ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਾਵਭਾਸਾਤ੍ਮਾ ਬੋਧ ਆਤ੍ਮਨਿ ਸਂਸ੍ਥਿਤਃ । ਨਾਨਾਪਦਾਰ੍ਥਰੂਪੇਣ ਕਮ੍ ਊਰ੍ਮ੍ਯਾਦਿਤਯਾ ਯਥਾ
ਜਿਸ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸੁਰਤਿ ਆਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਆਦਿ ਉੱਠਦੀਆਂ ਹਨ।
ਬਾਹ੍ਯਂ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਬੋਧਸ੍ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਬਾਹ੍ਯਵਤ੍ । ਉਦੇਤਿ ਬੋਧੋ ਹृਦਯਾਦ੍ ਬੀਜਾਦ੍ ਇਵ ਵਰਦ੍ਰੁਮਃ
ਬਾਹਰ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਚੇਤਨਾ ਐਸਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਬਾਹਰ ਹੋਵੇ। ਚੇਤਨਾ ਦਿਲ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਰੁੱਖ ਬੀਜ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਗਦਾ ਹੈ।
ਬੋਧਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ ਇਦਂ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਏਵ ਰਘੂਦ੍ਵਹ । ਸ੍ਤਮ੍ਭਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ ਯਥਾ ਸਾਲਭਞ੍ਜਿਕਾ ਪ੍ਰਕਟੀਕृਤਾ
ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵਾਰਿਸ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਥੰਮ੍ਹ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਉਕਰੀ ਹੋਈ ਮੂਰਤੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮੈਕਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਂ ਦੇਸ਼ਕਾਲਤਃ । ਬੋਧਾਮੋਦਪ੍ਰਸਰਣਂ ਜਗਦ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਵਬੁਧ੍ਯਤਾਮ੍
ਇਹ ਸਮਝੋ ਕਿ ਜਗਤ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸੁਖ ਦੀ ਫੈਲਾਵਟ ਹੈ, ਜੋ ਇਕ ਹੈ, ਅਨੰਤ ਹੈ, ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤੇ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।
ਅਯਮ੍ ਏਵ ਪਰੋ ਲੋਕੋ ਭਾਵ੍ਯਤਾਂ ਵਾਸਨਾਕ੍ਸ਼ਯਃ । ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਾਂ ਪਰਲੋਕਾਸ੍ਥਂ ਕਾẖ ਕਿਲਾਯਾਨ੍ਤਿ ਵਾਸਨਾਃ
ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਲੋਕ ਸਮਝੋ; ਮਨ ਦੇ ਲੁਕਵੇਂ ਸੰਸਕਾਰ ਮੁਕਾ ਲੈਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੋ; ਜੋ ਸੰਸਕਾਰ ਅਗਲੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਠੰਢੇ ਪੈ ਜਾਣ; ਆਖਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੀ ਹੈ?
ਦੇਸ਼ਕਾਲਕ੍ਰਿਯਾਲੋਕਰੂਪਚਿਤ੍ਤਾਤ੍ਮਸਮ੍ਪਦਾਮ੍ । ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਰਹਿਤਂ ਨ ਚ ਸ਼ੂਨ੍ਯਕਮ੍
ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਾ ਥਾਂ, ਨਾ ਸਮਾਂ, ਨਾ ਕਰਮ, ਨਾ ਸੰਸਾਰ, ਨਾ ਰੂਪ, ਨਾ ਮਨ, ਨਾ ਆਪਣੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਮਾਨਤਾ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਪਦੇ ਪਦਵਿਦਾਮ੍ ਏਵ ਤਸ੍ਮਿਞ੍ ਸ਼ੂਨ੍ਯੇ ਗਤਿਰ੍ ਭਵੇਤ੍ । ਦ੍ਰष੍ਟॄਣਾਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਦृਸ਼੍ਯਾਨਾਮ੍ ਏਵਾਨ੍ਯੇषਾਂ ਨ ਰਾਘਵ
ਉਸ ਖਾਲੀ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਉਹੀ ਲੋਕ ਚਲ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸੱਚੀ ਰਾਹ ਤੇ ਪੱਕੇ ਹਨ; ਹੋਰਾਂ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਸ਼ਾਂਤ ਨਹੀਂ, ਉਥੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਯੇ ਵੈ ਤਰਲਗਮ੍ਭੀਰਮ੍ ਅਹਨ੍ਤਾਗਰ੍ਤਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਿਤਾਃ । ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਤੇ ਤਮ੍ ਆਲੋਕਂ ਨ ਕਦਾਚਨ ਕੇਚਨ
ਜੋ ਲੋਕ ਹਲਕੇ ਜਾਂ ਡੂੰਘੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਉਹ ਚਾਨਣ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ, ਨਾ ਕੋਈ।
ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਵਿਧਾਨਨ੍ਤਭੂਤਜਾਤਸਘੁਙ੍ਘੁਮਾ । ਜਗਦ੍ਦृष੍ਟਿਰ੍ ਇਯਂ ਜ੍ਞਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਾਵਯਵੋਪਮਾ
ਚੌਦਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ, ਬੇਅੰਤ ਤੇ ਉੱਚਲਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਗਿਆਨੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ।
ਕਾਰਣਾਭਾਵਤਸ੍ ਸृष੍ਟਿਰ੍ ਨੋਦਿਤਾ ਨ ਚ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ । ਯਾਦृਸ਼ਂ ਕਾਰਣਂ ਵਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਤਾਦृਗ੍ ਭਵਤਿ ਕਾਰ੍ਯਕਮ੍
ਜਦੋਂ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾ ਉਪਜਦੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਮੁਕਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਕਾਰਣ ਹੋਵੇ, ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਨਤੀਜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਯਾਦृਕ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਾਰਣੇ ਕਾਰ੍ਯਂ ਸ੍ਥਿਤਂ ਕਾਰਣਤਾਸ੍ਯ ਕਾ । ਕਾਰ੍ਯਮ੍ ਏਵੋਪਲਮ੍ਭਾਨ੍ਤਰ੍ ਅਸਦ੍ ਦ੍ਵਯਮ੍ ਅਵੇਦਨਾਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਕਾਰਣ ਵਿੱਚ ਨਤੀਜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਹੋ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਕਾਰਣਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਤੀਜਾ ਸਿਰਫ਼ ਹੋਰ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ—ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਵਸਤਵਿਕਤਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਜਾਣੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ।
ਸੋਮ੍ਯਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ ਯਥੈਵਾਬ੍ਧੇਰ੍ ਊਰ੍ਮ੍ਯਾਵਰ੍ਤਾਦਯਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯ੍ ਅਸਮ੍ਭਵਤ੍ਕ੍ਸ਼ੋਭੇ ਜਗਚ੍ਚਿਤ੍ਤਾਦਯਸ੍ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਂਤ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲਹਿਰਾਂ ਤੇ ਭੰਵਰ ਵਜੂਦ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਉਲਝਣ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਜਗਤ ਤੇ ਮਨ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮੈਵਾਮਲਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਿਣ੍ਡ ਏਕ ਇਵ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਨਾਨਾਭਾਣ੍ਡਾਤ੍ਮ ਹੇਮੈਵ ਯਥਾਨ੍ਤਸ੍ਸ੍ਥਿਤਰੂਪਕਮ੍
ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸੁਤੰਤਰਤ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਇੱਕ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਰਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅੰਦਰੋਂ ਸੋਨਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨਕਾਲੇ ਸ੍ਵਪ੍ਨ ਏਵ ਜਾਗ੍ਰਦ੍ ਵ੍ਯਗ੍ਰਾਪਰਿਗ੍ਰਹਾਤ੍ । ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਕਾਲੇ ਜਾਗ੍ਰਦ੍ ਏਵ ਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ऽਸਤ੍ਯਾਵਬੋਧਤਃ
ਜਦੋਂ ਸੁਪਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਸੁਪਨਾ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਾਗਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਉਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਜਦੋਂ ਜਾਗਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਜਾਗਣਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੁਪਨਾ ਝੂਠਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤਮਾਤ੍ਰਤਯਾ ਬੁਦ੍ਧਂ ਮृਗਤृष੍ਣਾਮ੍ਬੁਵਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਜਾਗ੍ਰਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਤ੍ਵਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਵਿਚਾਰਵਿਕਲੀਕृਤਮ੍
ਜਾਗਰਤ ਮਨ ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਉਲਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਜਾਗਣ ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨੇਨ ਭੂਤਾਨਿ ਜ੍ਞਸ੍ਯ ਦੇਹਤਯਾ ਸਹ । ਪੀਠਬਨ੍ਧਂ ਵਿਮੁਞ੍ਚਨ੍ਤਿ ਗਤਕਾਲਾ ਇਵਾਮ੍ਬੁਦਾਃ
ਸੱਚੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਦੇਹ ਸਮੇਤ ਬੰਧਨ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋਣ 'ਤੇ ਹਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਯਥਾ ਗਲਿਤੁਮ੍ ਆਰਬ੍ਧੋ ਘਨੋ ਗਗਨਤਾਮ੍ ਇਯਾਤ੍ । ਤਥਾ ਸਤ੍ਯਾਵਬੋਧੇਨ ਸ਼ਾਮ੍ਯੇਤ੍ ਸਾਤ੍ਮਗ੍ਰਹਂ ਜਗਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਚ ਦੀ ਸਮਝ ਆ ਜਾਣ ਤੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਠੋਸਤਾ ਦੀ ਪਕੜ ਠੰਡੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ਰਦਭ੍ਰਵਦ੍ ਆਲੂਨਾ ਮृਗਤृष੍ਣਾਮ੍ਬੁਵਤ੍ ਤਥਾ । ਪੁਰਸ੍ ਸਨ੍ਦृਸ਼੍ਯਮਾਨੈਵ ਬੋਧਾਦ੍ ਗਲਤਿ ਦृਸ਼੍ਯਤਾ
ਜਿਵੇਂ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਬੱਦਲ ਵਿੱਖਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਪਰ ਹੁੰਦਾ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਗਿਆਨ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ, ਸਾਹਮਣੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਦਿੱਖ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਦੀਪ੍ਤਾਨਲੇ ਲੀਨਂ ਸੁਵਰ੍ਣਂ ਘृਤਮ੍ ਇਨ੍ਧਨਮ੍ । ਏਕਤਾਂ ਯਾਤਿ ਵਿਜ੍ਞਾਨੇ ਤਥਾ ਭੁਵਨਚਿਤ੍ਤਦृਕ੍
ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ, ਘੀ ਤੇ ਲਕੜੀ ਤੇਜ਼ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ, ਮਨ ਤੇ ਦਰਸ਼ਕ ਦੀ ਸੋਚ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਬੋਧੇਨ ਤਨੁਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਪਿਣ੍ਡਬਨ੍ਧੋ ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯੇ । ਪਿਸ਼ਾਚਬੁਦ੍ਧਿਸ੍ ਸਦਨੇ ਬੋਧਿਤਸ੍ਯ ਯਥਾ ਸ਼ਿਸ਼ੋਃ
ਗਿਆਨ ਆਉਣ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹਾਲਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚੇ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਜਾਗਣ ਤੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਬੋਧਸ੍ਯਾਨਨ੍ਤਰੂਪਸ੍ਯ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵਾਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਨਿ । ਜਗਚ੍ਚਿਤ੍ਤਾਦਿਤਾ ਭਾਤਿ ਪਿਣ੍ਡਬਨ੍ਧẖ ਕਿਲਾਤ੍ਰ ਕਃ
ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੈ ਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦੁਨੀਆ, ਮਨ ਆਦਿ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਉਪਜਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਇੱਥੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਬੰਧਨ ਹੈ?
ਬੋਧਬੋਧਨਮ੍ ਏਵੇਦਂ ਜਗਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਇਵੋਦਿਤਮ੍ । ਤਦ੍ ਏਵਾਸ੍ਤਙ੍ਗਤਂ ਬੋਧਾਤ੍ ਪਿਣ੍ਡਬਨ੍ਧਸ੍ਯ ਕਾਸ੍ਤਿਤਾ
ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਚਮਕ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਦੀ ਉਪਜ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਠੰਡੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰਕ ਬੰਧਨ ਦੀ ਕਿਹੜੀ ਹਕੀਕਤ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?
ਜਹਾਤਿ ਪਿਣ੍ਡਕਾਠਿਨ੍ਯਂ ਜਗਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਵਬੋਧਤਃ । ਪਰਾਂ ਪੇਲਵਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਹੇਮ ਦ੍ਰੁਤਮ੍ ਇਵਾਗ੍ਨਿਨਾ
ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ ਅੱਗ ਨਾਲ ਪਿਘਲ ਕੇ ਆਪਣੀ ਠੋਸਤਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਜਗਤ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਜਾਗਣ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਗਾੜ੍ਹੀਤਾ ਛੱਡ ਕੇ ਸੁਖਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾਸ੍ਥਿਤੋ ਬੋਧ ਏਵ ਘਨਤਾਮ੍ ਏष ਗਚ੍ਛਤਿ । ਵਿਨੈਵ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਭ੍ਯਾਂ ਤੌ ਵਿਨਿਰ੍ਮਾਯ ਹੇਮਵਤ੍
ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਗਾੜ੍ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦੇਸ਼ ਤੇ ਕਾਲ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਜਦ ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਰਚ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਯ੍ ਏਵਂ ਵਿਚਾਰੇਣ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਭੇ ਪੇਲਵੇ ਸ੍ਥਿਤੇ । ਕ੍ਸ਼ੀਯਮਾਣੇ ਸ਼ਰਤ੍ਕਾਲੇ ਇਵੈਤਿ ਤਨੁਤਾਂ ਰਸਃ
ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ, ਜਦੋਂ ਅਜਿਹੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਸੁਪਨੇ ਵਰਗਾ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘਟਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੇਤਨਾ ਪਤਝੜ ਦੇ ਰਸ ਵਾਂਗ ਪਤਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪਰਾਂ ਪੇਲਵਤਾਂ ਯਾਤਾ ਦृਸ਼੍ਯਲਕ੍ਸ਼੍ਮ੍ਯਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਾ ਅਪਿ । ਸ੍ਵਪ੍ਨਾ ਇਵ ਪਰਿਜ੍ਞਾਤਾ ਨ ਸ੍ਵਦਨ੍ਤੇ ਵਿਵੇਕਿਨਃ
ਦਿੱਖ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਨਾਂ ਭਾਵੇਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਬਹੁਤ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਵੇਕ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ।
ਕ੍ਵ ਕਿਲ ਸ੍ਵਾਨ੍ਤਵਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਿẖ ਕ੍ਵੈਤਦ੍ ਵਿषਯਵੇਦਨਮ੍ । ਸੁषੁਪ੍ਤਜਾਗ੍ਰਤੋਰ੍ ਐਕ੍ਯਂ ਕ੍ਵ ਚ੍ਛਾਯਾਤਪਯੋẖ ਕ੍ਵ ਵਾ
ਅੰਦਰਲੀ ਆਰਾਮ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਸੁੱਤਿਆਂ ਤੇ ਜਾਗਣ ਦੀ ਇੱਕਤਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਛਾਂ ਤੇ ਧੁੱਪ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?
ਦ੍ਰष੍ਟृਦृਸ਼੍ਯਦਸ਼ਾ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਅਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਸ੍ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਿष੍ਠਤਾ । ਕਥਂ ਸਦਸਤੋਰ੍ ਐਕ੍ਯਂ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਾਭ੍ਰਾਨ੍ਤਾਤ੍ਮਨੋਰ੍ ਭਵੇਤ੍
ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੇਖੀ ਗਈ ਹਾਲਤ ਭਟਕਾਵਾ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਟਿਕ ਜਾਣਾ ਭਟਕਾਵਾ ਨਹੀਂ। ਸੱਚ ਤੇ ਝੂਠ, ਜਾਂ ਭਟਕੇ ਤੇ ਅਭਟਕੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਇੱਕਤਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਚਿਤ੍ਤਮਾਤ੍ਰੇ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਮਾਤ੍ਰੇ ਸ੍ਵਪ੍ਨਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਨਿ ਸ੍ਥਿਤੇ । ਜਗਤੀਹ ਪਦਾਰ੍ਥੇਭ੍ਯਸ੍ ਸਤ੍ਯਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਭਟਕਣ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਆਪ ਹੀ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਪਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਸਮਝਣ ਦੀ ਸੋਚ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕਸ੍ਯ ਸ੍ਵਦਨ੍ਤੇ ऽਸਤ੍ਯਾਨਿ ਕਥਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਮਹਾਮਤੇਃ । ਮृਗਤृष੍ਣਾਜਲਾਨੀਵ ਦृਸ਼੍ਯਾਨ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਪੁਰਸ੍ਸ੍ਥਿਤੇਃ
ਝੂਠੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕਿਸੇ ਅਕਲ ਘੱਟ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੀ ਕਿਵੇਂ ਚੰਗੀਆਂ ਲੱਗ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ? ਜਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਪਿਆਸ ਨਹੀਂ ਬੁਝਾ ਸਕਦਾ।