ਰਾਗਦ੍ਵੇषਭਯਾਦੀਨਾਮ੍ ਅਨੁਰੂਪਂ ਚਰਨ੍ਨ੍ ਅਪਿ । ਯੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਵ੍ਯੋਮਵਦ੍ ਅਤ੍ਯਚ੍ਛਸ੍ ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਰਾਗ, ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਤੇ ਡਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਅੰਦਰੋਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਸ੍ਯ ਨਾਹਙ੍ਕृਤੋ ਭਾਵੋ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਯਸ੍ਯ ਨ ਲਿਪ੍ਯਤੇ । ਕੁਰ੍ਵਤੋ ऽਕੁਰ੍ਵਤੋ ਵਾਪਿ ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਿਸ ਵਿੱਚ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਕਲ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕੰਮ ਕਰੇ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰੇ—ਉਹ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਸ਼੍ ਚੋਨ੍ਮੇषਨਿਮੇषਾਭ੍ਯਾਂ ਵਿਧੇਃ ਪ੍ਰਲਯਸਮ੍ਭਵੌ । ਪਸ਼੍ਯੇਤ੍ ਤ੍ਰਿਲੋਕ੍ਯਾਃ ਖਸਮਸ੍ ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਖੁਲਣ ਤੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਉਪਜ ਤੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਸਭ ਖਾਲੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤ ਕਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭੋਕ੍ਤੈਵ ਯੋ ਨ ਭੋਕ੍ਤੈਵ ਸ਼ੁਦ੍ਧਬੋਧੈਕਤਾਂ ਗਤਃ । ਬੁਦ੍ਧਸ੍ ਸੁਪ੍ਤ ਇਵਾਸ੍ਤੇ ऽਨ੍ਤਸ੍ ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਭੋਗੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਭੋਗੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਜਾਗਦਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸੁੱਤਾ ਜਿਹਾ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤ ਕਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਿਤ੍ਯਂ ਦ੍ਰष੍ਟੈਵ ਚਾਦ੍ਰष੍ਟਾ ਜੀਵਨ੍ਨ੍ ਏਵ ਮृਤੋਪਮਃ । ਵ੍ਯਵਹਰ੍ਤੈਵ ਸ਼ੈਲਾਭਸ੍ ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਨਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮਰੇ ਹੋਏ ਵਰਗਾ, ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤ ਕਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਸ੍ਮਾਨ੍ ਨੋਦ੍ਵਿਜਤੇ ਲੋਕੋ ਲੋਕਾਨ੍ ਨੋਦ੍ਵਿਜਤੇ ਚ ਯਃ । ਹਰ੍षਾਮਰ੍षਭਯੋਨ੍ਮੁਕ੍ਤਸ੍ ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਸੰਸਾਰ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤ ਕਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਾਨ੍ਤਸਂਸਾਰਕਲਨਃ ਕਲਾਵਾਨ੍ ਅਪਿ ਨਿष੍ਕਲਃ । ਯਸ੍ ਸਚਿਤ੍ਤੋ ऽਪਿ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਸ੍ ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੰਸਾਰਕ ਗਿਣਤੀ-ਕਲਨਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਜੋ ਹਿੱਸੇਦਾਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਬੇ-ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਮਨ ਹੈ ਪਰ ਮਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਜਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤ ਕਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਸ੍ ਸਮਸ੍ਤਾਰ੍ਥਜਾਤੇषੁ ਵ੍ਯਵਹਾਰ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਸ਼ੀਤਲਃ । ਪਰਾਰ੍ਥੇष੍ਵ੍ ਇਵ ਪੂਰ੍ਣਾਤ੍ਮਾ ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਠੰਢਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਪੂਰੀ ਜਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤ ਕਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਪਦਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਦੇਹੇ ਕਾਲਵਸ਼ਾਤ੍ ਕ੍ਸ਼ਤੇ । ਚਿਦ੍ ਯਾਤ੍ਯ੍ ਅਦੇਹਮੁਕ੍ਤਤ੍ਵਂ ਪਵਨੋ ऽਸ੍ਪਨ੍ਦਤਾਮ੍ ਇਵ
ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇਹ-ਰਹਿਤ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਿਦੇਹਮੁਕ੍ਤੋ ਨੋਦੇਤਿ ਨਾਸ੍ਤਮ੍ ਏਤਿ ਨ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ । ਨ ਸਨ੍ ਨਾਸਨ੍ ਨ ਦੂਰਸ੍ਥਂ ਨ ਚਾਹਂ ਨ ਚ ਵੇਤਰਤ੍
ਦੇਹ-ਰਹਿਤ ਮੁਕਤ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾ ਉਗਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮਿਟਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਨਾ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦ; ਨਾ ਦੂਰ ਹੈ, ਨਾ ਨੇੜੇ; ਨਾ 'ਮੈਂ' ਹੈ, ਨਾ 'ਮੈਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ'।
ਸੂਰ੍ਯੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਤਪਤਿ ਵਿष੍ਣੁਃ ਪਾਤਿ ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯਮ੍ । ਰੁਦ੍ਰਸ੍ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਸਂਹਰਤਿ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਸृਜਤਿ ਪਦ੍ਮਭੂਃ
ਸੂਰਜ ਬਣ ਕੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਬਣ ਕੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਰੁਦਰ ਬਣ ਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਦਮਭੂ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਬਣ ਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਰਚਦਾ ਹੈ।
ਖਂ ਭੂਤ੍ਵਾ ਪਵਨਸ੍ਕਨ੍ਧਾਨ੍ ਧਤ੍ਤੇ ਸਰ੍ਕ੍ਸ਼ਸੁਰਾਸੁਰਾਨ੍ । ਕੁਲਾਚਲਗਣੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਲੋਕਪਾਲਪੁਰਾਸ੍ਪਦਮ੍
ਆਕਾਸ਼ ਬਣ ਕੇ ਹਵਾ ਦੇ ਝੋਕੇ, ਤਾਰੇ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ; ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਬਣ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੱਖਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਰਹਾਇਸ਼ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਭੂਮਿਰ੍ ਭੂਤ੍ਵਾ ਬਿਭਰ੍ਤੀਮਾਂ ਲੋਕਸ੍ਥਿਤਿਮ੍ ਅਖਣ੍ਡਿਤਾਮ੍ । ਤृਣਗੁਲ੍ਮਲਤਾ ਭੂਤ੍ਵਾ ਦਦਾਤਿ ਫਲਸਨ੍ਤਤਿਮ੍
ਧਰਤੀ ਬਣ ਕੇ ਇਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਟੁੱਟ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਥਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਘਾਹ, ਬੂਟੇ ਅਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਬਣ ਕੇ ਫਲਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਬਿਭ੍ਰਜ੍ ਜਲਾਨਲਾਕਾਰਞ੍ ਜ੍ਵਲਤਿ ਦ੍ਰਵਤਿ ਦ੍ਰੁਤਃ । ਚਨ੍ਦ੍ਰੋ ऽਮृਤਂ ਪ੍ਰਸਵਤਿ ਮृਤਿਂ ਹਾਲਾਹਲਂ ਵਿषਮ੍
ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਚਮਕਦਾ, ਜਲਦਾ, ਪਿਘਲਦਾ ਅਤੇ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਬਣ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮੌਤ ਬਣ ਕੇ ਵਿਸ਼ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਤੇਜਃ ਪ੍ਰਕਟਯਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ਾਸ੍ ਤਨੋਤ੍ਯ੍ ਆਨ੍ਧ੍ਯਂ ਤਮੋ ਭਵਨ੍ । ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਸਨ੍ ਵ੍ਯੋਮਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਗਿਰਿਸ੍ ਸਨ੍ ਰੋਧਯਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਚਾਨਣ ਆਸ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਹਨੇਰਾ ਅੰਧਤਾ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਹਾੜ ਹੋ ਕੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਰੋਕ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਕਰੋਤਿ ਜਙ੍ਗਮਂ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵੇ ਸ੍ਥਾਵਰਂ ਸ੍ਥਾਵਰਾਕ੍ਰ੍ਟਿਃ । ਭੂਤ੍ਵਾਰ੍ਣਵੋ ਵਲਯਤਿ ਭੂਸ੍ਤ੍ਰਿਯਂ ਵਲਯੋ ਯਥਾ
ਚਲਦਾ ਹੋਇਆ ਮਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਚਲ ਵਸਤੂ ਅਚਲ ਰੂਪ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਸਮੁੰਦਰ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਚੂੜੀ ਔਰਤ ਦੇ ਹੱਥ ਨੂੰ ਘੇਰਦੀ ਹੈ।
ਪਰਮਾਰ੍ਕਵਪੁਰ੍ ਭੂਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੇ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਵਿਸਾਰਯਨ੍ । ਤ੍ਰਿਜਗਤ੍ਤ੍ਰਸਰੇਣ੍ਵੋਘਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਏਵਾਵਤਿष੍ਠਤਿ
ਉੱਚੇ ਸੂਰਜ ਦਾ ਰੂਪ ਬਣ ਕੇ, ਅੰਦਰ ਚਾਨਣ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਡਰਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੋਈ ਵੀ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਯਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਇਦਮ੍ ਆਭਾਤਿ ਭਾਤਂ ਵਾ ਭਾਮ੍ ਉਪੈष੍ਯਤਿ । ਕਾਲਤ੍ਰਯਗਤਂ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਤਦ੍ ਅਸੌ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਏਵ ਵਾ
ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਦਿਖੇਗਾ, ਜਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿਖ ਚੁੱਕਾ ਹੈ—ਤਿੰਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਹੈ।
ਕਥਮ੍ ਏਵਂ ਵਦ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਭੂਯਤੇ ਵਿषਮਾ ਹਿ ਮੇ । ਦृष੍ਟਿਰ੍ ਏषਾ ਤੁ ਦੁष੍ਪ੍ਰਾਪਾ ਦੁਰਾਕ੍ਰਮ੍ਯੇਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ
ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਦੱਸੋ; ਮੇਰੀ ਸੋਚ ਉਲਝੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਦਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ ਤੇ ਸਮਝਣਾ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ—ਇਹ ਪੱਕੀ ਗੱਲ ਹੈ।
ਮੁਕ੍ਤਿਰ੍ ਏषੋਚ੍ਯਤੇ ਰਾਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਤਤ੍ ਸਮੁਦਾਹृਤਮ੍ । ਨਿਰ੍ਵਾਣਮ੍ ਏਤਤ੍ ਕਥਿਤਂ ਸ਼ृਣੁ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ਕਥਮ੍
ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰਾਮਾ; ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਐਸਾ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਰਵਾਣ ਵੀ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਸੁਣੋ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਇਦਂ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਦृਸ਼੍ਯਮ੍ ਅਹਨ੍ਤ੍ਵਤ੍ਤਾਦਿਸਂਯੁਤਮ੍ । ਸਤੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਯਾਪ੍ਯ੍ ਅਨੁਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਾ ਬੁਦ੍ਧਯੈਤਦ੍ ਅਵਾਪ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 'ਮੈਂ' ਤੇ 'ਮੇਰਾ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵਸਤੂ ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੌਜੂਦ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਦੇ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਵਿਦੇਹਮੁਕ੍ਤਾਸ੍ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਂ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯਦਾ ਤਦਾ । ਮਨ੍ਯੇ ਤੇ ਸਰ੍ਗਤਾਮ੍ ਏਵ ਗਤਾ ਵੇਦ੍ਯਵਿਦਾਂ ਵਰ
ਜਦੋਂ ਦੇਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮੁਕਤ ਜੀਵ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਹੀ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਚੇਤ੍ ਤ੍ਰਿਭੁਵਨਂ ਤਤ੍ ਤਤ੍ਤਾਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਯਾਨ੍ਤੁ ਤੇ । ਯਤ੍ਰ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥੋ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਕਸ਼੍ਚਨ
ਜੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਅਸਲਤਾ ਵੱਲ ਚਲੇ ਜਾਣ; ਪਰ ਜਿੱਥੇ 'ਤਿੰਨ ਲੋਕ' ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ—
ਤਤ੍ਰ ਤ੍ਰਿਲੋਕਤਾਂ ਯਾਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਧੀਃ ਕੁਤਃ । ਤਸ੍ਮਾਨ੍ ਨੋ ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਾ ਜਗਚ੍ਛਬ੍ਦਾਰ੍ਥਕਲ੍ਪਨਾ
ਉਥੇ, ਜਿੱਥੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, 'ਬ੍ਰਹਮ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ, ਉਥੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਜਗਤ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੋਈ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।
ਅਨਨ੍ਯਚ੍ ਛਾਨ੍ਤਮ੍ ਆਭਾਸਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਨਿਰ੍ਮਲਮ੍ । ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਜਗਦ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਸਤ੍ਯਂ ਸਤ੍ਯਾਵਬੋਧਿਨਃ
ਜੋ ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਪੱਕੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਜਗਤ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ—ਇਕ ਰੂਪ, ਸ਼ਾਂਤ, ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਤੀਤ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ।
ਯਥਾ ਹਿ ਹੇਮਕਟਕੇ ਵਿਚਾਰ੍ਯਾਪਿ ਨ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ । ਕਟਕਤ੍ਵਂ ਕ੍ਵਚਿਨ੍ ਨਾਮ ऋਤੇ ਨਿਰ੍ਮਲਹਾਟਕਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦੀ ਕੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਸਮੇਂ, ਕਦੇ ਵੀ 'ਕੜ੍ਹੀ' ਦੀ ਕੋਈ ਵੱਖਰੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ, ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਜਲਾਦ੍ ऋਤੇ ਪਯੋਵੀਚੌ ਨਾਹਂ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਕਿਞ੍ਚਨ । ਵੀਚਿਤ੍ਵਂ ਤ੍ਵਾਦृਸ਼ੈਰ੍ ਦृष੍ਟਂ ਯਤ੍ ਤੁ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਤਤ੍ਰ ਹਿ
ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਲਹਿਰ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਤੇਰੇ ਵਰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਥੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਸ੍ਪਨ੍ਦਤ੍ਵਂ ਪਵਨਾਦ੍ ਅਨ੍ਯਨ੍ ਨ ਕਦਾਚਨ ਕੁਤ੍ਰਚਿਤ੍ । ਸ੍ਪਨ੍ਦ ਏਵ ਸਦਾ ਵਾਯੁਰ੍ ਜਗਤ੍ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਹਵਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਥਾਂ 'ਹਿਲਚਲ' ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਹਵਾ ਸਦਾ ਹੀ ਹਿਲਚਲ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ।
ਯਥਾ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤ੍ਵਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਸ੍ ਤਾਪ ਏਵ ਮਰੌ ਜਲਮ੍ । ਤੇਜ ਏਵ ਯਥਾਲੋਕੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਤ੍ਰਿਜਗਤ੍ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਮਿਆਦ ਖਾਲੀਪਣ ਹੈ, ਮਰੂਥਲ ਦੀ ਮਿਆਦ ਗਰਮੀ ਹੈ, ਅੱਗ ਦੀ ਮਿਆਦ ਚਾਨਣ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੂਲ ਮਿਆਦ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ।
ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਾਭਾਵਸਮ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਾ ਜਗਦ੍ਦृਸ਼੍ਯਸ੍ਯ ਮੁਕ੍ਤਤਾ । ਯਯੋਦੇਤਿ ਮੁਨੇ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਤਾਂ ਮਮੋਪਦਿਸ਼ੋਤ੍ਤਮਾਮ੍
ਹੇ ਮুনি, ਦੱਸ ਕਿ ਕਿਹੜੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਜਗਤ ਦੇ ਪੂਰਨ ਅਭਾਵ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਢੰਗ ਸਿਖਾ।