ਬਹਿਰ੍ ਅਨ੍ਤਸ਼੍ ਚ ਬੋਧਸ੍ਯ ਭਾਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮੈਵਾਰ੍ਥਦृष੍ਟਿਭਿਃ । ਅਨ੍ਤਸ੍ਤ੍ਵੇਨ ਬਹਿष੍ਟ੍ਵੇਨ ਚੈਵਾਸ੍ਯ ਮਨਸੋ ਯਥਾ
ਆਤਮਾ ਹੀ ਬਾਹਰ ਤੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਸੂਝ ਵਜੋਂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਸੂਝ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਬੋਧਸ੍ਯਾਕਾਸ਼ਕਲ੍ਪਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਾਲਾਕਾਸ਼ਾਦਿ ਤਦ੍ਵਪੁਃ । ਪਦਾਰ੍ਥਾਸ਼੍ ਚੈਵ ਖਾਤ੍ਮਾਨਸ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਨ੍ ਨਾਰ੍ਥਰੂਪਿ ਖਮ੍
ਸੂਝ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਰੂਪ ਸਮੇਂ, ਆਕਾਸ਼ ਆਦਿ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਵਸਤੂਆਂ ਵੀ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਬਾਹ੍ਯਾਰ੍ਥਤਾਂ ਚਾਨ੍ਤਰਤ੍ਵਂ ਬੋਧੋ ऽਬੋਧਵਸ਼ਾਦ੍ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ । ਨਾਸਦ੍ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਹਿ ਬੋਧਤ੍ਵਂ ਗਨ੍ਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਤਂ ਜਡਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਸੂਝ ਗਿਆਨ ਜਾਂ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਬਾਹਰਲੀ ਜਾਂ ਅੰਦਰਲੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਨਿਰਜੀਵ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਸੂਝ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ।
ਬੋਧੋ ਦृਸ਼੍ਯਦਸ਼ਾਂ ਨੈਤਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋ ਵਾਪਿ ਚ ਤਾਂ ਸ੍ਥਿਤਿਮ੍ । ਸਦ੍ ਯਥਾਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਏਵਾਸ੍ਤੇ ਮਨਾਗ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਏਤਿ ਨਾਨ੍ਯਤਾਮ੍
ਸੂਝ ਕਦੇ ਵੀ ਦਿੱਖ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਤੇ ਜੇ ਪਹੁੰਚ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਉਥੇ ਟਿਕੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ; ਜੋ ਅਸਲ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਵੀ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।
ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਬੋਧੈਕਪਰਿਣਾਮੇ ਕृਤੋਦਯੇ । ਬੋਧਾਬੋਧਾਰ੍ਥਸ਼ਬ੍ਦਾਨਾਂ ਸ੍ਮृਤਿਰ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤਮ੍ ਏष੍ਯਤਿ
ਜਦੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ 'ਜਾਣ' ਤੇ 'ਅਣਜਾਣ' ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵੀ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਆਤਿਵਾਹਿਕਦੇਹਾਨਾਂ ਚਿਤ੍ਤਾਨਾਮ੍ ਏਵ ਜਾਯਤੇ । ਆਧਿਭੌਤਿਕਤਾਬੋਧੋ ਦृਢਭਾਵਨਯਾ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਸੂਖਮ ਸਰੀਰਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ, ਪੱਕੀ ਕਲਪਨਾ ਰਾਹੀਂ ਹੀ, ਸਰੀਰ ਹੋਣ ਦੀ ਸਮਝ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਆਕਾਸ਼ਵਿਸ਼ਦੈਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤੈਰ੍ ਭਾਵਿਤੈषਾਤਿਵਾਹਿਕੈਃ । ਆਧਿਭੌਤਿਕਤਾ ਮਿਥ੍ਯਾ ਨਟੈਰ੍ ਇਵ ਪਿਸ਼ਾਚਤਾ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸੂਖਮ ਸਰੀਰਾਂ ਦੇ ਮਨ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸਾਫ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਰੀਰ ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਝੂਠੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੰਗਮੰਚ 'ਤੇ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਭੂਤ-ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ।
ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਅਭ੍ਰਮਣਾਭ੍ਯਾਸਾਤ੍ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਤੈषੋਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ । ਨੋਨ੍ਮਤ੍ਤੋ ऽਸ੍ਮੀਤਿ ਸਮ੍ਬੋਧਾਚ੍ ਛਾਮ੍ਯਤ੍ਯ੍ ਉਨ੍ਮਤ੍ਤਤਾ ਕਿਲ
ਗਲਤਫ਼ਹਮੀ, ਜੋ ਅਸਲੀਅਤ ਨਾਂ ਸਮਝਣ ਦੀ ਆਦਤ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਸਹੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ 'ਮੈਂ ਪਾਗਲ ਨਹੀਂ ਹਾਂ' ਸਮਝਣ ਨਾਲ ਪਾਗਲਪਨ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭ੍ਰਾਨ੍ਤੇਸ੍ ਸ੍ਵਯਂ ਪਰਿਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ ਵਾਸਨਾ ਵਿਨਿਵਰ੍ਤਤੇ । ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਸ੍ਵਪ੍ਨਤਯਾ ਬੁਦ੍ਧੇ ਕਸ੍ਯ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਿਲ ਭਾਵਨਾ
ਜਦੋਂ ਭਟਕਾਵਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਦੇ ਲੁਕਵੇਂ ਰੁਝਾਨ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ, ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਵੇ ਕਿ ਇਹ ਸੁਪਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਕਿਹੜੀ ਕਲਪਨਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?
ਵਾਸਨਾਤਾਨਵੇਨੈਵ ਸਂਸਾਰ ਉਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ । ਵਾਸਨੈਵ ਮਹਾਨ੍ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰ੍ ਏਤਚ੍ਛੇਦਪਰਾ ਬੁਧਾਃ
ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਚੱਕਰ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੇ ਰੁਝਾਨਾਂ ਦੇ ਘਟਣ ਨਾਲ ਹੀ ਠੰਢਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰੁਝਾਨ ਹੀ ਵੱਡਾ ਗੰਢ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਲਈ ਗਿਆਨੀਆਂ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਅਜ੍ਞਾਨੋਨ੍ਮਤ੍ਤਤਾ ਪੁਂਸਾ ਯਥਾਭ੍ਯਾਸੇਨ ਭਾਵਿਤਾ । ਤਥੈਵ ਬੋਧਸ੍ਵਭ੍ਯਾਸਾਤ੍ ਸਾ ਕਾਲੇਨੋਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ
ਜਿਵੇਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਅਤੇ ਪਾਗਲਪਨ ਆਦਮੀ ਵਿੱਚ ਵਾਰ ਵਾਰ ਆਦਤ ਬਣਨ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਬੋਧ ਦੀ ਆਦਤ ਪੈਣ ਨਾਲ, ਇਹ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਠੰਢਾ ਪੈਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਤਿਵਾਹਿਕਦੇਹੋ ऽਯਮ੍ ਆਧਿਭੌਤਿਕਤਾਂ ਯਥਾ । ਨੀਯਤੇ ਭਾਵਨਾਤ੍ ਤਜ੍ਜ੍ਞੈਰ੍ ਬੋਧਸਤ੍ਤਾਂ ਪ੍ਰਸਾਦਤਃ
ਇਹ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ, ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਧਿਆਨ ਨਾਲ, ਭੌਤਿਕ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਬੋਧ ਦੀ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਵੱਲ, ਬੋਧ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਤਿਵਾਹਿਕਦੇਹੋ ऽਪਿ ਨੀਤ੍ਵਾ ਜੀਵਪਦਂ ਤਥਾ । ਦृਢੇਨ ਬੋਧਾਭ੍ਯਾਸੇਨ ਨੇਤਵ੍ਯੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਤਾਮ੍ ਅਪਿ
ਇਹ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਜੀਵ ਦੀ ਹਾਲਤ 'ਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੱਕੀ ਸਚੇਤਤਾ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਚਲਾ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ 'ਚ ਲੈ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਸ਼੍ ਚੇਦ੍ ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ ਬੁਧ੍ਯਤੇ ਬੋਧਰੂਪਿਣੀ । ਤਦਾਤਿਵਾਹਿਕਾ ਬੁਦ੍ਧਿẖ ਕਥਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਬੁਧ੍ਯਤੇ
ਜੇ ਆਤਮ-ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਨੂੰ ਸਚੇਤਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸੁਖਮ ਬੁੱਧੀ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਨੋ ਚੇਤ੍ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਤਿ ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਂ ਨ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰ੍ ਵਿਨਿਵਰ੍ਤਤੇ । ਭੂਤੋਤ੍ਸਾਦਨਸੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿ ਮਨ੍ਤ੍ਰਪਦਂ ਯਥਾ
ਜੇ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਾਕ ਦੇ ਅਰਥ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ—ਜਿਵੇਂ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਦੇ ਸੁਤਰ ਵਿਚ ਹਰ ਮੰਤਰ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਜਗਦ੍ਬੋਧੈਕਤਾ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾ ਤਾਵਦ੍ ਅਵ੍ਰਣਮ੍ । ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਪਰਿਣਾਮੇਨ ਯਾਵਤ੍ ਸਾਪਿ ਨ ਬੁਧ੍ਯਤੇ
ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਸਚੇਤਤਾ ਦੀ ਇਕਤਾ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਤਕ ਪੂਰੀ ਤਬਦੀਲੀ ਨਾਲ ਉਹ ਵੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।
ਸਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਚਿਤ੍ਤੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਭਾਤਿ ਸ੍ਵਭਾਵਤਾ । ਸ਼ੀਤਲਾਂ ਵ੍ਯੋਮਨਿਰ੍ਭਾਸਾਂ ਤਾਮ੍ ਏਵਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਾਮ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਚਾਨਣੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਠੰਢੀ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਸਾਫ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਜ੍ਞਾਨਵਾਞ੍ ਜ੍ਞਾਨਯਜ੍ਞਸ੍ਥੋ ਧ੍ਯਾਨਯੂਪਂ ਵਿਰੋਪਯਨ੍ । ਜਗਦ੍ ਵਿਜਿਤ੍ਯ ਯਜਤਿ ਸਰ੍ਵਤ੍ਯਾਗੈਕਦਕ੍ਸ਼ਿਣਃ
ਜੋ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਯਜਨ ਦਾ ਥੰਮ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਸਿਰਫ ਤਿਆਗ ਹੀ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਯਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਪਤਤ੍ਯ੍ ਅਙ੍ਗਾਰਵਰ੍षੇ ਵਾ ਵਾਤਿ ਵਾ ਪ੍ਰਲਯਾਨਿਲੇ । ਭੂਤਲੇ ਵ੍ਰਜਤਿ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਸਮਮ੍ ਆਸ੍ਤੇ ਜ੍ਞ ਆਤ੍ਮਨਿ
ਚਾਹੇ ਅੰਗਾਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਲੈ ਦੀ ਹਵਾ ਵੱਗੇ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦਾ ਹੋਵੇ, ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਵੈਤृष੍ਣ੍ਯਸ਼ਾਨ੍ਤਮਨਸੋ ਨਿਰੋਧਮ੍ ਅਲਮ੍ ਈਯੁषਃ । ਸ੍ਥਿਤਿਰ੍ ਵਜ੍ਰਸਮਾਧਾਨਂ ਵਿਨਾਨ੍ਯਾ ਨੋਪਪਦ੍ਯਤੇ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਰੋਕ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਕੇਵਲ ਹੀਰਾ ਵਾਂਗ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਮਾਧੀ ਹੀ ਠੀਕ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਲਾਭਦਾਇਕ ਨਹੀਂ।
ਯਥਾ ਬਾਹ੍ਯਾਰ੍ਥਵੈਤृष੍ਣ੍ਯੇਨੋਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਲਂ ਮਨਃ । ਨ ਤਥਾ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸਨ੍ਦਰ੍ਭੈਰ੍ ਨੋਪਦੇਸ਼ਤਪੋਦਮੈਃ
ਜਿਵੇਂ ਬਾਹਰੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਐਸਾ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ, ਉਪਦੇਸ਼, ਤਪ, ਜਾਂ ਸਵੈ-ਨਿਯੰਤਰਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਮਨਸ੍ਤृਣਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਵੈਤृष੍ਣ੍ਯਾਗ੍ਨਿਰ੍ ਵਿਬੋਧ੍ਯਤਾਮ੍ । ਸਰ੍ਵਤ੍ਯਾਗਾਨਿਲੈਸ੍ ਸਮ੍ਪਦ੍ ਅਤ੍ਯਾਪਦ੍ ਇਤਿ ਭਾਵਨਾਤ੍
ਸਾਰੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਛੱਡਣ ਦੀ ਅੱਗ ਮਨ-ਤਿੰਨਕ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰੇ, ਤੇ ਪੂਰੇ ਤਿਆਗ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਫੂਕਿਆ ਜਾਵੇ, ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਕਿ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ।
ਬਹਿਰ੍ ਅਨ੍ਤਸ਼੍ ਚ ਮੋਹਸ਼੍ ਚ ਪਿਣ੍ਡਗ੍ਰਾਹੋ ऽਰ੍ਥਵੇਦਨਮ੍ । ਜ੍ਞਪ੍ਤਿਰ੍ ਏਵੇਤਿ ਕਚਤਿ ਜ੍ਞਤ੍ਵਾਨ੍ ਮਣਿਰ੍ ਇਵਾਤ੍ਮਨਿ
ਬਾਹਰ ਤੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ, ਭ੍ਰਮ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਫੜਨਾ, ਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ—ਇਹ ਸਭ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਣਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਤਮ ਵਿਚ ਮਣੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
ਨਰਨਾਗਸੁਰਾਗਾਰਗਿਰਿਗਹ੍ਵਰਦृष੍ਟਿਭਿਃ । ਚਿਤਿਰ੍ ਏਵਾਤਿਵਿਸृਤਾ ਧੂਮੋ ऽਮ੍ਬੁਦਤਯੇਵ ਖੇ
ਇਨਸਾਨ, ਸੱਪ, ਦੇਵਤੇ, ਘਰ, ਪਹਾੜ, ਤੇ ਗੁਫਾ ਦੀਆਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਨਾਲ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਤੋਂ ਧੂੰਆਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚੋਪਨ੍ਤਿ ਵਿਦ੍ਰਵਤ੍ਵੇਨ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਜਡਭਾਣ੍ਡਗਾਃ । ਸ੍ਵਵਿਵਰ੍ਤਤਰਙ੍ਗਿਣ੍ਯੋ ਜੀਵਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਪਤਦ੍ਰਸਾਃ
ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਸੱਪ, ਦੇਵਤੇ, ਅਜਾਣ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਜਗਤ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਬਦਲਾਅ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਜੀਵ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਢਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮਿਟਦੇ ਹੋਏ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।
ਜੀਵਕਾ ਜੀਰ੍ਣਸ਼ਫਰਾ ਵ੍ਯੋਮਵਾਰਿਵਿਹਾਰਿਣਃ । ਮੋਹਜਾਲੇਨ ਵਲਿਤਾ ਨ ਸ੍ਮਰਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ ਸ੍ਥਿਤਿਮ੍
ਜੀਵ, ਪੁਰਾਣੇ ਮੱਛੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਅਕਾਸ਼ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਏ, ਮੋਹ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹੋਣ ਦੀ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
ਘਨੀਭੂਤਾ ਘਨਤ੍ਵੇਨ ਚਿਦ੍ਘਨਾ ਗਗਨਾਙ੍ਗਨੇ । ਨਾਨਾਪਦਾਰ੍ਥਰੂਪੇਣ ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤਿ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਨਿ
ਚੇਤਨਾ, ਜਦੋਂ ਗਾੜ੍ਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਤਾ ਦਾ ਇਕ ਢੇਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਤੇ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵ ਏਵਮ੍ ਅਮੀ ਜੀਵਾ ਵਾਸਨਾਵਾਤਰੇਣਵਃ । ਸ਼ੁष੍ਕਪਰ੍ਣਵਦ੍ ਉਦ੍ਗ੍ਰੀਵਾ ਜਡਾਸ਼੍ ਸ਼੍ਵਸਨਵੇਣਵਃ
ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਹਨ; ਸੁੱਕੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਉੱਡਦੇ ਹਨ, ਮੂਰਖ ਤੇ ਖਾਲੀ ਨਲੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਾਹ ਚੱਲਦੀ ਹੈ।
ਆਹृਤ੍ਯ ਪੌਰੁषਬਲਾਨ੍ਯ੍ ਅਵਜਿਤ੍ਯ ਤਨ੍ਦ੍ਰੀਮ੍ ਉਤ੍ਥਾਯ ਤਰ੍ਜਿਤਸਮਰ੍ਜਿਤਵਾਸਨੌਘਮ੍ । ਸਂਸਾਰਪਾਸ਼ਘਨਪਞ੍ਜਰਮ੍ ਅਞ੍ਜਸੈਵ ਭਙ੍ਕ੍ਤ੍ਵਾਭ੍ਯੁਦੇਯਮ੍ ਇਤਿ ਨਾਜ੍ਞਸਮੇਨ ਭਾਵ੍ਯਮ੍
ਆਪਣੀ ਹਿੰਮਤ ਇਕੱਠੀ ਕਰਕੇ, ਆਲਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਉਠ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਜਮੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਆਦਤਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬੰਧਨ ਦੀ ਕੈਦ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਤੋੜ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਕੰਮ ਅਣਜਾਣ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਇਮੇ ਯੇ ਜੀਵਸਙ੍ਘਾਤਾ ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਦਸ਼ਦਿਗ੍ਗਤਾਃ । ਨਰਨਾਗਸੁਰਾਗੇਨ੍ਦ੍ਰਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾਦ੍ਯਭਿਧਾਨਕਾਃ
ਇਹ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ, ਜੋ ਹਰ ਪਾਸੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਮਨੁੱਖ, ਸੱਪ, ਦੇਵਤੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮੁਖੀ, ਗੰਧਰਵ ਆਦਿ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।