ਸ਼ੂਨ੍ਯਤ੍ਵੇਨੇਵ ਰਚਿਤਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨਤ੍ਵੇਨੇਵ ਨਿਰ੍ਮਿਤਾ । ਭਾਸਤੇ ਭਾਮਯੀਵਾਚ੍ਛਾ ਜਗਜ੍ਜ੍ਞਪ੍ਤਿਰ੍ ਜ੍ਞਚੇਤਸਿ
ਜਗਤ ਦੀ ਸਮਝ ਖਾਲੀਪਣ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੋਈ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਬਣੀ ਹੋਈ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਸਾਫ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਮਾਇਆ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਨੂਨਂ ਬੋਧੇ ਵਿਰੂਢਸ੍ਯ ਨਾਹਨ੍ਤਾ ਨ ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਭਾਸਤੇ ਪਰਮਾਭਾਸਰੂਪਿਣẖ ਕਾਪ੍ਯ੍ ਅਵਸ੍ਥਿਤਿਃ
ਜਦੋਂ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਾ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਜਗਤ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ; ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਚਮਕ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਬੋਧਾਬੋਧਾਤ੍ਮਕਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਭਾਤਿ ਸ਼ੁष੍ਕਾਰ੍ਦ੍ਰਕਾष੍ਠਵਤ੍ । ਬੋਧਾਦ੍ ਏਕਂ ਜਗਦ੍ਭਾਵੈਰ੍ ਜਾਡ੍ਯਾਨ੍ ਨਾਨਾਤ੍ਵਮ੍ ਆਗਤਮ੍
ਚਿੱਤ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਤੇ ਅਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਸੁੱਕੀ ਤੇ ਗੀਲੀ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਹਸਤੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮੰਦੇਪਣ ਕਰਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਮਿਥੋ ऽਬੋਧਾਦ੍ ਵਿਵਦਤਿ ਮੈਤ੍ਰੀਂ ਭਜਤਿ ਬੋਧਤਃ । ਯ ਏਵਾਸ੍ਯਾਧਿਕੋ ਭਾਗਸ੍ ਤਨ੍ਮਯਤ੍ਵੇਨ ਤਿष੍ਠਤਿ
ਅਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਚਿੱਤ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਹੀ ਝਗੜਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਮਿਤ੍ਰਤਾ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਪਾਸਾ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਚਿੱਤ ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਬੁਦ੍ਧਸ੍ ਸਂਸ੍ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਆਵੇਤ੍ਤਿ ਜਗਤੋ ऽਭਾਵਭਾਵਯੋਃ । ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁषੁਪ੍ਤਾਨਾਂ ਸ੍ਵਭਾਵਮ੍ ਇਵ ਤੁਰ੍ਯਗਃ
ਜੋ ਜਾਗ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਅਸਲਤ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਗਣ, ਸੁਪਨਾ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਵਾਸਨੈਵ ਮਨਸ੍ ਸੇਯਂ ਸ੍ਵਵਿਚਾਰੇਣ ਨਸ਼੍ਯਤਿ । ਅਵਸ੍ਤੁਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਤੋ ਮੋਕ੍ਸ਼ੇ ਨਾਤ੍ਮਨਾਸ਼ḫ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ
ਇਹ ਮਨ ਸਿਰਫ ਵਾਸਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਅਸਲ ਹਸਤੀ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਮੁਕਤੀ ਵਿਚ ਆਤਮਾ ਦਾ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਧ੍ਯਾਨਦ੍ਰੁਮਾਤ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਅਨਲ੍ਪਮ੍ ਉਪੋਢਪਾਕਾਤ੍ ਕਾਲੇਨ ਬੋਧਮ੍ ਉਪਯਾਤਵਤẖ ਕ੍ਰਮੇਣ । ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਰਸਾਯਨਫਲਂ ਪਰਬੋਧਮ੍ ਆਦ੍ਯਮ੍ ਇਤ੍ਥਂ ਮਨੋਹਰਿਣਕੋ ਨਿਗਡਾਦ੍ ਵਿਮੁਕ੍ਤਃ
ਧਿਆਨ ਦੇ ਰੁੱਖ ਤੋਂ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਫਲ ਪੱਕਣ ਤੇ, ਮਨ धीरे-धीਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਦੇ ਅਮ੍ਰਿਤ ਫਲ ਦਾ ਸੁਆਦ ਲੈ ਕੇ, ਮਨ-ਹਿਰਣ ਆਪਣੇ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਰਮਾਰ੍ਥਫਲੇ ਜ੍ਞਾਤੇ ਭੁਕ੍ਤੇ ਪਰਿਣਤਿਂ ਗਤੇ । ਬੋਧੇ ऽਥ ਸ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਪਰਮਾਰ੍ਥੋ ਮਨੋਮृਗਃ
ਜਦੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਫਲ ਜਾਣਿਆ, ਚੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮਨ-ਹਿਰਣ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਸਚਾਈ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਵਾਪਿ ਸਾ ਮृਗਤਾ ਯਾਤਿ ਪ੍ਰਕ੍ਸ਼ੀਣਸ੍ਨੇਹਦੀਪਵਤ੍ । ਪਰਮਾਰ੍ਥਦਸ਼ੈਵਾਸ੍ਤੇ ਤਤ੍ਰਾਨਨ੍ਤਾਵਭਾਸਿਨੀ
ਕਦੇ-ਕਦੇ ਉਹ ਮਨ-ਹਿਰਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚਿਰਾਗ ਦਾ ਤੇਲ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ; ਉੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਪਰਮ ਸੱਚ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਨੰਤ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।
ਧ੍ਯਾਨਦ੍ਰੁਮਫਲਪ੍ਰਾਪ੍ਤੌ ਬੋਧਤਾਮ੍ ਆਗਤਂ ਮਨਃ । ਵਜ੍ਰਸਾਰਾਂ ਸ੍ਥਿਤਿਂ ਧਤ੍ਤੇ ਚ੍ਛਿਨ੍ਨਪਕ੍ਸ਼ ਇਵਾਚਲਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਧਿਆਨ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦਾ ਫਲ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਹ ਮਨ ਵਜਰ ਵਾਂਗੂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੰਖ ਕੱਟੇ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨਸ੍ਤਾ ਕ੍ਵਾਪਿ ਸਂਯਾਤਿ ਤਿष੍ਠ੍ਤਤ੍ਯ੍ ਅਚ੍ਛੈਵ ਬੋਧਤਾ । ਨਿਰ੍ਵਾਚ੍ਯਾ ਨਿਰ੍ਵਿਭਾਗਾਨ੍ਤਾ ਸਰ੍ਵਾ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਿਕਾ ਸਤੀ
ਮਨ ਕਦੇ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਾਫ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਅੰਤ ਨਾ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਨਾ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਸਭ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ।
ਅਵਿਵਿਕ੍ਤਤਯਾ ਚਿਤ੍ਤਸਤ੍ਤਾ ਬੋਧਤਯੋਦਿਤਾ । ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਾ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਚ੍ਛਪ੍ਰਕਾਸ਼ਫਲਦਾਯਿਨੀ
ਜੋ ਚਿੱਤ ਦੀ ਸਤਤਾ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਜੋਂ ਉਭਰਦੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਦਾ ਨਾ ਆਰੰਭ ਹੈ, ਨਾ ਅੰਤ, ਉਹ ਸਾਫ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵ ਤਤਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਨਿਰਸ੍ਤਸਕਲੈषਣਮ੍ । ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਮ੍ ਅਨਾਯਾਸਂ ਧ੍ਯਾਨਮ੍ ਏਵਾਵਸ਼ਿष੍ਯਤੇ
ਉਥੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ, ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਇੱਛਾ-ਰੂਪ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਜਤਨ ਦੇ, ਨਾ ਆਰੰਭ ਤੇ ਨਾ ਅੰਤ ਵਾਲਾ ਧਿਆਨ ਹੀ ਬਚਦਾ ਹੈ।
ਯਾਵਨ੍ ਨਾਧਿਗਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨ ਵਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਪਰੇ ਪਦੇ । ਤਾਵਤ੍ ਤਨ੍ਮਨਨਤ੍ਵੇਨ ਨ ਧ੍ਯਾਨਮ੍ ਅਵਗਮ੍ਯਤੇ
ਜਦ ਤੱਕ ਬ੍ਰਹਮ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਜਦ ਤੱਕ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਸ ਦੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਹੀ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ।
ਪਰਮਾਰ੍ਥੈਕਤਾਮ੍ ਏਤ੍ਯ ਨ ਜਾਨੇ ਕ੍ਵ ਮਨੋ ਗਤਮ੍ । ਕ੍ਵ ਵਾਸਨਾẖ ਕ੍ਵ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਕ੍ਵ ਹਰ੍षਾਮਰ੍षਸਂਵਿਦਃ
ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮਨ ਕਿੱਥੇ ਚਲਾ ਗਿਆ—ਕਿੱਥੇ ਵਾਸਨਾ, ਕਿੱਥੇ ਕਰਮ, ਕਿੱਥੇ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਹਨ?
ਕੇਵਲਂ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਯੋਗੀ ਗਤੋ ਧ੍ਯਾਨੈਕਨਿष੍ਠਤਾਮ੍ । ਸ੍ਥਿਤੋ ਵਜ੍ਰਸਮਾਧਾਨੇ ਵਿਪਕ੍ਸ਼ ਇਵ ਪਰ੍ਵਤਃ
ਸਿਰਫ਼ ਯੋਗੀ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਵਜਰ ਵਾਂਗ ਅਟੱਲ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਵਿਰੋਧੀ ਸਾਹਮਣੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਹਿਲਦਾ ਨਹੀਂ।
ਵਿਰਸਾਖਿਲਭੋਗਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਂਵਿਦਃ । ਨੀਰਸਾਸ਼ੇषਦृਸ਼੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਾਰਾਮਸ੍ਯ ਯੋਗਿਨਃ
ਜਿਸ ਯੋਗੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸੁਖ-ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਰੁਚੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸਦੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੇ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਰਸ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਤੇ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—
ਕ੍ਰਮੇਣ ਵਿਗਲਦ੍ਵृਤ੍ਤੇਰ੍ ਬਲਾਦ੍ ਵਿਸ਼੍ਰਨ੍ਤਿਮ੍ ਈਯੁषਃ । ਅਰ੍ਥਾਯਾਤਂ ਸਮਾਧਾਨਂ ਕੇਨ ਨਾਮ ਨਿਵਾਰ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਉਸਦੇ ਸੁਭਾਵ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਆਰਾਮ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਐਸੇ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸਮਾਧੀ ਦਾ ਆਉਣਾ ਕਿਸੇ ਵਲੋਂ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਤਾਵਦ੍ ਵਿषਯਵੈਰਸ੍ਯਂ ਭਾਵਯਤ੍ਯ੍ ਉਚਿਤਾਸ਼ਯਃ । ਨ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਤਾਨ੍ ਯਾਵਦ੍ ਭੋਗਾਂਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਰਨਰੋ ਯਥਾ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸਹੀ ਮਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੰਦਰੀ ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਸੁਖਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਪਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਅਪਸ਼੍ਯਞ੍ ਜਾਗਤਾਨ੍ ਅਰ੍ਥਾਨ੍ ਨਿਰ੍ਵਾਸਨਤਯਾਤ੍ਮਵਾਨ੍ । ਬਲਾਦ੍ ਵਜ੍ਰਸਮਾਧਾਨੇ ਤ੍ਵ੍ ਅਨ੍ਯੇਨੇਵ ਨਿਵੇਸ਼੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਆਤਮ-ਸੰਭਾਲ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਜਗਤ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਲੁਕਵੇਂ ਸੰਸਕਾਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਣਡੋਲ ਸਮਾਧੀ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਵृषੀਵ ਨਦੀਪੂਰੋ ਯਸ੍ ਸਮਾਧਿਰ੍ ਉਪਸ੍ਥਿਤਃ । ਬਲਾਦ੍ ਏਵ ਤਮ੍ ਆਯਾਤਂ ਭੂਯਸ਼੍ ਚਲਤਿ ਨੋ ਮਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਵਰਖਾ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਦਰਿਆ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਜਦੋਂ ਸਮਾਧੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਉਸ ਵਿਚ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਆ ਕੇ ਮੁੜ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟਦਾ।
ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਸ਼ੀਤਲਤ੍ਵੇਨ ਬਲਾਦ੍ ਧ੍ਯਾਨਂ ਯਦ੍ ਆਗਤਮ੍ । ਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ ਵਿषਯਵੈਰਸ੍ਯਂ ਸ ਸਮਾਧਿਰ੍ ਹਿ ਨੇਤਰਃ
ਜੋ ਧਿਆਨ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹਰ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਇੰਦਰੀ ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤੀ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਸਮਾਧੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਦृਢਂ ਵਿषਯਵੈਰਸ੍ਯਮ੍ ਏਵ ਧ੍ਯਾਨਮ੍ ਉਦਾਹृਤਮ੍ । ਤਦ੍ ਏਵ ਪਰਿਪਾਕੇਨ ਵਜ੍ਰਸਾਰਂ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਭੋਗਾਂ ਤੋਂ ਪੱਕਾ ਵੈਰਾਗ, ਇਹੀ ਧਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਵਜਰ ਵਾਂਗੂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਕਾਫੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਏਤਦ੍ ਭੋਗਵੈਤृष੍ਣ੍ਯਂ ਧ੍ਯਾਨਮ੍ ਅਙ੍ਕੁਰਿਤਂ ਹਿ ਤਤ੍ । ਤਦ੍ ਏਵ ਪੀਠਬਨ੍ਧੇਨ ਭਵਤਿ ਸ੍ਕਨ੍ਧਬਨ੍ਧੁਰਮ੍
ਭੋਗਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲੋਭ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਧਿਆਨ ਦਾ ਅੰਕੁਰ ਹੈ। ਜਦ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਮਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਤ ਆਧਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਸਮੁਚ੍ਛੂਨਂ ਯਦੈਵੋਜ੍ਝਿਤਵਾਸਨਮ੍ । ਧ੍ਯਾਨਂ ਭਵਤਿ ਨਿਰ੍ਵਾਣਮ੍ ਆਨਨ੍ਦਾਤ੍ ਪਰਮ੍ ਆਗਤਮ੍
ਜਦ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਭਰ ਆਵੇ ਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਧਿਆਨ ਮੁਕਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਆਨੰਦ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਅਸ੍ਤਿ ਚੇਦ੍ ਭੋਗਵੈਤृष੍ਣ੍ਯਂ ਕਿਮ੍ ਅਨ੍ਯਦ੍ ਧ੍ਯਾਨਦੁਰ੍ਧਿਯਾ । ਨਾਸ੍ਤਿ ਚੇਦ੍ ਭੋਗਵੈਤृष੍ਣ੍ਯਂ ਕਿਮ੍ ਅਨ੍ਯਦ੍ ਧ੍ਯਾਨਦੁਰ੍ਧਿਯਾ
ਜੇ ਭੋਗਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੈਰਾਗ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕੀ ਰੁਕਾਵਟ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜੇ ਭੋਗਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੈਰਾਗ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕੀ ਰੁਕਾਵਟ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਦृਸ਼੍ਯਸ੍ਵਦਨਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨਵਤੋ ਮੁਨੇਃ । ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਂ ਸਮਾਧਾਨਮ੍ ਅਵਿਰਾਮਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ
ਜਿਸ ਮुनਿ ਨੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਸੁਆਦ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਤੇ ਸੱਚੀ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਦਾ ਹੀ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਫ਼ਰਕ ਦੇ ਗਹਿਰੀ ਲਗਨ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਯਸ੍ਮੈ ਨ ਸ੍ਵਦਤੇ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਸ ਸਮ੍ਬੁਦ੍ਧ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ । ਨ ਸ੍ਵਦਨ੍ਤੇ ਯਦਾ ਭੋਗਾਸ੍ ਸਮ੍ਯਗ੍ਬੋਧਸ੍ ਤਦੋਦਿਤਃ
ਜਿਸ ਲਈ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਗਰਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਵਿਅੰਜਨ ਤੇ ਭੋਗ ਆਕਰਸ਼ਣ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਹੀ ਸੱਚੀ ਜਾਗਰਤੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਵਭਾਵਵਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਿẖ ਕਥਂ ਤਸ੍ਯਾਸ੍ਤਿ ਭੋਗਿਤਾ । ਅਸ੍ਵਭਾਵੋ ਹਿ ਭੋਗਿਤ੍ਵਂ ਤਤ੍ਕ੍ਸ਼ਯੇ ਤਤ੍ ਕਥਂ ਕੁਤਃ
ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਵਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਭੋਗ ਦਾ ਅਨੰਦ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਭੋਗਣਾ ਉਸ ਦੀ ਅਸਲ ਸਵਭਾਵ ਨਹੀਂ; ਜਦੋਂ ਭੋਗਣ ਦੀ ਲਗਨ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਤੇ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਸ਼੍ਰੁਤਿਪਾਠਜਪਾਨ੍ਤੇषੁ ਸਮਾਧਿਨਿਰਤੋ ਭਵੇਤ੍ । ਸਮਾਧਿਵਿਰਤਸ਼੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤਸ਼੍ ਸ਼੍ਰੁਤਿਪਾਠਜਪਾਞ੍ ਸ਼੍ਰਯੇਤ੍
ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਪਾਠ ਤੇ ਜਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਗਹਿਰੀ ਲਗਨ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਲਗਨ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਪਾਠ ਤੇ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।