ਯਥਾ ਬਾਹ੍ਯਾਰ੍ਥਵੈਤृष੍ਣ੍ਯੇਨੋਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਲਂ ਮਨਃ । ਨ ਤਥਾ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸਨ੍ਦਰ੍ਭੈਰ੍ ਨੋਪਦੇਸ਼ਤਪੋਦਮੈਃ
ਜਿਵੇਂ ਬਾਹਰੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਐਸਾ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ, ਉਪਦੇਸ਼, ਤਪ, ਜਾਂ ਸਵੈ-ਨਿਯੰਤਰਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਮਨਸ੍ਤृਣਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਵੈਤृष੍ਣ੍ਯਾਗ੍ਨਿਰ੍ ਵਿਬੋਧ੍ਯਤਾਮ੍ । ਸਰ੍ਵਤ੍ਯਾਗਾਨਿਲੈਸ੍ ਸਮ੍ਪਦ੍ ਅਤ੍ਯਾਪਦ੍ ਇਤਿ ਭਾਵਨਾਤ੍
ਸਾਰੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਛੱਡਣ ਦੀ ਅੱਗ ਮਨ-ਤਿੰਨਕ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰੇ, ਤੇ ਪੂਰੇ ਤਿਆਗ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਫੂਕਿਆ ਜਾਵੇ, ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਕਿ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ।
ਬਹਿਰ੍ ਅਨ੍ਤਸ਼੍ ਚ ਮੋਹਸ਼੍ ਚ ਪਿਣ੍ਡਗ੍ਰਾਹੋ ऽਰ੍ਥਵੇਦਨਮ੍ । ਜ੍ਞਪ੍ਤਿਰ੍ ਏਵੇਤਿ ਕਚਤਿ ਜ੍ਞਤ੍ਵਾਨ੍ ਮਣਿਰ੍ ਇਵਾਤ੍ਮਨਿ
ਬਾਹਰ ਤੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ, ਭ੍ਰਮ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਫੜਨਾ, ਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ—ਇਹ ਸਭ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਣਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਤਮ ਵਿਚ ਮਣੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
ਨਰਨਾਗਸੁਰਾਗਾਰਗਿਰਿਗਹ੍ਵਰਦृष੍ਟਿਭਿਃ । ਚਿਤਿਰ੍ ਏਵਾਤਿਵਿਸृਤਾ ਧੂਮੋ ऽਮ੍ਬੁਦਤਯੇਵ ਖੇ
ਇਨਸਾਨ, ਸੱਪ, ਦੇਵਤੇ, ਘਰ, ਪਹਾੜ, ਤੇ ਗੁਫਾ ਦੀਆਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਨਾਲ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਤੋਂ ਧੂੰਆਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚੋਪਨ੍ਤਿ ਵਿਦ੍ਰਵਤ੍ਵੇਨ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਜਡਭਾਣ੍ਡਗਾਃ । ਸ੍ਵਵਿਵਰ੍ਤਤਰਙ੍ਗਿਣ੍ਯੋ ਜੀਵਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਪਤਦ੍ਰਸਾਃ
ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਸੱਪ, ਦੇਵਤੇ, ਅਜਾਣ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਜਗਤ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਬਦਲਾਅ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਜੀਵ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਢਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮਿਟਦੇ ਹੋਏ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।
ਜੀਵਕਾ ਜੀਰ੍ਣਸ਼ਫਰਾ ਵ੍ਯੋਮਵਾਰਿਵਿਹਾਰਿਣਃ । ਮੋਹਜਾਲੇਨ ਵਲਿਤਾ ਨ ਸ੍ਮਰਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ ਸ੍ਥਿਤਿਮ੍
ਜੀਵ, ਪੁਰਾਣੇ ਮੱਛੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਅਕਾਸ਼ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਏ, ਮੋਹ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹੋਣ ਦੀ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
ਘਨੀਭੂਤਾ ਘਨਤ੍ਵੇਨ ਚਿਦ੍ਘਨਾ ਗਗਨਾਙ੍ਗਨੇ । ਨਾਨਾਪਦਾਰ੍ਥਰੂਪੇਣ ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤਿ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਨਿ
ਚੇਤਨਾ, ਜਦੋਂ ਗਾੜ੍ਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਤਾ ਦਾ ਇਕ ਢੇਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਤੇ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵ ਏਵਮ੍ ਅਮੀ ਜੀਵਾ ਵਾਸਨਾਵਾਤਰੇਣਵਃ । ਸ਼ੁष੍ਕਪਰ੍ਣਵਦ੍ ਉਦ੍ਗ੍ਰੀਵਾ ਜਡਾਸ਼੍ ਸ਼੍ਵਸਨਵੇਣਵਃ
ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਹਨ; ਸੁੱਕੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਉੱਡਦੇ ਹਨ, ਮੂਰਖ ਤੇ ਖਾਲੀ ਨਲੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਾਹ ਚੱਲਦੀ ਹੈ।
ਆਹृਤ੍ਯ ਪੌਰੁषਬਲਾਨ੍ਯ੍ ਅਵਜਿਤ੍ਯ ਤਨ੍ਦ੍ਰੀਮ੍ ਉਤ੍ਥਾਯ ਤਰ੍ਜਿਤਸਮਰ੍ਜਿਤਵਾਸਨੌਘਮ੍ । ਸਂਸਾਰਪਾਸ਼ਘਨਪਞ੍ਜਰਮ੍ ਅਞ੍ਜਸੈਵ ਭਙ੍ਕ੍ਤ੍ਵਾਭ੍ਯੁਦੇਯਮ੍ ਇਤਿ ਨਾਜ੍ਞਸਮੇਨ ਭਾਵ੍ਯਮ੍
ਆਪਣੀ ਹਿੰਮਤ ਇਕੱਠੀ ਕਰਕੇ, ਆਲਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਉਠ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਜਮੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਆਦਤਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬੰਧਨ ਦੀ ਕੈਦ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਤੋੜ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਕੰਮ ਅਣਜਾਣ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਇਮੇ ਯੇ ਜੀਵਸਙ੍ਘਾਤਾ ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਦਸ਼ਦਿਗ੍ਗਤਾਃ । ਨਰਨਾਗਸੁਰਾਗੇਨ੍ਦ੍ਰਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾਦ੍ਯਭਿਧਾਨਕਾਃ
ਇਹ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ, ਜੋ ਹਰ ਪਾਸੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਮਨੁੱਖ, ਸੱਪ, ਦੇਵਤੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮੁਖੀ, ਗੰਧਰਵ ਆਦਿ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤੇ ਸ੍ਵਪ੍ਨਜਾਗਰਾẖ ਕੇਚਿਤ੍ ਕੇਚਿਤ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਜਾਗਰਾਃ । ਕੇਚਿਤ੍ ਕੇਵਲਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਥਾਸ੍ ਚਿਰਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਥਿਤਾḫ ਪਰੇ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਜਾਗਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਮਨ ਵਿਚ ਬਣੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿਚ ਜਾਗਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਸਿਰਫ ਜਾਗਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਜਾਗਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਘਨਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਥਿਤਾਸ਼੍ ਚਾਨ੍ਯੇ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਸ੍ ਤਥੇਤਰੇ । ਕ੍ਸ਼ੀਣਜਾਗਰਕਾẖ ਕੇਚਿਜ੍ ਜੀਵਾਸ੍ ਸਪ੍ਤਵਿਧਾਸ੍ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਕੁਝ ਜੀਵ ਗੂੜ੍ਹ ਜਾਗਣ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਜਾਗਣ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ, ਤੇ ਕੁਝ ਦੀ ਜਾਗਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਘੱਟ ਹੋ ਗਈ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸੱਤ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਏਤੇषਾਂ ਭਗਵਨ੍ ਭੇਦੋ ਬੋਧਾਯ ਮਮ ਕਥ੍ਯਤਾਮ੍ । ਜੀਵਾਨਾਂ ਸਪ੍ਤਰੂਪਾਣਾਂ ਜਲਾਨਾਮ੍ ਅਰ੍ਣਵੇष੍ਵ੍ ਇਵ
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਹ ਸੱਤ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਫਰਕ ਹਨ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝਾ ਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਐਸੇ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਹਨ।
ਕਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨੇ ਕਲ੍ਪੇ ਕਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚਿਜ੍ ਜਗਤਿ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । ਕੇਚਿਤ੍ ਸੁਪ੍ਤਾਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਾ ਦੇਹੈਰ੍ ਜੀਵਾ ਜੀਵਿਤਧਰ੍ਮਿਣਃ
ਕਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ, ਕਿਸੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
ਯੇ ਸ੍ਵਪ੍ਨਮ੍ ਅਭਿਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਤੇषਾਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਮ੍ ਇਦਂ ਜਗਤ੍ । ਵਿਦ੍ਧਿ ਤੇ ਹਿ ਖਲੂਚ੍ਯਨ੍ਤੇ ਜੀਵਕਾਸ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਜਾਗਰਾਃ
ਜੋ ਲੋਕ ਸੁਪਨਾ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਸੁਪਨਾ ਹੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਜਾਗਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਏਵ ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤਾਨਾਂ ਯਸ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਉਤ੍ਥਿਤਃ । ਵਿषਯੇ ਸੋ ऽਯਮ੍ ਅਸ੍ਮਾਕਂ ਤੇषਾਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਨਰਾ ਵਯਮ੍
ਕਦੇ-ਕਦੇ, ਜੋ ਸੁੱਤੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਆਪ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਾਡੀ ਲਈ ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਲੋਕ ਹਾਂ।
ਤੇषਾਂ ਚਿਰਤਯਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ ਸ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਉਪਾਗਤਃ । ਸ੍ਵਪ੍ਨਜਾਗਰਕਾਸ੍ ਤੇ ਤੁ ਜੀਵਾ ਯੇ ਤਦ੍ਗਤਾਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਉਹਨਾਂ ਲਈ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਲੰਘਣ ਨਾਲ ਸੁਪਨਾ ਜਾਗਣ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਜੀਵ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੁਪਨਾ-ਜਾਗਣ ਵਾਲੇ ਕਹਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵਜ੍ਞਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਗਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਤੇਨ ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਤਾਂ ਤੇषਾਂ ਵਯਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਨਰਾਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਰ ਚੀਜ਼ 'ਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਸੁਪਨਾ ਦੇ ਹਾਲਤ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਅਸੀਂ ਸੁਪਨਾ-ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਹੀ ਜੀ ਰਹੇ ਹਾਂ।
ਯੇषੁ ਕਲ੍ਪੇषੁ ਤੇ ਜਾਤਾẖ ਕ੍ਸ਼ੀਯਨ੍ਤੇ ਕਲ੍ਪਕਲ੍ਪਨਾਃ । ਯਦਿ ਤਾਸ੍ ਤਤ੍ ਕਥਂ ਤੇषਾਂ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਾਨਾਮ੍ ਅਵਸ੍ਥਿਤਿਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਚੱਕਰਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜਾਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਹਾਲਤ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਇਹ ਸ੍ਵਪ੍ਨਭ੍ਰਮਾਤ੍ ਤੇ ਤੁ ਮੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਾ ਵਿਨਿਦ੍ਰਤਾਮ੍ । ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪ੍ਯ ਤੇ ਦੇਹਾਂਸ੍ ਤਥੈਵਾਨ੍ਯਾਞ੍ ਸ਼੍ਰਯਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਇਥੇ, ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਭੁਲਾਵੇ ਕਰਕੇ ਉਹ ਜਾਂ ਤਾਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਜਾਗਣ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸਰੀਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹੋਰ ਸਰੀਰ ਵੀ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਤਥੈਵਾਨ੍ਯਂ ਚ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਜਗਤ੍ਕਲ੍ਪਂ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਿਤਮ੍ । ਕਲ੍ਪਨਾਭਾਸਨਭਸੋ ਨ ਹਿ ਸਙ੍ਕਟਤਾ ਭਵੇਤ੍
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਹੋਰ ਇਕ ਜਗਤ-ਚੱਕਰ ਵੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿਚ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਛਾਇਆਵਾਂ ਵਾਲਾ ਆਕਾਸ਼ ਕਦੇ ਵੀ ਤੰਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਸ੍ਵਕਲ੍ਪਨਾਤ੍ਮਕਜਗਜ੍ਜੀਰ੍ਣੋਦੁਮ੍ਬਰਕੀਟਕਾਃ । ਸ੍ਵਪ੍ਨਜਾਗਰਕਾḫ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਸ਼੍ ਸ਼ृਣੁ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਜਾਗਰਾਨ੍
ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹੋਏ ਜਗਤ ਵਿਚ, ਸੜਦੇ ਅੰਜੀਰ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਵਿਚ ਕੀੜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ-ਜਾਗਣ ਵਾਲੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਜਾਗਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ।
ਕਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨੇ ਕਲ੍ਪੇ ਕਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚਿਜ੍ ਜਗਤਿ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । ਅਨਿਦ੍ਰਾਲਵ ਏਵਾਨ੍ਤਸ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪੈਕਪਰਾਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਕਿਸੇ ਪੁਰਾਣੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ, ਜਗਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਅੰਦਰੋਂ ਜਾਗਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਬਲ 'ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਜਾਗਦੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਸੀ।
ਧ੍ਯਾਨਾਦ੍ ਵਿਲੁਠਿਤਾ ਵਾਥ ਮਨੋਰਾਜ੍ਯਵਸ਼ਾਨੁਗਾਃ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਦਾਰ੍ਢ੍ਯਮ੍ ਆਪਨ੍ਨਾ ਗਲਿਤਾਗ੍ਰਾਨੁਭੂਤਯਃ
ਕੁਝ ਲੋਕ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਹਿਲ ਗਏ ਜਾਂ ਮਨ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਪਏ, ਉਹ ਮਨ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲਏ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਮਿਟ ਗਈ।
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪ ਏਵ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਤ੍ਵਂ ਯੇषਾਂ ਚਿਰਤਯਾ ਗਤਃ । ਤਤ੍ਰਾਸ੍ਤਮਿਤਚੇष੍ਟਾਨਾਂ ਤੇ ਹਿ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਜਾਗਰਾਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਗਣ ਸਿਰਫ਼ ਸੋਚ ਦੇ ਨਾਲ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰਹੀ, ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਰੁਕ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸੋਚ ਰਾਹੀਂ ਜਾਗਦੇ ਰਹੇ।
ਕਲ੍ਪਨੋਪਸ਼ਮੇ ਭੂਯਸ੍ ਤਮ੍ ਅਨ੍ਯਂ ਵਾ ਸ਼੍ਰਯਨ੍ਤਿ ਤੇ । ਦੇਹਂ ਤੇषਾਂ ਵਯਮ੍ ਇਮੇ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਪੁਰੁषਾਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਜਦੋਂ ਕਲਪਨਾ ਠੰਡੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਇਹ ਹਨ—ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਸੋਚ ਤੋਂ ਬਣੇ ਜੀਵ ਹਾਂ।
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਜਾਗਰਾḫ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਏਤੇ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸ਼ਾਯਿਨਃ । ਜੀਵਾ ਜੀਵਿਤਹੇਵਾਕਾਸ਼੍ ਸ਼ृਣੁ ਕੇਵਲਜਾਗਰਾਨ੍
ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੋਚ ਰਾਹੀਂ ਜਾਗਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸੋਚ ਵਿਚ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੀਵ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਜੀ ਰਹੇ ਹਨ—ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ।
ਪ੍ਰਾਥਮ੍ਯੇਨਾਵਤੀਰ੍ਣਾਸ੍ ਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਬृਂਹਿਤਾਤ੍ਮਨਃ । ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾẖ ਕੇਵਲਜਾਗਰ੍ਯਾḫ ਪ੍ਰਾਗੁਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਵਿਕਾਸਿਨਃ
ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰਤ ਆਤਮ ਤੋਂ ਉਤਰੇ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਗਣ ਵਾਲੇ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਫੈਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।
ਭੂਯੋਜਨ੍ਮਾਨ੍ਤਰਗਤਾਸ੍ ਤ ਏਵ ਚਿਰਜਾਗਰਾਃ । ਕਥ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰੌਢਿਮ੍ ਆਯਾਤਾẖ ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਚਾਰਿਣਃ
ਜੋ ਲੋਕ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮਾਂ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਜਾਗਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਕਾਰਨ-ਫਲ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤ ਏਵ ਦੁष੍ਕृਤਾਵੇਸ਼ਾਜ੍ ਜਡਾਸ੍ ਸ੍ਥਾਵਰਤਾਂ ਗਤਾਃ । ਘਨਜਾਗ੍ਰਤਯḫ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸੁ ਘਨਤਾਂ ਗਤਾਃ
ਉਹੀ ਲੋਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਮੰਦੇ ਕਰਤੂਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹ ਸੁਸਤ ਹੋ ਕੇ ਅਡੋਲਤਾ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਗੂੜ੍ਹੇ ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।