ਯੇ ਤੁ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਸਤ੍ਸਙ੍ਗਬੋਧਿਤਾ ਬੋਧਮ੍ ਆਗਤਾਃ । ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਜ੍ ਜਾਗ੍ਰਜ੍ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤੇ
ਜੋ ਲੋਕ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਸਮਝ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜਾਗਣ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜਾਗਣ ਸੁਪਨੇ ਵਰਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯੇ ਤੁ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਸਮ੍ਬੋਧਾ ਵਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਾḫ ਪਰਮੇ ਪਦੇ । ਕ੍ਸ਼ੀਣਜਾਗ੍ਰਤ੍ਪ੍ਰਭृਤਯਸ੍ ਤੇ ਤੁਰ੍ਯਾਂ ਭੂਮਿਕਾਮ੍ ਇਤਾਃ
ਜੋ ਪੂਰੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ ਉੱਚ ਦਰਜੇ ਵਿਚ ਆਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜਾਗਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਾਲਤਾਂ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਨ।
ਇਤਿ ਸਪ੍ਤਵਿਧੋ ਭੇਦੋ ਜੀਵਾਨਾਂ ਕਥਿਤਸ੍ ਤਵ । ਸਮੁਦ੍ਰਾਣਾਮ੍ ਇਵ ਮਯਾ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਸ਼੍ਰੇਯḫਪਰੋ ਭਵ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੱਤ ਤਰੀਕੇ ਦੇ ਫਰਕ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਮਝ ਕੇ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਭਲਾਈ ਵੱਲ ਮਨ ਲਾ।
ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ ਜਗਦ੍ਗਣਨਾਤ੍ਮਿਕਾਂ ਤ੍ਵਂ ਬੋਧੈਕਰੂਪਘਨਤਾਮ੍ ਅਲਮ੍ ਆਗਤੋ ऽਸਿ । ਸ਼ੂਨ੍ਯਤ੍ਵਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ ਅਸ਼ੂਨ੍ਯਤਯਾ ਚ ਮੁਕ੍ਤਮ੍ ਏਤਦ੍ ਦ੍ਵਯੈਕ੍ਯਕਵਿਮੁਕ੍ਤਵਪੁਸ੍ ਤ੍ਵਮ੍ ਆਦ੍ਯਮ੍
ਤੂੰ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਾਲੀ ਭਟਕਣ ਛੱਡ ਦੇ। ਤੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਗੂੜ੍ਹ ਇਕਤਾ 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਨਾ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਨਾ ਅਖਾਲੀ; ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਇਕਤਾ ਨਾਲ ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਤੂੰ ਹੀ ਆਦਿ ਸਰੂਪ ਹੈ।
ਕਥਂ ਕੇਵਲਜਾਗ੍ਰਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਅਕਾਰਣਮ੍ ਅਕਰ੍ਮਕਮ੍ । ਪਰਾਦ੍ ਵਿਕਸਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਗਗਨਾਦ੍ ਇਵ ਪਾਦਪਃ
ਸੁੱਧ ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਕਰਮ ਨਹੀਂ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਰੁੱਖ ਉੱਗ ਆਵੇ?
ਅਕਾਰਣਂ ਮਹਾਬੁਦ੍ਧੇ ਨ ਕਾਰ੍ਯਮ੍ ਉਪਲਭ੍ਯਤੇ । ਤਜ੍ ਜਾਗ੍ਰਤẖ ਕੇਵਲਸ੍ਯ ਨ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਇਹ ਸਮ੍ਭਵਃ
ਹੇ ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਉਥੇ ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਸੁੱਧ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਤਸ੍ਯਾਤੋ ऽਸਮ੍ਭਵਾਦ੍ ਅਨ੍ਯੇ ਜੀਵਭੇਦਾਸ੍ ਸਜੀਵਕਾਃ । ਸਰ੍ਵੇ ਨ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਕਾਰਣਾਭਾਵਵਿਕ੍ਸ਼ਤਾਃ
ਉਸ ਤੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਤੇ ਜੀਵਨ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਰਨ ਦੀ ਕਮੀ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਭ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਨੇਹ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ ਨੇਹ ਕਿਞ੍ਚਨ ਨਸ਼੍ਯਤਿ । ਉਪਦੇਸ਼੍ਯੋਪਦੇਸ਼ਾਰ੍ਥਂ ਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਕਲਨੋਦਯਃ
ਇੱਥੇ ਨਾ ਤਾਂ ਕੁਝ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਲਈ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਉਪਜਦੇ ਹਨ।
ਕẖ ਕਰੋਤਿ ਸ਼ਰੀਰਾਣਿ ਮਨੋਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਚੇਤਨੈਃ । ਕੋ ਮੋਹਯਤਿ ਭੂਤਾਨਿ ਸ੍ਨੇਹਰਾਗਾਦਿਬਨ੍ਧਨੈਃ
ਕੌਣ ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਹੋਰ ਚੇਤਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ? ਕੌਣ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ, ਲਗਾਵਟ ਤੇ ਹੋਰ ਬੰਧਨਾਂ ਨਾਲ ਭਟਕਾਉਂਦਾ ਹੈ?
ਨ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਏਵ ਕੁਰੁਤੇ ਸ਼ਰੀਰਾਣਿ ਕਦਾਚਨ । ਨ ਮੋਹਯਤਿ ਭੂਤਾਨਿ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਏਵ ਕਦਾਚਨ
ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦਾ; ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ।
ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਾਵਭਾਸਾਤ੍ਮਾ ਬੋਧ ਆਤ੍ਮਨਿ ਸਂਸ੍ਥਿਤਃ । ਨਾਨਾਪਦਾਰ੍ਥਰੂਪੇਣ ਕਮ੍ ਊਰ੍ਮ੍ਯਾਦਿਤਯਾ ਯਥਾ
ਜਿਸ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸੁਰਤਿ ਆਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਆਦਿ ਉੱਠਦੀਆਂ ਹਨ।
ਬਾਹ੍ਯਂ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਬੋਧਸ੍ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਬਾਹ੍ਯਵਤ੍ । ਉਦੇਤਿ ਬੋਧੋ ਹृਦਯਾਦ੍ ਬੀਜਾਦ੍ ਇਵ ਵਰਦ੍ਰੁਮਃ
ਬਾਹਰ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਚੇਤਨਾ ਐਸਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਬਾਹਰ ਹੋਵੇ। ਚੇਤਨਾ ਦਿਲ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਰੁੱਖ ਬੀਜ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਗਦਾ ਹੈ।
ਬੋਧਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ ਇਦਂ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਏਵ ਰਘੂਦ੍ਵਹ । ਸ੍ਤਮ੍ਭਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ ਯਥਾ ਸਾਲਭਞ੍ਜਿਕਾ ਪ੍ਰਕਟੀਕृਤਾ
ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵਾਰਿਸ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਥੰਮ੍ਹ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਉਕਰੀ ਹੋਈ ਮੂਰਤੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮੈਕਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਂ ਦੇਸ਼ਕਾਲਤਃ । ਬੋਧਾਮੋਦਪ੍ਰਸਰਣਂ ਜਗਦ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਵਬੁਧ੍ਯਤਾਮ੍
ਇਹ ਸਮਝੋ ਕਿ ਜਗਤ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸੁਖ ਦੀ ਫੈਲਾਵਟ ਹੈ, ਜੋ ਇਕ ਹੈ, ਅਨੰਤ ਹੈ, ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤੇ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।
ਅਯਮ੍ ਏਵ ਪਰੋ ਲੋਕੋ ਭਾਵ੍ਯਤਾਂ ਵਾਸਨਾਕ੍ਸ਼ਯਃ । ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਾਂ ਪਰਲੋਕਾਸ੍ਥਂ ਕਾẖ ਕਿਲਾਯਾਨ੍ਤਿ ਵਾਸਨਾਃ
ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਲੋਕ ਸਮਝੋ; ਮਨ ਦੇ ਲੁਕਵੇਂ ਸੰਸਕਾਰ ਮੁਕਾ ਲੈਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੋ; ਜੋ ਸੰਸਕਾਰ ਅਗਲੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਠੰਢੇ ਪੈ ਜਾਣ; ਆਖਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੀ ਹੈ?
ਦੇਸ਼ਕਾਲਕ੍ਰਿਯਾਲੋਕਰੂਪਚਿਤ੍ਤਾਤ੍ਮਸਮ੍ਪਦਾਮ੍ । ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਰਹਿਤਂ ਨ ਚ ਸ਼ੂਨ੍ਯਕਮ੍
ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਾ ਥਾਂ, ਨਾ ਸਮਾਂ, ਨਾ ਕਰਮ, ਨਾ ਸੰਸਾਰ, ਨਾ ਰੂਪ, ਨਾ ਮਨ, ਨਾ ਆਪਣੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਮਾਨਤਾ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਪਦੇ ਪਦਵਿਦਾਮ੍ ਏਵ ਤਸ੍ਮਿਞ੍ ਸ਼ੂਨ੍ਯੇ ਗਤਿਰ੍ ਭਵੇਤ੍ । ਦ੍ਰष੍ਟॄਣਾਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਦृਸ਼੍ਯਾਨਾਮ੍ ਏਵਾਨ੍ਯੇषਾਂ ਨ ਰਾਘਵ
ਉਸ ਖਾਲੀ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਉਹੀ ਲੋਕ ਚਲ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸੱਚੀ ਰਾਹ ਤੇ ਪੱਕੇ ਹਨ; ਹੋਰਾਂ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਸ਼ਾਂਤ ਨਹੀਂ, ਉਥੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਯੇ ਵੈ ਤਰਲਗਮ੍ਭੀਰਮ੍ ਅਹਨ੍ਤਾਗਰ੍ਤਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਿਤਾਃ । ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਤੇ ਤਮ੍ ਆਲੋਕਂ ਨ ਕਦਾਚਨ ਕੇਚਨ
ਜੋ ਲੋਕ ਹਲਕੇ ਜਾਂ ਡੂੰਘੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਉਹ ਚਾਨਣ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ, ਨਾ ਕੋਈ।
ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਵਿਧਾਨਨ੍ਤਭੂਤਜਾਤਸਘੁਙ੍ਘੁਮਾ । ਜਗਦ੍ਦृष੍ਟਿਰ੍ ਇਯਂ ਜ੍ਞਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਾਵਯਵੋਪਮਾ
ਚੌਦਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ, ਬੇਅੰਤ ਤੇ ਉੱਚਲਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਗਿਆਨੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ।
ਕਾਰਣਾਭਾਵਤਸ੍ ਸृष੍ਟਿਰ੍ ਨੋਦਿਤਾ ਨ ਚ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ । ਯਾਦृਸ਼ਂ ਕਾਰਣਂ ਵਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਤਾਦृਗ੍ ਭਵਤਿ ਕਾਰ੍ਯਕਮ੍
ਜਦੋਂ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾ ਉਪਜਦੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਮੁਕਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਕਾਰਣ ਹੋਵੇ, ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਨਤੀਜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਯਾਦृਕ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਾਰਣੇ ਕਾਰ੍ਯਂ ਸ੍ਥਿਤਂ ਕਾਰਣਤਾਸ੍ਯ ਕਾ । ਕਾਰ੍ਯਮ੍ ਏਵੋਪਲਮ੍ਭਾਨ੍ਤਰ੍ ਅਸਦ੍ ਦ੍ਵਯਮ੍ ਅਵੇਦਨਾਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਕਾਰਣ ਵਿੱਚ ਨਤੀਜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਹੋ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਕਾਰਣਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਤੀਜਾ ਸਿਰਫ਼ ਹੋਰ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ—ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਵਸਤਵਿਕਤਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਜਾਣੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ।
ਸੋਮ੍ਯਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ ਯਥੈਵਾਬ੍ਧੇਰ੍ ਊਰ੍ਮ੍ਯਾਵਰ੍ਤਾਦਯਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯ੍ ਅਸਮ੍ਭਵਤ੍ਕ੍ਸ਼ੋਭੇ ਜਗਚ੍ਚਿਤ੍ਤਾਦਯਸ੍ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਂਤ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲਹਿਰਾਂ ਤੇ ਭੰਵਰ ਵਜੂਦ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਉਲਝਣ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਜਗਤ ਤੇ ਮਨ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮੈਵਾਮਲਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਿਣ੍ਡ ਏਕ ਇਵ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਨਾਨਾਭਾਣ੍ਡਾਤ੍ਮ ਹੇਮੈਵ ਯਥਾਨ੍ਤਸ੍ਸ੍ਥਿਤਰੂਪਕਮ੍
ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸੁਤੰਤਰਤ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਇੱਕ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਰਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅੰਦਰੋਂ ਸੋਨਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨਕਾਲੇ ਸ੍ਵਪ੍ਨ ਏਵ ਜਾਗ੍ਰਦ੍ ਵ੍ਯਗ੍ਰਾਪਰਿਗ੍ਰਹਾਤ੍ । ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਕਾਲੇ ਜਾਗ੍ਰਦ੍ ਏਵ ਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ऽਸਤ੍ਯਾਵਬੋਧਤਃ
ਜਦੋਂ ਸੁਪਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਸੁਪਨਾ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਾਗਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਉਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਜਦੋਂ ਜਾਗਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਜਾਗਣਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੁਪਨਾ ਝੂਠਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤਮਾਤ੍ਰਤਯਾ ਬੁਦ੍ਧਂ ਮृਗਤृष੍ਣਾਮ੍ਬੁਵਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਜਾਗ੍ਰਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਤ੍ਵਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਵਿਚਾਰਵਿਕਲੀਕृਤਮ੍
ਜਾਗਰਤ ਮਨ ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਉਲਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਜਾਗਣ ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨੇਨ ਭੂਤਾਨਿ ਜ੍ਞਸ੍ਯ ਦੇਹਤਯਾ ਸਹ । ਪੀਠਬਨ੍ਧਂ ਵਿਮੁਞ੍ਚਨ੍ਤਿ ਗਤਕਾਲਾ ਇਵਾਮ੍ਬੁਦਾਃ
ਸੱਚੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਦੇਹ ਸਮੇਤ ਬੰਧਨ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋਣ 'ਤੇ ਹਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਯਥਾ ਗਲਿਤੁਮ੍ ਆਰਬ੍ਧੋ ਘਨੋ ਗਗਨਤਾਮ੍ ਇਯਾਤ੍ । ਤਥਾ ਸਤ੍ਯਾਵਬੋਧੇਨ ਸ਼ਾਮ੍ਯੇਤ੍ ਸਾਤ੍ਮਗ੍ਰਹਂ ਜਗਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਚ ਦੀ ਸਮਝ ਆ ਜਾਣ ਤੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਠੋਸਤਾ ਦੀ ਪਕੜ ਠੰਡੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ਰਦਭ੍ਰਵਦ੍ ਆਲੂਨਾ ਮृਗਤृष੍ਣਾਮ੍ਬੁਵਤ੍ ਤਥਾ । ਪੁਰਸ੍ ਸਨ੍ਦृਸ਼੍ਯਮਾਨੈਵ ਬੋਧਾਦ੍ ਗਲਤਿ ਦृਸ਼੍ਯਤਾ
ਜਿਵੇਂ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਬੱਦਲ ਵਿੱਖਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਪਰ ਹੁੰਦਾ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਗਿਆਨ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ, ਸਾਹਮਣੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਦਿੱਖ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਦੀਪ੍ਤਾਨਲੇ ਲੀਨਂ ਸੁਵਰ੍ਣਂ ਘृਤਮ੍ ਇਨ੍ਧਨਮ੍ । ਏਕਤਾਂ ਯਾਤਿ ਵਿਜ੍ਞਾਨੇ ਤਥਾ ਭੁਵਨਚਿਤ੍ਤਦृਕ੍
ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ, ਘੀ ਤੇ ਲਕੜੀ ਤੇਜ਼ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ, ਮਨ ਤੇ ਦਰਸ਼ਕ ਦੀ ਸੋਚ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਬੋਧੇਨ ਤਨੁਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਪਿਣ੍ਡਬਨ੍ਧੋ ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯੇ । ਪਿਸ਼ਾਚਬੁਦ੍ਧਿਸ੍ ਸਦਨੇ ਬੋਧਿਤਸ੍ਯ ਯਥਾ ਸ਼ਿਸ਼ੋਃ
ਗਿਆਨ ਆਉਣ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹਾਲਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚੇ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਜਾਗਣ ਤੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।