ਸੂਰ੍ਯੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਤਪਤਿ ਵਿष੍ਣੁਃ ਪਾਤਿ ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯਮ੍ । ਰੁਦ੍ਰਸ੍ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਸਂਹਰਤਿ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਸृਜਤਿ ਪਦ੍ਮਭੂਃ
ਸੂਰਜ ਬਣ ਕੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਬਣ ਕੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਰੁਦਰ ਬਣ ਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਦਮਭੂ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਬਣ ਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਰਚਦਾ ਹੈ।
ਖਂ ਭੂਤ੍ਵਾ ਪਵਨਸ੍ਕਨ੍ਧਾਨ੍ ਧਤ੍ਤੇ ਸਰ੍ਕ੍ਸ਼ਸੁਰਾਸੁਰਾਨ੍ । ਕੁਲਾਚਲਗਣੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਲੋਕਪਾਲਪੁਰਾਸ੍ਪਦਮ੍
ਆਕਾਸ਼ ਬਣ ਕੇ ਹਵਾ ਦੇ ਝੋਕੇ, ਤਾਰੇ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ; ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਬਣ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੱਖਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਰਹਾਇਸ਼ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਭੂਮਿਰ੍ ਭੂਤ੍ਵਾ ਬਿਭਰ੍ਤੀਮਾਂ ਲੋਕਸ੍ਥਿਤਿਮ੍ ਅਖਣ੍ਡਿਤਾਮ੍ । ਤृਣਗੁਲ੍ਮਲਤਾ ਭੂਤ੍ਵਾ ਦਦਾਤਿ ਫਲਸਨ੍ਤਤਿਮ੍
ਧਰਤੀ ਬਣ ਕੇ ਇਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਟੁੱਟ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਥਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਘਾਹ, ਬੂਟੇ ਅਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਬਣ ਕੇ ਫਲਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਬਿਭ੍ਰਜ੍ ਜਲਾਨਲਾਕਾਰਞ੍ ਜ੍ਵਲਤਿ ਦ੍ਰਵਤਿ ਦ੍ਰੁਤਃ । ਚਨ੍ਦ੍ਰੋ ऽਮृਤਂ ਪ੍ਰਸਵਤਿ ਮृਤਿਂ ਹਾਲਾਹਲਂ ਵਿषਮ੍
ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਚਮਕਦਾ, ਜਲਦਾ, ਪਿਘਲਦਾ ਅਤੇ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਬਣ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮੌਤ ਬਣ ਕੇ ਵਿਸ਼ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਤੇਜਃ ਪ੍ਰਕਟਯਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ਾਸ੍ ਤਨੋਤ੍ਯ੍ ਆਨ੍ਧ੍ਯਂ ਤਮੋ ਭਵਨ੍ । ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਸਨ੍ ਵ੍ਯੋਮਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਗਿਰਿਸ੍ ਸਨ੍ ਰੋਧਯਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਚਾਨਣ ਆਸ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਹਨੇਰਾ ਅੰਧਤਾ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਹਾੜ ਹੋ ਕੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਰੋਕ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਕਰੋਤਿ ਜਙ੍ਗਮਂ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵੇ ਸ੍ਥਾਵਰਂ ਸ੍ਥਾਵਰਾਕ੍ਰ੍ਟਿਃ । ਭੂਤ੍ਵਾਰ੍ਣਵੋ ਵਲਯਤਿ ਭੂਸ੍ਤ੍ਰਿਯਂ ਵਲਯੋ ਯਥਾ
ਚਲਦਾ ਹੋਇਆ ਮਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਚਲ ਵਸਤੂ ਅਚਲ ਰੂਪ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਸਮੁੰਦਰ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਚੂੜੀ ਔਰਤ ਦੇ ਹੱਥ ਨੂੰ ਘੇਰਦੀ ਹੈ।
ਪਰਮਾਰ੍ਕਵਪੁਰ੍ ਭੂਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੇ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਵਿਸਾਰਯਨ੍ । ਤ੍ਰਿਜਗਤ੍ਤ੍ਰਸਰੇਣ੍ਵੋਘਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਏਵਾਵਤਿष੍ਠਤਿ
ਉੱਚੇ ਸੂਰਜ ਦਾ ਰੂਪ ਬਣ ਕੇ, ਅੰਦਰ ਚਾਨਣ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਡਰਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੋਈ ਵੀ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਯਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਇਦਮ੍ ਆਭਾਤਿ ਭਾਤਂ ਵਾ ਭਾਮ੍ ਉਪੈष੍ਯਤਿ । ਕਾਲਤ੍ਰਯਗਤਂ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਤਦ੍ ਅਸੌ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਏਵ ਵਾ
ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਦਿਖੇਗਾ, ਜਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿਖ ਚੁੱਕਾ ਹੈ—ਤਿੰਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਹੈ।
ਕਥਮ੍ ਏਵਂ ਵਦ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਭੂਯਤੇ ਵਿषਮਾ ਹਿ ਮੇ । ਦृष੍ਟਿਰ੍ ਏषਾ ਤੁ ਦੁष੍ਪ੍ਰਾਪਾ ਦੁਰਾਕ੍ਰਮ੍ਯੇਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ
ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਦੱਸੋ; ਮੇਰੀ ਸੋਚ ਉਲਝੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਦਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ ਤੇ ਸਮਝਣਾ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ—ਇਹ ਪੱਕੀ ਗੱਲ ਹੈ।
ਮੁਕ੍ਤਿਰ੍ ਏषੋਚ੍ਯਤੇ ਰਾਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਤਤ੍ ਸਮੁਦਾਹृਤਮ੍ । ਨਿਰ੍ਵਾਣਮ੍ ਏਤਤ੍ ਕਥਿਤਂ ਸ਼ृਣੁ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ਕਥਮ੍
ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰਾਮਾ; ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਐਸਾ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਰਵਾਣ ਵੀ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਸੁਣੋ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਇਦਂ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਦृਸ਼੍ਯਮ੍ ਅਹਨ੍ਤ੍ਵਤ੍ਤਾਦਿਸਂਯੁਤਮ੍ । ਸਤੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਯਾਪ੍ਯ੍ ਅਨੁਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਾ ਬੁਦ੍ਧਯੈਤਦ੍ ਅਵਾਪ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 'ਮੈਂ' ਤੇ 'ਮੇਰਾ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵਸਤੂ ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੌਜੂਦ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਦੇ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਵਿਦੇਹਮੁਕ੍ਤਾਸ੍ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਂ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯਦਾ ਤਦਾ । ਮਨ੍ਯੇ ਤੇ ਸਰ੍ਗਤਾਮ੍ ਏਵ ਗਤਾ ਵੇਦ੍ਯਵਿਦਾਂ ਵਰ
ਜਦੋਂ ਦੇਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮੁਕਤ ਜੀਵ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਹੀ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਚੇਤ੍ ਤ੍ਰਿਭੁਵਨਂ ਤਤ੍ ਤਤ੍ਤਾਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਯਾਨ੍ਤੁ ਤੇ । ਯਤ੍ਰ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥੋ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਕਸ਼੍ਚਨ
ਜੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਅਸਲਤਾ ਵੱਲ ਚਲੇ ਜਾਣ; ਪਰ ਜਿੱਥੇ 'ਤਿੰਨ ਲੋਕ' ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ—
ਤਤ੍ਰ ਤ੍ਰਿਲੋਕਤਾਂ ਯਾਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਧੀਃ ਕੁਤਃ । ਤਸ੍ਮਾਨ੍ ਨੋ ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਾ ਜਗਚ੍ਛਬ੍ਦਾਰ੍ਥਕਲ੍ਪਨਾ
ਉਥੇ, ਜਿੱਥੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, 'ਬ੍ਰਹਮ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ, ਉਥੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਜਗਤ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੋਈ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।
ਅਨਨ੍ਯਚ੍ ਛਾਨ੍ਤਮ੍ ਆਭਾਸਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਨਿਰ੍ਮਲਮ੍ । ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਜਗਦ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਸਤ੍ਯਂ ਸਤ੍ਯਾਵਬੋਧਿਨਃ
ਜੋ ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਪੱਕੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਜਗਤ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ—ਇਕ ਰੂਪ, ਸ਼ਾਂਤ, ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਤੀਤ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ।
ਯਥਾ ਹਿ ਹੇਮਕਟਕੇ ਵਿਚਾਰ੍ਯਾਪਿ ਨ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ । ਕਟਕਤ੍ਵਂ ਕ੍ਵਚਿਨ੍ ਨਾਮ ऋਤੇ ਨਿਰ੍ਮਲਹਾਟਕਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦੀ ਕੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਸਮੇਂ, ਕਦੇ ਵੀ 'ਕੜ੍ਹੀ' ਦੀ ਕੋਈ ਵੱਖਰੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ, ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਜਲਾਦ੍ ऋਤੇ ਪਯੋਵੀਚੌ ਨਾਹਂ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਕਿਞ੍ਚਨ । ਵੀਚਿਤ੍ਵਂ ਤ੍ਵਾਦृਸ਼ੈਰ੍ ਦृष੍ਟਂ ਯਤ੍ ਤੁ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਤਤ੍ਰ ਹਿ
ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਲਹਿਰ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਤੇਰੇ ਵਰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਥੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਸ੍ਪਨ੍ਦਤ੍ਵਂ ਪਵਨਾਦ੍ ਅਨ੍ਯਨ੍ ਨ ਕਦਾਚਨ ਕੁਤ੍ਰਚਿਤ੍ । ਸ੍ਪਨ੍ਦ ਏਵ ਸਦਾ ਵਾਯੁਰ੍ ਜਗਤ੍ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਹਵਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਥਾਂ 'ਹਿਲਚਲ' ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਹਵਾ ਸਦਾ ਹੀ ਹਿਲਚਲ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ।
ਯਥਾ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤ੍ਵਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਸ੍ ਤਾਪ ਏਵ ਮਰੌ ਜਲਮ੍ । ਤੇਜ ਏਵ ਯਥਾਲੋਕੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਤ੍ਰਿਜਗਤ੍ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਮਿਆਦ ਖਾਲੀਪਣ ਹੈ, ਮਰੂਥਲ ਦੀ ਮਿਆਦ ਗਰਮੀ ਹੈ, ਅੱਗ ਦੀ ਮਿਆਦ ਚਾਨਣ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੂਲ ਮਿਆਦ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ।
ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਾਭਾਵਸਮ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਾ ਜਗਦ੍ਦृਸ਼੍ਯਸ੍ਯ ਮੁਕ੍ਤਤਾ । ਯਯੋਦੇਤਿ ਮੁਨੇ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਤਾਂ ਮਮੋਪਦਿਸ਼ੋਤ੍ਤਮਾਮ੍
ਹੇ ਮুনি, ਦੱਸ ਕਿ ਕਿਹੜੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਜਗਤ ਦੇ ਪੂਰਨ ਅਭਾਵ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਢੰਗ ਸਿਖਾ।
ਮਿਥਸ੍ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਯੋਰ੍ ਦ੍ਰष੍ਟृਦृਸ਼੍ਯਯੋਰ੍ ਏਕਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ਯੇ । ਦ੍ਵਯਾਭਾਵੇ ਸ੍ਥਿਤਿਂ ਯਾਤੇ ਨਿਰ੍ਵਾਣਮ੍ ਅਵਸ਼ਿष੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਅਭਾਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਬਚਦਾ ਹੈ ਉਹ ਨਿਰਵਾਣ ਹੈ।
ਦृਸ਼੍ਯਸ੍ਯ ਜਗਤਸ੍ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਾਨੁਦ੍ਭਵੋ ਯਥਾ । ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਚੇਤ੍ਥਂ ਸ੍ਵਭਾਵਸ੍ਥਂ ਬੁਧ੍ਯਤੇ ਵਦ ਮੇ ਤਥਾ
ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ ਕਿ ਜਗਤ, ਜੋ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਕਦੇ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਮਿਆਦ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਕਯੈਤਜ੍ ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਕਥਮ੍ ਏਤਤ੍ ਪ੍ਰਸਿਧ੍ਯਤਿ । ਏਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ ਤੁ ਮੁਨੇ ਸਿਦ੍ਧੇ ਨ ਸਾਧ੍ਯਮ੍ ਅਵਸ਼ਿष੍ਯਤੇ
ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਹੇ ਮুনি, ਜਦ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ।
ਬਹੁਕਾਲਮ੍ ਇਯਂ ਰੂਢਾ ਮਿਥ੍ਯਾਜ੍ਞਾਨਵਿषੂਚਿਕਾ । ਨੂਨਂ ਵਿਚਾਰਮਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਨਿਰ੍ਮੂਲਮ੍ ਉਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ
ਝੂਠੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਇਹ ਬਿਮਾਰੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪੈਲ ਚੁੱਕੀ ਹੈ; ਪਰ ਖੋਜ ਦੀ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਠੰਡੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ ਝਗਿਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਸਮੁਚ੍ਛੇਦਯਿਤੁਂ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ । ਸਮਪ੍ਰਯਤਨੇ ਹ੍ਯ੍ ਅਦ੍ਰੌ ਸਮਾਰੋਹਾਵਰੋਹਣੇ
ਇਹ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ; ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਤੇ ਉਤਰਨ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਵੱਲੋਂ ਬਰਾਬਰ ਮਿਹਨਤ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਅਭ੍ਯਾਸਯੋਗੇਨ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਨ੍ਯਾਯੋਪਪਤ੍ਤਿਭਿਃ । ਜਗਦ੍ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਯਥਾ ਸ਼ਾਮ੍ਯੇਤ੍ ਤਥੇਦਂ ਕਥ੍ਯਤੇ ਸ਼ृਣੁ
ਇਸ ਲਈ ਅਭਿਆਸ, ਤਰਕ ਅਤੇ ਸਮਝ ਨਾਲ ਜਗਤ ਦੀ ਭੁਲਾਵਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।
ਵਦਾਮ੍ਯ੍ ਆਖ੍ਯਾਯਿਕਾਂ ਰਾਮ ਯਾਮ੍ ਇਮਾਂ ਬੋਧਸਿਦ੍ਧਯੇ । ਤਾਂ ਚੇਚ੍ ਛृਣੋषਿ ਤਤ੍ ਸਾਧੋ ਮੁਕ੍ਤ ਏਵਾਸਿ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍
ਹੇ ਰਾਮਾ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਗਿਆਨ ਜਗਾਉਣ ਲਈ ਹੈ; ਜੇ ਤੂੰ ਇਹ ਸੁਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤ ਤੇ ਬੁਧੀਮਾਨ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ।
ਅਥੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਪ੍ਰਕਰਣਂ ਮਯੇਦਂ ਤਵ ਕਥ੍ਯਤੇ । ਯਃ ਕਿਲੋਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਰਾਮ ਤੇਨ ਮੁਕ੍ਤੇਨ ਭੂਯਤੇ
ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨੂੰ ਉਤਪੱਤੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਜੋ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਮੁਕਤ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਯਮ੍ ਇਤ੍ਥਂ ਜਗਦ੍ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਭਾਤ੍ਯ੍ ਅਜਾਤੈਵ ਖਾਤ੍ਮਿਕਾ । ਇਤ੍ਯ੍ ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਪ੍ਰਕਰਣੇ ਕਥ੍ਯਤੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਮਯਾਧੁਨਾ
ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਜਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਅਸਲ ਸੁਰਤਿ ਅਜਨਮ ਹੈ; ਹੁਣ ਉਤਪੱਤੀ ਦੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ।
ਯਦ੍ ਇਦਂ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਜ੍ ਜਗਤ੍ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਮ੍ । ਸਰ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਕਾਰਾਢ੍ਯਂ ਸਸੁਰਾਸੁਰਕਿਨ੍ਨਰਮ੍
ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਇੱਥੇ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਅਡੋਲ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ, ਦੇਵਤੇ, ਦੈਤ, ਅਤੇ ਕਿਨਨਰ ਸਮੇਤ—