ਵਿਚਿਤ੍ਰਰਤ੍ਨਰਸ਼੍ਮ੍ਯੋਘ ਇਵ ਨਾਨਾਤ੍ਮਕਂ ਜਗਤ੍ । ਆਭਾਸਮਾਤ੍ਰਂ ਨਾਮ੍ਬ੍ਵਾਤ੍ਮ ਨ ਘਨਂ ਨ ਚ ਪਾਰ੍ਥਿਵਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਕੀਮਤੀ ਰਤਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਦਿੱਖ ਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਾ ਪਾਣੀ ਹੈ, ਨਾ ਠੋਸ ਹੈ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਧਰਤੀ ਹੈ।
ਰੂਪਾਲੋਕਮਨੋਮਾਤ੍ਰਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਮ੍ ਏਵ ਜਗਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਖੇ ਵਿਚਿਤ੍ਰਮਣਿਵ੍ਯੂਹਕਰਜਾਲਮ੍ ਇਵੋਤ੍ਥਿਤਮ੍
ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪ, ਚਾਨਣ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਦਿੱਖ ਹੈ—ਇਹ ਖਾਲੀ ਹੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਰਤਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਧੂੜ ਦਾ ਜਾਲ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਉੱਠਿਆ ਹੈ।
ਨੇਹ ਸਤ੍ਯਾਨਿ ਭੂਤਾਨਿ ਨ ਜਗਤ੍ਤਾ ਨ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾ । ਇਦਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਖ੍ਯਰਤ੍ਨੇਸ਼ਪ੍ਰਭਾਜਾਲਵਿਜृਮ੍ਭਿਤਮ੍
ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਅਸਲ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਨਾ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਨਾ ਖਾਲੀਪਣ। ਇਹ ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਨ ਨਾਮ ਦੇ ਰਤਨ-ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਚਮਕ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਰਹੀ ਹੈ।
ਸृष੍ਟਯੋ ਦृष੍ਟਯੋ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮ੍ਯੋ ਨਾਨਾਤਾਮਨਨਾਤ੍ਮਕਾਃ । ਅਮੂਰ੍ਤਾ ਏਵ ਭਾਸਨ੍ਤੇ ਕਲ੍ਪਾਨ੍ਤਾਰ੍ਕਗਣਾਘਨਾਃ
ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਭਾਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਬਿਨਾ ਰੂਪ ਦੇ ਹੀ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਸੂਰਜਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਚਮਕਦੇ ਹਨ।
ਏਵਂ ਤਾਵਦ੍ ਘਨੀਭੂਤḫ ਪਿਣ੍ਡਗ੍ਰਾਹੋ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਿਤੇ ऽਰ੍ਥੇ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨੀਵ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤੈਵਾਵਗਮ੍ਯਤੇ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਠੋਸ ਰੂਪ ਫੜਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਖਾਲੀਪਨ ਹੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।
ਅਸ੍ਯਾਮ੍ ਅਵਸ੍ਤੁਭੂਤਾਯਾਂ ਕਥਂ ਭਾਵਨਿਬਨ੍ਧਨਮ੍ । ਭਵਿष੍ਯਦਾਕਾਸ਼ਤਰੌ ਵਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤẖ ਕੋ ਵਿਹਙ੍ਗਮਃ
ਜਦੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਸੋਚਣ ਦੀ ਕੋਈ ਨੀਂਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ 'ਤੇ ਕਿਹੜਾ ਪੰਛੀ ਆਰਾਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਪਿਣ੍ਡਤ੍ਵਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਭੂਤਾਨਾਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾ ਨ ਚ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਤ ਏਵਾਸ੍ਤਂ ਸ਼ੇषਂ ਸਤ੍ ਤਤ੍ਰ ਵਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਿਃ
ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਠੋਸਤਾ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਖਾਲੀਪਨ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਇੱਥੇ ਮਨ ਵੀ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਅਨਾਨਾ ਸਮਮ੍ ਏਵਾਸ੍ਤੇ ਨਾਨਾਰੂਪੋ ਵਿਬੋਧਵਾਨ੍ । ਅਨ੍ਤਰਾਲੀਨਨਾਨਾਰ੍ਥੋ ਯਥਾ ਕਨਕਪਿਣ੍ਡਕਃ
ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਹੈ, ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਰੂਪ ਨਹੀਂ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦੇ ਗੋਲੇ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੋਂ ਸਾਰੇ ਰੂਪ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਯਥਾਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯ ਸਾਹਨ੍ਤ੍ਵਂ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਚਿਤ੍ਰਂ ਵਿਲੀਯਤੇ । ਜ੍ਞਸ੍ਯਾਵਾਚ੍ਯਮ੍ ਅਚਿਤ੍ਤਂ ਸਤ੍ਸ੍ਵਰੂਪਮ੍ ਅਵਸ਼ਿष੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਇਕ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਸਾਰਾ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗਾ ਸੰਸਾਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਿਆਨ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਮਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸੱਚੀ ਹਸਤੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ।
ਕ੍ਲਿष੍ਯਤੇ ਕੇਵਲਂ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਉਤ੍ਤਰਾਧਰਦਰ੍ਸ਼ਨੈਃ । ਸ੍ਤੋਕਯਾਭ੍ਯਸ੍ਤਯਾ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਸਤ੍ਯੋ ऽਰ੍ਥੋ ਹ੍ਯ੍ ਅਵਗਮ੍ਯਤੇ
ਸਿਰਫ਼ ਬੁੱਧੀ ਹੀ ਉੱਚ-ਨੀਚ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਆਦਤ ਪੈ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਅਸਲ ਮਤਲਬ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਰਾਡੋਜੋ ਵਿਰਹਿਤਂ ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਤਾਦਿਭਿਃ । ਭੂਤਭਵ੍ਯਭਵਿष੍ਯਤ੍ਸ੍ਥਂ ਜਗਦ੍ ਅਙ੍ਗ ਹ੍ਯ੍ ਅਸਮ੍ਭਵਮ੍
ਵਿਰਾਟ-ਪੁਰਖ ਕਾਰਨ-ਫਲ ਆਦਿ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਪਿਛਲੇ, ਮੌਜੂਦਾ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵਜੂਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹੋਣਯੋਗ ਨਹੀਂ।
ਯੇਨ ਬੋਧਾਤ੍ਮਨਾ ਬੁਦ੍ਧਂ ਸ ਜ੍ਞ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਭਿਧੀਯਤੇ । ਅਦ੍ਵੈਤਸ੍ਯੋਪਸ਼ਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਜਾਗਰੂਕ ਆਤਮਾ ਰਾਹੀਂ ਬੁੱਧ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਜੋ ਅਦਵੈਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ।
ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਸ੍ ਸਰ੍ਵ ਏਵੈਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ਵਿਸ਼ੇषਣਾਃ । ਜ੍ਞਸ੍ਯਾਨੁਭਵਮ੍ ਆਯਾਨ੍ਤਿ ਸਤਸ੍ ਸਾਧੁਕਥਾ ਇਵ
ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਦਾਇਤਾਂ ਹਨ; ਇਹ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਗੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਚੰਗਿਆਂ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪਿਣ੍ਡਤ੍ਵਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਭੂਤਾਨਾਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤ੍ਵਂ ਚਾਪ੍ਯ੍ ਅਸਮ੍ਭਵਮ੍ । ਅਤ ਏਵ ਮਨੋ ਨਾਸ੍ਤਿ ਸ਼ੇषਂ ਸਤ੍ ਤਤ੍ਰ ਵਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਿਃ
ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਸਲੀ ਹਸਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤੇ ਖਾਲੀਪਣ ਵੀ ਹੋ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਮਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ—ਜੋ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ।
ਚੇਤ੍ਯੋਨ੍ਮੁਖਤ੍ਵਮ੍ ਏਵਾਨ੍ਤਸ਼੍ ਚੇਤਨਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਚੇਤਨਮ੍ । ਉਦਿਤਂ ਤਦ੍ ਅਨਰ੍ਥਾਯ ਸ਼੍ਰੇਯਸੇ ऽਨੁਦਿਤਂ ਭਵੇਤ੍
ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਮੋੜਨਾ ਹੀ ਅੰਦਰ ਦੀ ਸੂਝ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਨਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਚੰਗੀ ਹਾਲਤ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯਾਨੁਦਯਸਂਵਿਤ੍ਤੇਰ੍ ਭਵ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਮਾਹਿਤਃ । ਸਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਵਾ ਗਤਸ੍ਪਨ੍ਦਸ਼੍ ਸ਼ਙ੍ਕਾਮ੍ ਉਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਤਾਂ ਭਵੇ
ਉਸ ਸੂਝ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਮੋੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ; ਚਾਹੇ ਹਿਲਚਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸ਼ੱਕ ਛੱਡ ਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹੋ।
ਉਦਿਤਂ ਬਾਹ੍ਯਤਾਮ੍ ਏਤ੍ਯ ਤਤ੍ਰ ਗਚ੍ਛਤਿ ਪਿਣ੍ਡਤਾਮ੍ । ਸ੍ਵਯਂ ਸਂਵੇਦਨਾਦ੍ ਏਵ ਜਾਡ੍ਯਾਦ੍ ਅਮ੍ਬ੍ਵ੍ ਇਵ ਸ਼ੈਲਤਾਮ੍
ਜਦੋਂ ਇਹ ਉਭਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਾਹਰਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਵੱਖਰਾ ਰੂਪ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਹੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਨਾਲ, ਮੰਦੇਪਣ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਪਹਾੜ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦ੍ਯਰ੍ਥਵਦ੍ ਆਦਤ੍ਤੇ ਬੋਧੋ ऽਬੋਧੇਨ ਪਿਣ੍ਡਤਾਮ੍ । ਤਦ੍ਗ੍ਰਾਹਕਤਯਾ ਚਿਤ੍ਤਂ ਭੂਤ੍ਵਾ ਬਧ੍ਨਾਤਿ ਦੇਹਕਮ੍
ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵਸਤੂਆਂ ਵਾਂਗ, ਗਿਆਨ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਵੱਖਰਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਬਣ ਕੇ, ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਜੋੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਏਤਾਵਤੀष੍ਵ੍ ਅਵਸ੍ਥਾਸੁ ਬੋਧਸ੍ਯੋਦੇਤਿ ਨਾਨ੍ਯਤਾ । ਸ਼ਬ੍ਦਕਲ੍ਪਨਯਾ ਭੇਦẖ ਕੇਵਲਂ ਪਰਿਕਲ੍ਪਿਤਃ
ਇਹਨਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗਿਆਨ ਉਭਰਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਬਣਾਵਟ ਨਾਲ ਹੀ ਸੋਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਬਹਿਰ੍ ਅਨ੍ਤਸ਼੍ ਚ ਬੋਧਸ੍ਯ ਭਾਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮੈਵਾਰ੍ਥਦृष੍ਟਿਭਿਃ । ਕੁਤੋ ऽਨ੍ਯਾ ਚੇਤ੍ਯਤਾ ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਯਦ੍ਯ੍ ਉਨ੍ਮੁਖਤਾਤ੍ਮਨਃ
ਆਪ ਹੀ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ। ਜੇ ਉਸ ਦੀ ਸਭਾਵਿਕਤਾ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਮੁੜਨ ਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਬਹਿਰ੍ ਅਨ੍ਤਸ਼੍ ਚ ਬੋਧਸ੍ਯ ਭਾਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮੈਵਾਰ੍ਥਦृष੍ਟਿਭਿਃ । ਅਨ੍ਤਸ੍ਤ੍ਵੇਨ ਬਹਿष੍ਟ੍ਵੇਨ ਚੈਵਾਸ੍ਯ ਮਨਸੋ ਯਥਾ
ਆਤਮਾ ਹੀ ਬਾਹਰ ਤੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਸੂਝ ਵਜੋਂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਸੂਝ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਬੋਧਸ੍ਯਾਕਾਸ਼ਕਲ੍ਪਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਾਲਾਕਾਸ਼ਾਦਿ ਤਦ੍ਵਪੁਃ । ਪਦਾਰ੍ਥਾਸ਼੍ ਚੈਵ ਖਾਤ੍ਮਾਨਸ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਨ੍ ਨਾਰ੍ਥਰੂਪਿ ਖਮ੍
ਸੂਝ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਰੂਪ ਸਮੇਂ, ਆਕਾਸ਼ ਆਦਿ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਵਸਤੂਆਂ ਵੀ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਬਾਹ੍ਯਾਰ੍ਥਤਾਂ ਚਾਨ੍ਤਰਤ੍ਵਂ ਬੋਧੋ ऽਬੋਧਵਸ਼ਾਦ੍ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ । ਨਾਸਦ੍ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਹਿ ਬੋਧਤ੍ਵਂ ਗਨ੍ਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਤਂ ਜਡਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਸੂਝ ਗਿਆਨ ਜਾਂ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਬਾਹਰਲੀ ਜਾਂ ਅੰਦਰਲੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਨਿਰਜੀਵ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਸੂਝ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ।
ਬੋਧੋ ਦृਸ਼੍ਯਦਸ਼ਾਂ ਨੈਤਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋ ਵਾਪਿ ਚ ਤਾਂ ਸ੍ਥਿਤਿਮ੍ । ਸਦ੍ ਯਥਾਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਏਵਾਸ੍ਤੇ ਮਨਾਗ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਏਤਿ ਨਾਨ੍ਯਤਾਮ੍
ਸੂਝ ਕਦੇ ਵੀ ਦਿੱਖ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਤੇ ਜੇ ਪਹੁੰਚ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਉਥੇ ਟਿਕੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ; ਜੋ ਅਸਲ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਵੀ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।
ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਬੋਧੈਕਪਰਿਣਾਮੇ ਕृਤੋਦਯੇ । ਬੋਧਾਬੋਧਾਰ੍ਥਸ਼ਬ੍ਦਾਨਾਂ ਸ੍ਮृਤਿਰ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤਮ੍ ਏष੍ਯਤਿ
ਜਦੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ 'ਜਾਣ' ਤੇ 'ਅਣਜਾਣ' ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵੀ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਆਤਿਵਾਹਿਕਦੇਹਾਨਾਂ ਚਿਤ੍ਤਾਨਾਮ੍ ਏਵ ਜਾਯਤੇ । ਆਧਿਭੌਤਿਕਤਾਬੋਧੋ ਦृਢਭਾਵਨਯਾ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਸੂਖਮ ਸਰੀਰਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ, ਪੱਕੀ ਕਲਪਨਾ ਰਾਹੀਂ ਹੀ, ਸਰੀਰ ਹੋਣ ਦੀ ਸਮਝ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਆਕਾਸ਼ਵਿਸ਼ਦੈਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤੈਰ੍ ਭਾਵਿਤੈषਾਤਿਵਾਹਿਕੈਃ । ਆਧਿਭੌਤਿਕਤਾ ਮਿਥ੍ਯਾ ਨਟੈਰ੍ ਇਵ ਪਿਸ਼ਾਚਤਾ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸੂਖਮ ਸਰੀਰਾਂ ਦੇ ਮਨ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸਾਫ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਰੀਰ ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਝੂਠੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੰਗਮੰਚ 'ਤੇ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਭੂਤ-ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ।
ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਅਭ੍ਰਮਣਾਭ੍ਯਾਸਾਤ੍ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਤੈषੋਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ । ਨੋਨ੍ਮਤ੍ਤੋ ऽਸ੍ਮੀਤਿ ਸਮ੍ਬੋਧਾਚ੍ ਛਾਮ੍ਯਤ੍ਯ੍ ਉਨ੍ਮਤ੍ਤਤਾ ਕਿਲ
ਗਲਤਫ਼ਹਮੀ, ਜੋ ਅਸਲੀਅਤ ਨਾਂ ਸਮਝਣ ਦੀ ਆਦਤ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਸਹੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ 'ਮੈਂ ਪਾਗਲ ਨਹੀਂ ਹਾਂ' ਸਮਝਣ ਨਾਲ ਪਾਗਲਪਨ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭ੍ਰਾਨ੍ਤੇਸ੍ ਸ੍ਵਯਂ ਪਰਿਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ ਵਾਸਨਾ ਵਿਨਿਵਰ੍ਤਤੇ । ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਸ੍ਵਪ੍ਨਤਯਾ ਬੁਦ੍ਧੇ ਕਸ੍ਯ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਿਲ ਭਾਵਨਾ
ਜਦੋਂ ਭਟਕਾਵਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਦੇ ਲੁਕਵੇਂ ਰੁਝਾਨ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ, ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਵੇ ਕਿ ਇਹ ਸੁਪਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਕਿਹੜੀ ਕਲਪਨਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?
ਵਾਸਨਾਤਾਨਵੇਨੈਵ ਸਂਸਾਰ ਉਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ । ਵਾਸਨੈਵ ਮਹਾਨ੍ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰ੍ ਏਤਚ੍ਛੇਦਪਰਾ ਬੁਧਾਃ
ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਚੱਕਰ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੇ ਰੁਝਾਨਾਂ ਦੇ ਘਟਣ ਨਾਲ ਹੀ ਠੰਢਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰੁਝਾਨ ਹੀ ਵੱਡਾ ਗੰਢ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਲਈ ਗਿਆਨੀਆਂ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।