ਮੂਰ੍ਖਸ੍ਥੋ ਵਿਸ਼੍ਵਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥੋ ਨ ਤਜ੍ਜ੍ਞਵਿषਯੋ ਯਥਾ । ਤਜ੍ਜ੍ਞਸ੍ਥੋ ਵਿਸ਼੍ਵਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥੋ ਨ ਮੂਰ੍ਖਵਿषਯਸ੍ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਮੂਰਖ ਲੋਕਾਂ ਲਈ 'ਵਿਸ਼ਵ' ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੀ ਸਮਝਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਨਹੀਂ; ਤੇ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ 'ਵਿਸ਼ਵ' ਦਾ ਅਰਥ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੀ ਸਮਝਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੂਰਖਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ।
ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਜ੍ਞਯੋਸ੍ ਤਯੋਸ਼੍ ਚੈਵ ਸ੍ਥਿਤਯੋਰ੍ ਵਿਸ਼੍ਵਯੋਰ੍ ਯਥਾ । ਯਤ੍ਰੈਕੀਭੂਯ ਕਚਨਂ ਤਤ੍ਰ ਵਿਸ਼੍ਰਮ੍ਯਤਾਂ ਬੁਧਾਃ
ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਤੇ ਮੂਰਖਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਦੋਨਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਇਕਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਬੁਧੀਮਾਨ ਲੋਕ ਆਰਾਮ ਪਾ ਲੈਂ।
ਬੋਧਭੂਮਿषੁ ਸਿਦ੍ਧਾਨਾਮ੍ ਅਰ੍ਥਾਨਾਂ ਵਾਵਿਵੇਕਿਨਾਮ੍ । ਸਤ੍ਤਾਸਤ੍ਤੇ ਦ੍ਵਯੈਕ੍ਯੇ ਚ ਨਿਰ੍ਣੀਤੇ ਨੇਹ ਕੇਨਚਿਤ੍
ਜੋ ਲੋਕ ਗਿਆਨ ਦੀ ਭੂਮਿ 'ਤੇ ਪੱਕੇ ਹਨ ਜਾਂ ਜੋ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਥੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਸਤ ਤੇ ਅਸਤ, ਜਾਂ ਦੋਨਾਂ ਦੀ ਇਕਤਾ ਜਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਨਿਰਣੈ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।
ਉਪਾਯ ਏਕਸ਼੍ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋ ਜ੍ਞਸਮਾਗਮਃ । ਧ੍ਯਾਨਂ ਤृਤੀਯੋ ਨਿਰ੍ਵਾਣੇ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਤ੍ਰੋਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਃ
ਪਹਿਲਾ ਸਾਧਨ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ; ਤੀਜਾ ਧਿਆਨ ਹੈ—ਹਰ ਇੱਕ ਪਿਛਲੇ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਨਿਰਵਾਣ ਹੈ।
ਜੀਵਾਦਰ੍ਸ਼ੋ ਮਿਥੋ ਰੂਪਂ ਗृਹ੍ਣਾਤ੍ਯ੍ ਏषਾਂ ਮਹਦ੍ ਵਪੁਃ । ਜਗਤ੍ਯ੍ ਉਦੇਤਿ ਸਙ੍ਘਟ੍ਟਾਦ੍ ਅਵਿਸ਼ੇषਂ ਸਮੇ ऽਸਮੇ
ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪਰਛਾਂਵੀ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਵੱਡਾ ਰੂਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਭਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ।
ਜ੍ਞਾਤਪੂਰ੍ਵਾਪਰਾਸ਼ੇषਜਗਦष੍ਟਾਪਦਸ੍ਥਿਤੇਃ । ਏਕਸਿਦ੍ਧੌ ਦ੍ਵਯੋਸ੍ ਸਿਦ੍ਧਿਰ੍ ਭੋਗਵੈਤृष੍ਣ੍ਯਦਾ ਯਯੋਃ
ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਅੱਠ ਹਾਲਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਇੱਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਭੋਗ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਮਤਿਵਾਤ੍ਯਾ ਧੁਤੋ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਦਗ੍ਧੋ ਜ੍ਞਾਨਾਗ੍ਨਿਨਾਖਿਲਃ । ਜਗਤ੍ਤੂਲḫ ਪਰੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਨ ਜਾਨੇ ਕ੍ਵਾਸ਼ੁ ਗਚ੍ਛਤਿ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਰੂਈ ਵਾਂਗ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਇਹ ਕਿੱਥੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਰਾਗ੍ਨਿਨੇਵ ਬੋਧੇਨ ਤੇਨ ਜਾਡ੍ਯਂ ਨ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ । ਨਿਰ੍ਮੂਲਾਪਿ ਜਗਦ੍ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਯੇਨਾਸ਼ੁ ਨ ਵਿਲੀਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਅਜੀਬ ਅੱਗ ਨਾਲ, ਉਸ ਬੋਧ ਦੁਆਰਾ ਮੰਦਾ ਪਨ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕਦਾ; ਇ en ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਬਿਨਾ ਜੜ੍ਹ ਵਾਲੀ ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਨਹੀਂ ਮਿਟਦੀ।
ਯਥਾਜ੍ਞਸ੍ਯ ਜਗਜ੍ਜ੍ਞਪ੍ਤਿਰ੍ ਅਪਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ ਪ੍ਰਦੀਪ੍ਯਤੇ । ਤਥਾ ਜ੍ਞਸ੍ਯ ਪਰਿਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ ਤਦਜ੍ਞਪ੍ਤਿḫ ਪ੍ਰਦੀਪ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਅਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਮਝ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਸਮਝ ਆ ਜਾਣ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਰੌਸ਼ਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਜ੍ਜ੍ਞਸ੍ਯ ਤ੍ਰਿਜਗਜ੍ਜ੍ਞਪ੍ਤਿਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਰਹਿਤਾ ਸ੍ਥਿਤਾ । ਯਥਾ ਸ੍ਥਿਥੈਵ ਤ੍ਰਿਜਗਜ੍ਜ੍ਞਪ੍ਤਿਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਰ ਇਵੋਦਿਤਾ
ਜੋ 'ਉਸ' ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤਰ ਖੜਾ ਹੋਵੇ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ੂਨ੍ਯਤ੍ਵੇਨੇਵ ਰਚਿਤਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨਤ੍ਵੇਨੇਵ ਨਿਰ੍ਮਿਤਾ । ਭਾਸਤੇ ਭਾਮਯੀਵਾਚ੍ਛਾ ਜਗਜ੍ਜ੍ਞਪ੍ਤਿਰ੍ ਜ੍ਞਚੇਤਸਿ
ਜਗਤ ਦੀ ਸਮਝ ਖਾਲੀਪਣ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੋਈ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਬਣੀ ਹੋਈ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਸਾਫ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਮਾਇਆ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਨੂਨਂ ਬੋਧੇ ਵਿਰੂਢਸ੍ਯ ਨਾਹਨ੍ਤਾ ਨ ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਭਾਸਤੇ ਪਰਮਾਭਾਸਰੂਪਿਣẖ ਕਾਪ੍ਯ੍ ਅਵਸ੍ਥਿਤਿਃ
ਜਦੋਂ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਾ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਜਗਤ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ; ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਚਮਕ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਬੋਧਾਬੋਧਾਤ੍ਮਕਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਭਾਤਿ ਸ਼ੁष੍ਕਾਰ੍ਦ੍ਰਕਾष੍ਠਵਤ੍ । ਬੋਧਾਦ੍ ਏਕਂ ਜਗਦ੍ਭਾਵੈਰ੍ ਜਾਡ੍ਯਾਨ੍ ਨਾਨਾਤ੍ਵਮ੍ ਆਗਤਮ੍
ਚਿੱਤ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਤੇ ਅਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਸੁੱਕੀ ਤੇ ਗੀਲੀ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਹਸਤੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮੰਦੇਪਣ ਕਰਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਮਿਥੋ ऽਬੋਧਾਦ੍ ਵਿਵਦਤਿ ਮੈਤ੍ਰੀਂ ਭਜਤਿ ਬੋਧਤਃ । ਯ ਏਵਾਸ੍ਯਾਧਿਕੋ ਭਾਗਸ੍ ਤਨ੍ਮਯਤ੍ਵੇਨ ਤਿष੍ਠਤਿ
ਅਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਚਿੱਤ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਹੀ ਝਗੜਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਮਿਤ੍ਰਤਾ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਪਾਸਾ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਚਿੱਤ ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਬੁਦ੍ਧਸ੍ ਸਂਸ੍ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਆਵੇਤ੍ਤਿ ਜਗਤੋ ऽਭਾਵਭਾਵਯੋਃ । ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁषੁਪ੍ਤਾਨਾਂ ਸ੍ਵਭਾਵਮ੍ ਇਵ ਤੁਰ੍ਯਗਃ
ਜੋ ਜਾਗ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਅਸਲਤ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਗਣ, ਸੁਪਨਾ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਵਾਸਨੈਵ ਮਨਸ੍ ਸੇਯਂ ਸ੍ਵਵਿਚਾਰੇਣ ਨਸ਼੍ਯਤਿ । ਅਵਸ੍ਤੁਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਤੋ ਮੋਕ੍ਸ਼ੇ ਨਾਤ੍ਮਨਾਸ਼ḫ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ
ਇਹ ਮਨ ਸਿਰਫ ਵਾਸਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਅਸਲ ਹਸਤੀ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਮੁਕਤੀ ਵਿਚ ਆਤਮਾ ਦਾ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਧ੍ਯਾਨਦ੍ਰੁਮਾਤ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਅਨਲ੍ਪਮ੍ ਉਪੋਢਪਾਕਾਤ੍ ਕਾਲੇਨ ਬੋਧਮ੍ ਉਪਯਾਤਵਤẖ ਕ੍ਰਮੇਣ । ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਰਸਾਯਨਫਲਂ ਪਰਬੋਧਮ੍ ਆਦ੍ਯਮ੍ ਇਤ੍ਥਂ ਮਨੋਹਰਿਣਕੋ ਨਿਗਡਾਦ੍ ਵਿਮੁਕ੍ਤਃ
ਧਿਆਨ ਦੇ ਰੁੱਖ ਤੋਂ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਫਲ ਪੱਕਣ ਤੇ, ਮਨ धीरे-धीਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਦੇ ਅਮ੍ਰਿਤ ਫਲ ਦਾ ਸੁਆਦ ਲੈ ਕੇ, ਮਨ-ਹਿਰਣ ਆਪਣੇ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਰਮਾਰ੍ਥਫਲੇ ਜ੍ਞਾਤੇ ਭੁਕ੍ਤੇ ਪਰਿਣਤਿਂ ਗਤੇ । ਬੋਧੇ ऽਥ ਸ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਪਰਮਾਰ੍ਥੋ ਮਨੋਮृਗਃ
ਜਦੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਫਲ ਜਾਣਿਆ, ਚੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮਨ-ਹਿਰਣ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਸਚਾਈ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਵਾਪਿ ਸਾ ਮृਗਤਾ ਯਾਤਿ ਪ੍ਰਕ੍ਸ਼ੀਣਸ੍ਨੇਹਦੀਪਵਤ੍ । ਪਰਮਾਰ੍ਥਦਸ਼ੈਵਾਸ੍ਤੇ ਤਤ੍ਰਾਨਨ੍ਤਾਵਭਾਸਿਨੀ
ਕਦੇ-ਕਦੇ ਉਹ ਮਨ-ਹਿਰਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚਿਰਾਗ ਦਾ ਤੇਲ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ; ਉੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਪਰਮ ਸੱਚ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਨੰਤ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।
ਧ੍ਯਾਨਦ੍ਰੁਮਫਲਪ੍ਰਾਪ੍ਤੌ ਬੋਧਤਾਮ੍ ਆਗਤਂ ਮਨਃ । ਵਜ੍ਰਸਾਰਾਂ ਸ੍ਥਿਤਿਂ ਧਤ੍ਤੇ ਚ੍ਛਿਨ੍ਨਪਕ੍ਸ਼ ਇਵਾਚਲਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਧਿਆਨ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦਾ ਫਲ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਹ ਮਨ ਵਜਰ ਵਾਂਗੂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੰਖ ਕੱਟੇ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨਸ੍ਤਾ ਕ੍ਵਾਪਿ ਸਂਯਾਤਿ ਤਿष੍ਠ੍ਤਤ੍ਯ੍ ਅਚ੍ਛੈਵ ਬੋਧਤਾ । ਨਿਰ੍ਵਾਚ੍ਯਾ ਨਿਰ੍ਵਿਭਾਗਾਨ੍ਤਾ ਸਰ੍ਵਾ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਿਕਾ ਸਤੀ
ਮਨ ਕਦੇ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਾਫ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਅੰਤ ਨਾ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਨਾ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਸਭ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ।
ਅਵਿਵਿਕ੍ਤਤਯਾ ਚਿਤ੍ਤਸਤ੍ਤਾ ਬੋਧਤਯੋਦਿਤਾ । ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਾ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਚ੍ਛਪ੍ਰਕਾਸ਼ਫਲਦਾਯਿਨੀ
ਜੋ ਚਿੱਤ ਦੀ ਸਤਤਾ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਜੋਂ ਉਭਰਦੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਦਾ ਨਾ ਆਰੰਭ ਹੈ, ਨਾ ਅੰਤ, ਉਹ ਸਾਫ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵ ਤਤਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਨਿਰਸ੍ਤਸਕਲੈषਣਮ੍ । ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਮ੍ ਅਨਾਯਾਸਂ ਧ੍ਯਾਨਮ੍ ਏਵਾਵਸ਼ਿष੍ਯਤੇ
ਉਥੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ, ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਇੱਛਾ-ਰੂਪ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਜਤਨ ਦੇ, ਨਾ ਆਰੰਭ ਤੇ ਨਾ ਅੰਤ ਵਾਲਾ ਧਿਆਨ ਹੀ ਬਚਦਾ ਹੈ।
ਯਾਵਨ੍ ਨਾਧਿਗਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨ ਵਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਪਰੇ ਪਦੇ । ਤਾਵਤ੍ ਤਨ੍ਮਨਨਤ੍ਵੇਨ ਨ ਧ੍ਯਾਨਮ੍ ਅਵਗਮ੍ਯਤੇ
ਜਦ ਤੱਕ ਬ੍ਰਹਮ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਜਦ ਤੱਕ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਸ ਦੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਹੀ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ।
ਪਰਮਾਰ੍ਥੈਕਤਾਮ੍ ਏਤ੍ਯ ਨ ਜਾਨੇ ਕ੍ਵ ਮਨੋ ਗਤਮ੍ । ਕ੍ਵ ਵਾਸਨਾẖ ਕ੍ਵ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਕ੍ਵ ਹਰ੍षਾਮਰ੍षਸਂਵਿਦਃ
ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮਨ ਕਿੱਥੇ ਚਲਾ ਗਿਆ—ਕਿੱਥੇ ਵਾਸਨਾ, ਕਿੱਥੇ ਕਰਮ, ਕਿੱਥੇ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਹਨ?
ਕੇਵਲਂ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਯੋਗੀ ਗਤੋ ਧ੍ਯਾਨੈਕਨਿष੍ਠਤਾਮ੍ । ਸ੍ਥਿਤੋ ਵਜ੍ਰਸਮਾਧਾਨੇ ਵਿਪਕ੍ਸ਼ ਇਵ ਪਰ੍ਵਤਃ
ਸਿਰਫ਼ ਯੋਗੀ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਵਜਰ ਵਾਂਗ ਅਟੱਲ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਵਿਰੋਧੀ ਸਾਹਮਣੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਹਿਲਦਾ ਨਹੀਂ।
ਵਿਰਸਾਖਿਲਭੋਗਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਂਵਿਦਃ । ਨੀਰਸਾਸ਼ੇषਦृਸ਼੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਾਰਾਮਸ੍ਯ ਯੋਗਿਨਃ
ਜਿਸ ਯੋਗੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸੁਖ-ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਰੁਚੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸਦੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੇ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਰਸ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਤੇ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—
ਕ੍ਰਮੇਣ ਵਿਗਲਦ੍ਵृਤ੍ਤੇਰ੍ ਬਲਾਦ੍ ਵਿਸ਼੍ਰਨ੍ਤਿਮ੍ ਈਯੁषਃ । ਅਰ੍ਥਾਯਾਤਂ ਸਮਾਧਾਨਂ ਕੇਨ ਨਾਮ ਨਿਵਾਰ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਉਸਦੇ ਸੁਭਾਵ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਆਰਾਮ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਐਸੇ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸਮਾਧੀ ਦਾ ਆਉਣਾ ਕਿਸੇ ਵਲੋਂ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਤਾਵਦ੍ ਵਿषਯਵੈਰਸ੍ਯਂ ਭਾਵਯਤ੍ਯ੍ ਉਚਿਤਾਸ਼ਯਃ । ਨ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਤਾਨ੍ ਯਾਵਦ੍ ਭੋਗਾਂਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਰਨਰੋ ਯਥਾ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸਹੀ ਮਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੰਦਰੀ ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਸੁਖਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਪਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਅਪਸ਼੍ਯਞ੍ ਜਾਗਤਾਨ੍ ਅਰ੍ਥਾਨ੍ ਨਿਰ੍ਵਾਸਨਤਯਾਤ੍ਮਵਾਨ੍ । ਬਲਾਦ੍ ਵਜ੍ਰਸਮਾਧਾਨੇ ਤ੍ਵ੍ ਅਨ੍ਯੇਨੇਵ ਨਿਵੇਸ਼੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਆਤਮ-ਸੰਭਾਲ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਜਗਤ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਲੁਕਵੇਂ ਸੰਸਕਾਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਣਡੋਲ ਸਮਾਧੀ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।