਤ੍ਵਂ ਯਦ੍ ਗਤਂ ਨष੍ਟਮ੍ ਏਵ ਤਤ੍ । ਅਨ੍ਯਸ੍ ਤਰ੍ਹਿ ਭਵੇਨ੍ ਨਾਸ਼ẖ ਕੀਦृਸ਼ẖ ਕਿਲ ਕਥ੍ਯਤਾਮ੍
ਖਾਲੀਪਣ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਨਾ-ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ; ਜੋ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਸਚਮੁਚ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਦੱਸੋ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
ਨष੍ਟਂ ਭੂਯਸ੍ ਤਦ੍ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਮ੍ ਇਤਿ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯੋ ऽਤ੍ਰ ਕਃ । ਨਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਵਸ਼੍ਯਂ ਤੇਨੇਦਂ ਪੁਨਰ੍ ਅਨ੍ਯਤ੍ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ
ਜੇ ਜੋ ਗੁਆਚ ਗਿਆ ਉਹ ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਕਿਹੜੀ ਪੱਕੀ ਗੱਲ ਹੈ? ਜੋ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਮਧ੍ਯਮਧ੍ਯੋਦ੍ਯਦੁਤ੍ਸੇਧਫਲਾਦ੍ਯਵਯਵੈਕਿਕਾ । ਆਦਾਹਂ ਬੀਜਸਤ੍ਤਾਸ੍ਤਿ ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਤਾ ਕੁਤਃ
ਜਦੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਚਕਾਰ, ਉੱਚਾ, ਉਤਪੰਨ ਹੋਣਾ, ਵਧਣਾ, ਫਲ ਤੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਵੱਖਰੀ ਹਸਤੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਬੀਜ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਾਰਨ ਤੇ ਨਤੀਜਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ?
ਦੇਸ਼ਕਾਲਕ੍ਰਿਯਾਤ੍ਮੈਕਂ ਯਥਾਦृष੍ਟਮ੍ ਇਹ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਬੀਜਮ੍ ਏਵੈਕਕਮ੍ ਅਤੋ ਨ ਘਟḫ ਪਟਕਾਰ੍ਯਕृਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਜੋ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਥਾਂ, ਸਮਾਂ, ਕਰਮ ਤੇ ਆਪ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਹੀ ਬੀਜ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਘੜਾ ਜਾਂ ਕਪੜਾ ਆਪਣਾ ਨਤੀਜਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ।
ਸਰ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਨਵਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਨਾਮ੍ਨਿ ਭੇਦੋ ਨ ਵਸ੍ਤੁਨਿ । ਪਰਮਾਰ੍ਥਮਯੇ ਤੇਨ ਵਿਵਾਦੇਨ ਕਿਮ੍ ਅਤ੍ਰ ਨਃ
ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਨਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਅਸਲ ਚੀਜ਼ ਵਿਚ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਪਰਮ ਸੱਚ ਦੀ ਹਸਤੀ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਸਾਡੀ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।
ਇਦਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਂ ਤਦ੍ਰੂਪਤ੍ਵਾਦ੍ ਵਿਚਾਰਤਃ । ਵ੍ਯੋਮਾਭਂ ਬੋਧਤਾਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਅਨੁਭੂਤਿਪ੍ਰਮਾਣਤਃ
ਇਹ ਸੁੱਧ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਜਾਂ ਅੰਤ ਦੇ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਦੀ ਸਚਾਈ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ।
ਯਥੈਤਨ੍ ਨਾਨੁਭੂਤਂ ਸਦ੍ ਯਥੈਤਨ੍ ਨਾਨੁਭੂਯਤੇ । ਯਥੈਤਤ੍ ਸਿਦ੍ਧਿਮ੍ ਆਪ੍ਨੋਤਿ ਤਦ੍ ਇਦਂ ਕਥ੍ਯਤੇ ਕ੍ਰਮਾਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਹੁਣ ਵੀ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਹਾਕਲ੍ਪਾਨ੍ਤ ਉਨ੍ਨष੍ਟੇ ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ ਦृਸ਼੍ਯਮਣ੍ਡਲੇ । ਆਮਹਾਦੇਵਪਰ੍ਯਨ੍ਤਂ ਸਮਨੋਬੁਦ੍ਧਿਕਰ੍ਮਣਿ
ਜਦੋਂ ਵੱਡੇ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਸਾਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਉੱਚੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਕਰਮ ਤੱਕ—
ਵ੍ਯੋਮਨ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਸ਼ਮਂ ਯਾਤੇ ਕਾਲੇ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਕਲਿਤਸ੍ਥਿਤੌ । ਵਾਯਾਵ੍ ਅਪਿ ਕ੍ਵਾਪਿ ਗਤੇ ਤੇਜਸ੍ਯ੍ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਮ੍ ਅਸ੍ਥਿਤੇ
ਅਕਾਸ਼ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਮਾਂ ਵੀ ਅਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਵਾ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਅੱਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—
ਤਮਸ੍ਯ੍ ਉਪਗਤੇ ਧ੍ਵਂਸਂ ਵਾਰ੍ਯਾਦੌ ਸੁਚਿਰਂ ਕ੍ਸ਼ਤੇ । ਅਲਮ੍ ਅਨ੍ਤਮ੍ ਅਨੁਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਸਞ੍ਚਯੇ
ਜਦੋਂ ਹਨੇਰਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਆਦਿ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਨਾਮ-ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—
ਸ਼ਿष੍ਯਤੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤਬੋਧਾਤ੍ਮ ਸਦ੍ ਅਚ੍ਛਂ ਬੋਧ੍ਯਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਅਨਾਦਿਨਿਧਨਂ ਬੋਧ੍ਯਂ ਕਿਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਮਲਮ੍ ਅਵ੍ਯਯਮ੍
ਤਾਂ ਸਫ਼, ਸ਼ਾਂਤ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਬਚਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਹੋਣ ਵਾਲੀ, ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਤੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੀ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਇਹ ਆਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਅਟੱਲ ਚੇਤਨ ਹੈ।