ਤਥੈਵਾਨ੍ਯਂ ਚ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਜਗਤ੍ਕਲ੍ਪਂ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਿਤਮ੍ । ਕਲ੍ਪਨਾਭਾਸਨਭਸੋ ਨ ਹਿ ਸਙ੍ਕਟਤਾ ਭਵੇਤ੍
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਹੋਰ ਇਕ ਜਗਤ-ਚੱਕਰ ਵੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿਚ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਛਾਇਆਵਾਂ ਵਾਲਾ ਆਕਾਸ਼ ਕਦੇ ਵੀ ਤੰਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਸ੍ਵਕਲ੍ਪਨਾਤ੍ਮਕਜਗਜ੍ਜੀਰ੍ਣੋਦੁਮ੍ਬਰਕੀਟਕਾਃ । ਸ੍ਵਪ੍ਨਜਾਗਰਕਾḫ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਸ਼੍ ਸ਼ृਣੁ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਜਾਗਰਾਨ੍
ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹੋਏ ਜਗਤ ਵਿਚ, ਸੜਦੇ ਅੰਜੀਰ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਵਿਚ ਕੀੜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ-ਜਾਗਣ ਵਾਲੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਜਾਗਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ।
ਕਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨੇ ਕਲ੍ਪੇ ਕਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚਿਜ੍ ਜਗਤਿ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । ਅਨਿਦ੍ਰਾਲਵ ਏਵਾਨ੍ਤਸ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪੈਕਪਰਾਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਕਿਸੇ ਪੁਰਾਣੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ, ਜਗਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਅੰਦਰੋਂ ਜਾਗਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਬਲ 'ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਜਾਗਦੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਸੀ।
ਧ੍ਯਾਨਾਦ੍ ਵਿਲੁਠਿਤਾ ਵਾਥ ਮਨੋਰਾਜ੍ਯਵਸ਼ਾਨੁਗਾਃ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਦਾਰ੍ਢ੍ਯਮ੍ ਆਪਨ੍ਨਾ ਗਲਿਤਾਗ੍ਰਾਨੁਭੂਤਯਃ
ਕੁਝ ਲੋਕ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਹਿਲ ਗਏ ਜਾਂ ਮਨ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਪਏ, ਉਹ ਮਨ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲਏ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਮਿਟ ਗਈ।
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪ ਏਵ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਤ੍ਵਂ ਯੇषਾਂ ਚਿਰਤਯਾ ਗਤਃ । ਤਤ੍ਰਾਸ੍ਤਮਿਤਚੇष੍ਟਾਨਾਂ ਤੇ ਹਿ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਜਾਗਰਾਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਗਣ ਸਿਰਫ਼ ਸੋਚ ਦੇ ਨਾਲ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰਹੀ, ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਰੁਕ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸੋਚ ਰਾਹੀਂ ਜਾਗਦੇ ਰਹੇ।
ਕਲ੍ਪਨੋਪਸ਼ਮੇ ਭੂਯਸ੍ ਤਮ੍ ਅਨ੍ਯਂ ਵਾ ਸ਼੍ਰਯਨ੍ਤਿ ਤੇ । ਦੇਹਂ ਤੇषਾਂ ਵਯਮ੍ ਇਮੇ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਪੁਰੁषਾਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਜਦੋਂ ਕਲਪਨਾ ਠੰਡੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਇਹ ਹਨ—ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਸੋਚ ਤੋਂ ਬਣੇ ਜੀਵ ਹਾਂ।
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਜਾਗਰਾḫ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਏਤੇ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸ਼ਾਯਿਨਃ । ਜੀਵਾ ਜੀਵਿਤਹੇਵਾਕਾਸ਼੍ ਸ਼ृਣੁ ਕੇਵਲਜਾਗਰਾਨ੍
ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੋਚ ਰਾਹੀਂ ਜਾਗਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸੋਚ ਵਿਚ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੀਵ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਜੀ ਰਹੇ ਹਨ—ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ।
ਪ੍ਰਾਥਮ੍ਯੇਨਾਵਤੀਰ੍ਣਾਸ੍ ਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਬृਂਹਿਤਾਤ੍ਮਨਃ । ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾẖ ਕੇਵਲਜਾਗਰ੍ਯਾḫ ਪ੍ਰਾਗੁਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਵਿਕਾਸਿਨਃ
ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰਤ ਆਤਮ ਤੋਂ ਉਤਰੇ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਗਣ ਵਾਲੇ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਫੈਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।
ਭੂਯੋਜਨ੍ਮਾਨ੍ਤਰਗਤਾਸ੍ ਤ ਏਵ ਚਿਰਜਾਗਰਾਃ । ਕਥ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰੌਢਿਮ੍ ਆਯਾਤਾẖ ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਚਾਰਿਣਃ
ਜੋ ਲੋਕ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮਾਂ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਜਾਗਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਕਾਰਨ-ਫਲ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤ ਏਵ ਦੁष੍ਕृਤਾਵੇਸ਼ਾਜ੍ ਜਡਾਸ੍ ਸ੍ਥਾਵਰਤਾਂ ਗਤਾਃ । ਘਨਜਾਗ੍ਰਤਯḫ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸੁ ਘਨਤਾਂ ਗਤਾਃ
ਉਹੀ ਲੋਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਮੰਦੇ ਕਰਤੂਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹ ਸੁਸਤ ਹੋ ਕੇ ਅਡੋਲਤਾ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਗੂੜ੍ਹੇ ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਯੇ ਤੁ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਸਤ੍ਸਙ੍ਗਬੋਧਿਤਾ ਬੋਧਮ੍ ਆਗਤਾਃ । ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਜ੍ ਜਾਗ੍ਰਜ੍ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤੇ
ਜੋ ਲੋਕ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਸਮਝ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜਾਗਣ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜਾਗਣ ਸੁਪਨੇ ਵਰਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯੇ ਤੁ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਸਮ੍ਬੋਧਾ ਵਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਾḫ ਪਰਮੇ ਪਦੇ । ਕ੍ਸ਼ੀਣਜਾਗ੍ਰਤ੍ਪ੍ਰਭृਤਯਸ੍ ਤੇ ਤੁਰ੍ਯਾਂ ਭੂਮਿਕਾਮ੍ ਇਤਾਃ
ਜੋ ਪੂਰੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ ਉੱਚ ਦਰਜੇ ਵਿਚ ਆਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜਾਗਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਾਲਤਾਂ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਨ।
ਇਤਿ ਸਪ੍ਤਵਿਧੋ ਭੇਦੋ ਜੀਵਾਨਾਂ ਕਥਿਤਸ੍ ਤਵ । ਸਮੁਦ੍ਰਾਣਾਮ੍ ਇਵ ਮਯਾ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਸ਼੍ਰੇਯḫਪਰੋ ਭਵ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੱਤ ਤਰੀਕੇ ਦੇ ਫਰਕ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਮਝ ਕੇ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਭਲਾਈ ਵੱਲ ਮਨ ਲਾ।
ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ ਜਗਦ੍ਗਣਨਾਤ੍ਮਿਕਾਂ ਤ੍ਵਂ ਬੋਧੈਕਰੂਪਘਨਤਾਮ੍ ਅਲਮ੍ ਆਗਤੋ ऽਸਿ । ਸ਼ੂਨ੍ਯਤ੍ਵਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ ਅਸ਼ੂਨ੍ਯਤਯਾ ਚ ਮੁਕ੍ਤਮ੍ ਏਤਦ੍ ਦ੍ਵਯੈਕ੍ਯਕਵਿਮੁਕ੍ਤਵਪੁਸ੍ ਤ੍ਵਮ੍ ਆਦ੍ਯਮ੍
ਤੂੰ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਾਲੀ ਭਟਕਣ ਛੱਡ ਦੇ। ਤੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਗੂੜ੍ਹ ਇਕਤਾ 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਨਾ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਨਾ ਅਖਾਲੀ; ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਇਕਤਾ ਨਾਲ ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਤੂੰ ਹੀ ਆਦਿ ਸਰੂਪ ਹੈ।
ਕਥਂ ਕੇਵਲਜਾਗ੍ਰਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਅਕਾਰਣਮ੍ ਅਕਰ੍ਮਕਮ੍ । ਪਰਾਦ੍ ਵਿਕਸਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਗਗਨਾਦ੍ ਇਵ ਪਾਦਪਃ
ਸੁੱਧ ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਕਰਮ ਨਹੀਂ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਰੁੱਖ ਉੱਗ ਆਵੇ?
ਅਕਾਰਣਂ ਮਹਾਬੁਦ੍ਧੇ ਨ ਕਾਰ੍ਯਮ੍ ਉਪਲਭ੍ਯਤੇ । ਤਜ੍ ਜਾਗ੍ਰਤẖ ਕੇਵਲਸ੍ਯ ਨ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਇਹ ਸਮ੍ਭਵਃ
ਹੇ ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਉਥੇ ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਸੁੱਧ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਤਸ੍ਯਾਤੋ ऽਸਮ੍ਭਵਾਦ੍ ਅਨ੍ਯੇ ਜੀਵਭੇਦਾਸ੍ ਸਜੀਵਕਾਃ । ਸਰ੍ਵੇ ਨ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਕਾਰਣਾਭਾਵਵਿਕ੍ਸ਼ਤਾਃ
ਉਸ ਤੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਤੇ ਜੀਵਨ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਰਨ ਦੀ ਕਮੀ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਭ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਨੇਹ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ ਨੇਹ ਕਿਞ੍ਚਨ ਨਸ਼੍ਯਤਿ । ਉਪਦੇਸ਼੍ਯੋਪਦੇਸ਼ਾਰ੍ਥਂ ਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਕਲਨੋਦਯਃ
ਇੱਥੇ ਨਾ ਤਾਂ ਕੁਝ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਲਈ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਉਪਜਦੇ ਹਨ।
ਕẖ ਕਰੋਤਿ ਸ਼ਰੀਰਾਣਿ ਮਨੋਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਚੇਤਨੈਃ । ਕੋ ਮੋਹਯਤਿ ਭੂਤਾਨਿ ਸ੍ਨੇਹਰਾਗਾਦਿਬਨ੍ਧਨੈਃ
ਕੌਣ ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਹੋਰ ਚੇਤਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ? ਕੌਣ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ, ਲਗਾਵਟ ਤੇ ਹੋਰ ਬੰਧਨਾਂ ਨਾਲ ਭਟਕਾਉਂਦਾ ਹੈ?
ਨ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਏਵ ਕੁਰੁਤੇ ਸ਼ਰੀਰਾਣਿ ਕਦਾਚਨ । ਨ ਮੋਹਯਤਿ ਭੂਤਾਨਿ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਏਵ ਕਦਾਚਨ
ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦਾ; ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ।
ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਾਵਭਾਸਾਤ੍ਮਾ ਬੋਧ ਆਤ੍ਮਨਿ ਸਂਸ੍ਥਿਤਃ । ਨਾਨਾਪਦਾਰ੍ਥਰੂਪੇਣ ਕਮ੍ ਊਰ੍ਮ੍ਯਾਦਿਤਯਾ ਯਥਾ
ਜਿਸ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸੁਰਤਿ ਆਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਆਦਿ ਉੱਠਦੀਆਂ ਹਨ।
ਬਾਹ੍ਯਂ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਬੋਧਸ੍ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਬਾਹ੍ਯਵਤ੍ । ਉਦੇਤਿ ਬੋਧੋ ਹृਦਯਾਦ੍ ਬੀਜਾਦ੍ ਇਵ ਵਰਦ੍ਰੁਮਃ
ਬਾਹਰ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਚੇਤਨਾ ਐਸਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਬਾਹਰ ਹੋਵੇ। ਚੇਤਨਾ ਦਿਲ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਰੁੱਖ ਬੀਜ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਗਦਾ ਹੈ।
ਬੋਧਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ ਇਦਂ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਏਵ ਰਘੂਦ੍ਵਹ । ਸ੍ਤਮ੍ਭਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ ਯਥਾ ਸਾਲਭਞ੍ਜਿਕਾ ਪ੍ਰਕਟੀਕृਤਾ
ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵਾਰਿਸ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਥੰਮ੍ਹ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਉਕਰੀ ਹੋਈ ਮੂਰਤੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮੈਕਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਂ ਦੇਸ਼ਕਾਲਤਃ । ਬੋਧਾਮੋਦਪ੍ਰਸਰਣਂ ਜਗਦ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਵਬੁਧ੍ਯਤਾਮ੍
ਇਹ ਸਮਝੋ ਕਿ ਜਗਤ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸੁਖ ਦੀ ਫੈਲਾਵਟ ਹੈ, ਜੋ ਇਕ ਹੈ, ਅਨੰਤ ਹੈ, ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤੇ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।
ਅਯਮ੍ ਏਵ ਪਰੋ ਲੋਕੋ ਭਾਵ੍ਯਤਾਂ ਵਾਸਨਾਕ੍ਸ਼ਯਃ । ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਾਂ ਪਰਲੋਕਾਸ੍ਥਂ ਕਾẖ ਕਿਲਾਯਾਨ੍ਤਿ ਵਾਸਨਾਃ
ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਲੋਕ ਸਮਝੋ; ਮਨ ਦੇ ਲੁਕਵੇਂ ਸੰਸਕਾਰ ਮੁਕਾ ਲੈਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੋ; ਜੋ ਸੰਸਕਾਰ ਅਗਲੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਠੰਢੇ ਪੈ ਜਾਣ; ਆਖਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੀ ਹੈ?
ਦੇਸ਼ਕਾਲਕ੍ਰਿਯਾਲੋਕਰੂਪਚਿਤ੍ਤਾਤ੍ਮਸਮ੍ਪਦਾਮ੍ । ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਰਹਿਤਂ ਨ ਚ ਸ਼ੂਨ੍ਯਕਮ੍
ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਾ ਥਾਂ, ਨਾ ਸਮਾਂ, ਨਾ ਕਰਮ, ਨਾ ਸੰਸਾਰ, ਨਾ ਰੂਪ, ਨਾ ਮਨ, ਨਾ ਆਪਣੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਮਾਨਤਾ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਪਦੇ ਪਦਵਿਦਾਮ੍ ਏਵ ਤਸ੍ਮਿਞ੍ ਸ਼ੂਨ੍ਯੇ ਗਤਿਰ੍ ਭਵੇਤ੍ । ਦ੍ਰष੍ਟॄਣਾਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਦृਸ਼੍ਯਾਨਾਮ੍ ਏਵਾਨ੍ਯੇषਾਂ ਨ ਰਾਘਵ
ਉਸ ਖਾਲੀ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਉਹੀ ਲੋਕ ਚਲ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸੱਚੀ ਰਾਹ ਤੇ ਪੱਕੇ ਹਨ; ਹੋਰਾਂ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਸ਼ਾਂਤ ਨਹੀਂ, ਉਥੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਯੇ ਵੈ ਤਰਲਗਮ੍ਭੀਰਮ੍ ਅਹਨ੍ਤਾਗਰ੍ਤਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਿਤਾਃ । ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਤੇ ਤਮ੍ ਆਲੋਕਂ ਨ ਕਦਾਚਨ ਕੇਚਨ
ਜੋ ਲੋਕ ਹਲਕੇ ਜਾਂ ਡੂੰਘੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਉਹ ਚਾਨਣ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ, ਨਾ ਕੋਈ।
ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਵਿਧਾਨਨ੍ਤਭੂਤਜਾਤਸਘੁਙ੍ਘੁਮਾ । ਜਗਦ੍ਦृष੍ਟਿਰ੍ ਇਯਂ ਜ੍ਞਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਾਵਯਵੋਪਮਾ
ਚੌਦਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ, ਬੇਅੰਤ ਤੇ ਉੱਚਲਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਗਿਆਨੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ।
ਕਾਰਣਾਭਾਵਤਸ੍ ਸृष੍ਟਿਰ੍ ਨੋਦਿਤਾ ਨ ਚ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ । ਯਾਦृਸ਼ਂ ਕਾਰਣਂ ਵਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਤਾਦृਗ੍ ਭਵਤਿ ਕਾਰ੍ਯਕਮ੍
ਜਦੋਂ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾ ਉਪਜਦੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਮੁਕਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਕਾਰਣ ਹੋਵੇ, ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਨਤੀਜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।