ਭ੍ਰਮਨ੍ਮਨḫਪਿਸ਼ਾਚੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਲ੍ਲੋਲਜਲਦਾਕੁਲੇ । ਸਂਸਾਰਰਾਤ੍ਰਿਤਿਮਿਰੇ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮੈਵਾਪੂਰ੍ਣਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਭੂਤ ਵਾਂਗ ਇਸ ਲਹਿਰਾਂ ਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਲੀ ਉਲਝਣ ਭਰੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਹੀ ਪੂਰਾ ਚੰਦ ਹੈ।
ਅਬੋਧਮਰਣਾਵਰ੍ਤੇ ਕਲ੍ਲੋਲਾਕੁਲਕੋਟਰੇ । ਤृष੍ਣਾਕਲ੍ਲੋਲਤਰਲੇ ਸ੍ਵਮਨਸ਼੍ਚਣ੍ਡਮਾਰੁਤੇ
ਅਗਿਆਨ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਉਲਝੀ ਹੋਈ ਖੋਹ ਵਿੱਚ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਮਨ ਤੇਜ਼ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਉਡ ਰਿਹਾ ਹੈ—
ਮਹਾਜਡਜਵਾਧਾਰੇ ਸਂਸਾਰਵਿषਮਾਰ੍ਣਵੇ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗ੍ਰਾਹਗਹਨੇ ਵਿਵੇਕḫ ਪੋਤਕੋ ਮਹਾਨ੍
ਮਹਾਨ ਮੰਦੇਪਣ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿਚ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਮਗਰਮੱਛਾਂ ਵਾਲੀ ਘਣੀ ਝਾੜੀ ਵਿਚ, ਵਿਵੇਕ ਹੀ ਵੱਡੀ ਨੌਕਾ ਹੈ ਜੋ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਪੂਰ੍ਵਂ ਯਥਾਭਿਮਤਪੂਜਨਸੁਪ੍ਰਸਨ੍ਨੋ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਵਿਵੇਕਮ੍ ਇਹ ਪਾਵਨਦੂਤਮ੍ ਆਤ੍ਮਾ । ਜੀਵਂ ਪਦਂ ਨਯਤਿ ਨਿਰ੍ਮਲਮ੍ ਏਕਮ੍ ਆਦ੍ਯਂ ਸਤ੍ਸਙ੍ਗਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਪਰਮਾਰ੍ਥਪਰਾਵਬੋਧੈਃ
ਜਿਵੇਂ ਮਨਚਾਹੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਇੱਥੇ ਵਿਵੇਕ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਦੂਤ ਵਜੋਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਤਸੰਗ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਨਾਲ, ਉਹ ਜੀਵ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੂਲ, ਨਿਰਮਲ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪਰਿਪੁष੍ਟਵਿਵੇਕਾਨਾਂ ਵਾਸਨਾਮਲਮ੍ ਉਜ੍ਝਤਾਮ੍ । ਮਹਤ੍ਤਾ ਮਹਤਾਮ੍ ਅਨ੍ਤẖ ਕਾਪ੍ਯ੍ ਅਪੂਰ੍ਵੈਵ ਜਾਯਤੇ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਵੇਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਮੈਲ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਨਵੀਂ, ਅਦਭੁਤ ਮਹਾਨਤਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਔਦਾਰ੍ਯੋਦਾਰਮਰ੍ਯਾਦਾਂ ਮਤਿਂ ਗਾਮ੍ਭੀਰ੍ਯਸੁਨ੍ਦਰੀਮ੍ । ਮਹਤਾਂ ਨਾਵਗਾਹਨ੍ਤੇ ਭੁਵਨਾਨਿ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼
ਚੌਦ੍ਹਾਂ ਭੂਮੀਆਂ ਵੀ ਮਹਾਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਿਲਦਾਰੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉੱਚੀ ਹੱਦ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀਆਂ।
ਚਿਤ੍ਤਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਜਗਦ੍ ਇਤਿ ਪ੍ਰਰੂਢੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯੇ ਸਤਾਮ੍ । ਬਾਹ੍ਯਞ੍ ਚਾਨ੍ਤਸ਼੍ ਚਰਨ੍ਨ੍ ਅਰ੍ਥਗ੍ਰਹੋ ਮੋਹਸ਼੍ ਚ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ
ਜਦੋਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪੱਕੀ ਧਾਰਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਦੀ ਭਟਕਣ ਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਚਾਹੇ ਬਾਹਰਲੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਅੰਦਰਲੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦੀ ਲੋੜ ਤੇ ਭਟਕਣ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਦ੍ਵੀਨ੍ਦੁਵਤ੍ ਤਾਪਜਲਵਤ੍ ਕੇਸ਼ੋਣ੍ਡੁਕਵਦ੍ ਅਮ੍ਬਰੇ । ਵਿਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤ੍ਯਾਂ ਜਗਦ੍ਭ੍ਰਾਨ੍ਤੌ ਵਾਸਨਾਪ੍ਰਤ੍ਯਯẖ ਕੁਤਃ
ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਟਕਣ ਦੋ ਚੰਦ, ਮਿਰਾਜ ਜਾਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਗੇਂਦ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਲੁਕੀਆਂ ਵਾਸਨਾ ਜਾਂ ਪੱਕੀ ਧਾਰਨਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਵਾਸਨਾਪ੍ਰਤ੍ਯਯਸ਼ਮੇ ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਵ੍ਯੋਮੈਵ ਸ਼ਿष੍ਯਤੇ । ਸਾਪ੍ਯ੍ ਅਵਸ੍ਥਾ ਮਨੋ ऽਸਚ੍ ਚੇਤ੍ ਤਤਸ੍ ਤ੍ਯਾਜ੍ਯਾ ਵਿਵੇਕਿਨਾ
ਜਦੋਂ ਵਾਸਨਾ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਦਬ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਖਾਲੀ ਅਸਮਾਨ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਇਹ ਹਾਲਤ ਵੀ ਮਨ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਮਝਦਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਛੱਡ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਤ੍ਰਯਮ੍ ਏਤਤ੍ ਤੁ ਯਾਵਸ੍ਥਾ ਤ੍ਰਯੇਣਾਨੇਨ ਵਰ੍ਜਿਤਾ । ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤੀਵਾਪ੍ਯ੍ ਅਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤੀ ਸਾਵਸ੍ਥਾ ਪਰਮੋਦਿਤਾ
ਜੋ ਹਾਲਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ—ਵਾਸਨਾ, ਧਾਰਨਾ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਬਣਾਵਟ—ਉਹ ਹਾਲਤ ਵੇਖਣੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਵੇਖਣੀ; ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹਾਲਤ ਹੈ।
ਵਿਚਿਤ੍ਰਰਤ੍ਨਰਸ਼੍ਮ੍ਯੋਘ ਇਵ ਨਾਨਾਤ੍ਮਕਂ ਜਗਤ੍ । ਆਭਾਸਮਾਤ੍ਰਂ ਨਾਮ੍ਬ੍ਵਾਤ੍ਮ ਨ ਘਨਂ ਨ ਚ ਪਾਰ੍ਥਿਵਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਕੀਮਤੀ ਰਤਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਦਿੱਖ ਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਾ ਪਾਣੀ ਹੈ, ਨਾ ਠੋਸ ਹੈ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਧਰਤੀ ਹੈ।
ਰੂਪਾਲੋਕਮਨੋਮਾਤ੍ਰਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਮ੍ ਏਵ ਜਗਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਖੇ ਵਿਚਿਤ੍ਰਮਣਿਵ੍ਯੂਹਕਰਜਾਲਮ੍ ਇਵੋਤ੍ਥਿਤਮ੍
ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪ, ਚਾਨਣ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਦਿੱਖ ਹੈ—ਇਹ ਖਾਲੀ ਹੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਰਤਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਧੂੜ ਦਾ ਜਾਲ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਉੱਠਿਆ ਹੈ।
ਨੇਹ ਸਤ੍ਯਾਨਿ ਭੂਤਾਨਿ ਨ ਜਗਤ੍ਤਾ ਨ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾ । ਇਦਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਖ੍ਯਰਤ੍ਨੇਸ਼ਪ੍ਰਭਾਜਾਲਵਿਜृਮ੍ਭਿਤਮ੍
ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਅਸਲ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਨਾ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਨਾ ਖਾਲੀਪਣ। ਇਹ ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਨ ਨਾਮ ਦੇ ਰਤਨ-ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਚਮਕ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਰਹੀ ਹੈ।
ਸृष੍ਟਯੋ ਦृष੍ਟਯੋ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮ੍ਯੋ ਨਾਨਾਤਾਮਨਨਾਤ੍ਮਕਾਃ । ਅਮੂਰ੍ਤਾ ਏਵ ਭਾਸਨ੍ਤੇ ਕਲ੍ਪਾਨ੍ਤਾਰ੍ਕਗਣਾਘਨਾਃ
ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਭਾਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਬਿਨਾ ਰੂਪ ਦੇ ਹੀ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਸੂਰਜਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਚਮਕਦੇ ਹਨ।
ਏਵਂ ਤਾਵਦ੍ ਘਨੀਭੂਤḫ ਪਿਣ੍ਡਗ੍ਰਾਹੋ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਿਤੇ ऽਰ੍ਥੇ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨੀਵ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤੈਵਾਵਗਮ੍ਯਤੇ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਠੋਸ ਰੂਪ ਫੜਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਖਾਲੀਪਨ ਹੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।
ਅਸ੍ਯਾਮ੍ ਅਵਸ੍ਤੁਭੂਤਾਯਾਂ ਕਥਂ ਭਾਵਨਿਬਨ੍ਧਨਮ੍ । ਭਵਿष੍ਯਦਾਕਾਸ਼ਤਰੌ ਵਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤẖ ਕੋ ਵਿਹਙ੍ਗਮਃ
ਜਦੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਸੋਚਣ ਦੀ ਕੋਈ ਨੀਂਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ 'ਤੇ ਕਿਹੜਾ ਪੰਛੀ ਆਰਾਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਪਿਣ੍ਡਤ੍ਵਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਭੂਤਾਨਾਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾ ਨ ਚ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਤ ਏਵਾਸ੍ਤਂ ਸ਼ੇषਂ ਸਤ੍ ਤਤ੍ਰ ਵਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਿਃ
ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਠੋਸਤਾ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਖਾਲੀਪਨ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਇੱਥੇ ਮਨ ਵੀ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਅਨਾਨਾ ਸਮਮ੍ ਏਵਾਸ੍ਤੇ ਨਾਨਾਰੂਪੋ ਵਿਬੋਧਵਾਨ੍ । ਅਨ੍ਤਰਾਲੀਨਨਾਨਾਰ੍ਥੋ ਯਥਾ ਕਨਕਪਿਣ੍ਡਕਃ
ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਹੈ, ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਰੂਪ ਨਹੀਂ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦੇ ਗੋਲੇ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੋਂ ਸਾਰੇ ਰੂਪ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਯਥਾਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯ ਸਾਹਨ੍ਤ੍ਵਂ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਚਿਤ੍ਰਂ ਵਿਲੀਯਤੇ । ਜ੍ਞਸ੍ਯਾਵਾਚ੍ਯਮ੍ ਅਚਿਤ੍ਤਂ ਸਤ੍ਸ੍ਵਰੂਪਮ੍ ਅਵਸ਼ਿष੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਇਕ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਸਾਰਾ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗਾ ਸੰਸਾਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਿਆਨ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਮਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸੱਚੀ ਹਸਤੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ।
ਕ੍ਲਿष੍ਯਤੇ ਕੇਵਲਂ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਉਤ੍ਤਰਾਧਰਦਰ੍ਸ਼ਨੈਃ । ਸ੍ਤੋਕਯਾਭ੍ਯਸ੍ਤਯਾ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਸਤ੍ਯੋ ऽਰ੍ਥੋ ਹ੍ਯ੍ ਅਵਗਮ੍ਯਤੇ
ਸਿਰਫ਼ ਬੁੱਧੀ ਹੀ ਉੱਚ-ਨੀਚ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਆਦਤ ਪੈ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਅਸਲ ਮਤਲਬ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਰਾਡੋਜੋ ਵਿਰਹਿਤਂ ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਤਾਦਿਭਿਃ । ਭੂਤਭਵ੍ਯਭਵਿष੍ਯਤ੍ਸ੍ਥਂ ਜਗਦ੍ ਅਙ੍ਗ ਹ੍ਯ੍ ਅਸਮ੍ਭਵਮ੍
ਵਿਰਾਟ-ਪੁਰਖ ਕਾਰਨ-ਫਲ ਆਦਿ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਪਿਛਲੇ, ਮੌਜੂਦਾ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵਜੂਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹੋਣਯੋਗ ਨਹੀਂ।
ਯੇਨ ਬੋਧਾਤ੍ਮਨਾ ਬੁਦ੍ਧਂ ਸ ਜ੍ਞ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਭਿਧੀਯਤੇ । ਅਦ੍ਵੈਤਸ੍ਯੋਪਸ਼ਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਜਾਗਰੂਕ ਆਤਮਾ ਰਾਹੀਂ ਬੁੱਧ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਜੋ ਅਦਵੈਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ।
ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਸ੍ ਸਰ੍ਵ ਏਵੈਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ਵਿਸ਼ੇषਣਾਃ । ਜ੍ਞਸ੍ਯਾਨੁਭਵਮ੍ ਆਯਾਨ੍ਤਿ ਸਤਸ੍ ਸਾਧੁਕਥਾ ਇਵ
ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਦਾਇਤਾਂ ਹਨ; ਇਹ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਗੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਚੰਗਿਆਂ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪਿਣ੍ਡਤ੍ਵਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਭੂਤਾਨਾਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤ੍ਵਂ ਚਾਪ੍ਯ੍ ਅਸਮ੍ਭਵਮ੍ । ਅਤ ਏਵ ਮਨੋ ਨਾਸ੍ਤਿ ਸ਼ੇषਂ ਸਤ੍ ਤਤ੍ਰ ਵਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਿਃ
ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਸਲੀ ਹਸਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤੇ ਖਾਲੀਪਣ ਵੀ ਹੋ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਮਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ—ਜੋ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ।
ਚੇਤ੍ਯੋਨ੍ਮੁਖਤ੍ਵਮ੍ ਏਵਾਨ੍ਤਸ਼੍ ਚੇਤਨਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਚੇਤਨਮ੍ । ਉਦਿਤਂ ਤਦ੍ ਅਨਰ੍ਥਾਯ ਸ਼੍ਰੇਯਸੇ ऽਨੁਦਿਤਂ ਭਵੇਤ੍
ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਮੋੜਨਾ ਹੀ ਅੰਦਰ ਦੀ ਸੂਝ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਨਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਚੰਗੀ ਹਾਲਤ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯਾਨੁਦਯਸਂਵਿਤ੍ਤੇਰ੍ ਭਵ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਮਾਹਿਤਃ । ਸਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਵਾ ਗਤਸ੍ਪਨ੍ਦਸ਼੍ ਸ਼ਙ੍ਕਾਮ੍ ਉਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਤਾਂ ਭਵੇ
ਉਸ ਸੂਝ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਮੋੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ; ਚਾਹੇ ਹਿਲਚਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸ਼ੱਕ ਛੱਡ ਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹੋ।
ਉਦਿਤਂ ਬਾਹ੍ਯਤਾਮ੍ ਏਤ੍ਯ ਤਤ੍ਰ ਗਚ੍ਛਤਿ ਪਿਣ੍ਡਤਾਮ੍ । ਸ੍ਵਯਂ ਸਂਵੇਦਨਾਦ੍ ਏਵ ਜਾਡ੍ਯਾਦ੍ ਅਮ੍ਬ੍ਵ੍ ਇਵ ਸ਼ੈਲਤਾਮ੍
ਜਦੋਂ ਇਹ ਉਭਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਾਹਰਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਵੱਖਰਾ ਰੂਪ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਹੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਨਾਲ, ਮੰਦੇਪਣ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਪਹਾੜ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦ੍ਯਰ੍ਥਵਦ੍ ਆਦਤ੍ਤੇ ਬੋਧੋ ऽਬੋਧੇਨ ਪਿਣ੍ਡਤਾਮ੍ । ਤਦ੍ਗ੍ਰਾਹਕਤਯਾ ਚਿਤ੍ਤਂ ਭੂਤ੍ਵਾ ਬਧ੍ਨਾਤਿ ਦੇਹਕਮ੍
ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵਸਤੂਆਂ ਵਾਂਗ, ਗਿਆਨ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਵੱਖਰਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਬਣ ਕੇ, ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਜੋੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਏਤਾਵਤੀष੍ਵ੍ ਅਵਸ੍ਥਾਸੁ ਬੋਧਸ੍ਯੋਦੇਤਿ ਨਾਨ੍ਯਤਾ । ਸ਼ਬ੍ਦਕਲ੍ਪਨਯਾ ਭੇਦẖ ਕੇਵਲਂ ਪਰਿਕਲ੍ਪਿਤਃ
ਇਹਨਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗਿਆਨ ਉਭਰਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਬਣਾਵਟ ਨਾਲ ਹੀ ਸੋਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਬਹਿਰ੍ ਅਨ੍ਤਸ਼੍ ਚ ਬੋਧਸ੍ਯ ਭਾਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮੈਵਾਰ੍ਥਦृष੍ਟਿਭਿਃ । ਕੁਤੋ ऽਨ੍ਯਾ ਚੇਤ੍ਯਤਾ ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਯਦ੍ਯ੍ ਉਨ੍ਮੁਖਤਾਤ੍ਮਨਃ
ਆਪ ਹੀ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ। ਜੇ ਉਸ ਦੀ ਸਭਾਵਿਕਤਾ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਮੁੜਨ ਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?