ਸ੍ਵਭਾਵੋ ਦृਸ਼੍ਯਵੈਰਸ੍ਯਮ੍ ਏਵ ਤਤ੍ਤ੍ਵਵਿਦੋ ਜਨਾਃ । ਦृਸ਼੍ਯਸ੍ਵਦਨਮ੍ ਏਵਾਹੁਰ੍ ਅਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਤ੍ਵਮ੍ ਉਤ੍ਤਮਾਃ
ਜੋ ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਵੇਖੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਨਾ ਹੋਣਾ ਹੀ ਕੁਦਰਤੀ ਹੈ; ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵੇਖੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸੁਆਦ ਲੈਣਾ ਅਸਲ ਸੱਚ ਦੀ ਅਣਜਾਣਤਾ ਹੈ।
ਅਤਜ੍ਜ੍ਞਸ੍ਯੈਵ ਵਿषਯਾਸ੍ ਸ੍ਵਦਨ੍ਤੇ ਨ ਤੁ ਤਦ੍ਵਿਦਃ । ਨ ਹਿ ਪੀਤਾਮृਤਾਯਾਨ੍ਤਸ੍ ਸ੍ਵਦਤੇ ਕਟੁ ਕਾਞ੍ਚਿਕਮ੍
ਜੋ 'ਉਹ' ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਹੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਸੁਆਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕੜਵੀ ਸ਼ਰਾਬ ਨੂੰ ਚੱਖਣਾ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਵਿਤृष੍ਣਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਿष੍ਠਤ੍ਵਾਦ੍ ਏषਣਾਤ੍ਰਯਮ੍ ਉਜ੍ਝਤਃ । ਜ੍ਞਸ੍ਯਾਪ੍ਯ੍ ਅਨਿਚ੍ਛਤੋ ਧ੍ਯਾਨਮ੍ ਅਰ੍ਥਾਯਾਤਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਲਾਲਚ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਉਸ ਗਿਆਨੀ ਲਈ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਧਿਆਨ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸੇ ਮਕਸਦ ਲਈ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਬੋਧਸ੍ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਤृष੍ਣਾਯਾਂ ਸੈਵ ਯਸ੍ਯ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਵਂ ਰੂਪਮ੍ ਉਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਕ੍ਵਾਸੌ ਤਿष੍ਠਤਿ ਕẖ ਕਥਮ੍
ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਤਾਂ ਲਾਲਚ ਹੋਣ ਤੇ ਹੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲਾਲਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਛੱਡ ਕੇ, ਕਿੱਥੇ, ਕੌਣ, ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ?
ਜ੍ਞਸ੍ਯਾਨਾਧਾਰਕੋ ऽਧ੍ਯੇਯੋ ਬੋਧੋ ਨੇਯਤ੍ਤਯਾ ਭਵੇਤ੍ । ਅਨਨ੍ਤੋ ऽਸਾਵ੍ ਅਤृष੍ਣਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਵਿਭਾਗੋਦਿਤਸ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਗਿਆਨੀ ਲਈ ਜੋ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਜਾਣਨ ਵਾਲੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਜੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲਾਲਚ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮਨੁੱਖ ਲਈ, ਉਹ ਅਨੰਤ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਅਭਿੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਨਨ੍ਤਮ੍ ਅਪਤृष੍ਣਸ੍ਯ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ । ਧ੍ਯਾਨਂ ਗਲਿਤਪਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਸਂਸ੍ਥਾਨਮ੍ ਇਵ ਭੂਭृਤਃ
ਲਾਲਚ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਅਨੰਤਤਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਚੱਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੇ ਪਰ ਗਿਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਪਹਾੜ ਦੀ ਟਿਕਾਵਟ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ੁਦ੍ਧਬੋਧਾਤ੍ਮਨਿ ਜ੍ਞਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਸਮਾਹਿਤਤੋਦਿਤਾ । ਲਭ੍ਯਤੇ ਨ ਸਮਿਦ੍ਧੇ ऽਗ੍ਨੌ ਬੁਕਪੁष੍ਪਮ੍ ਇਵ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕਾਗਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਚੇਤਨ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਭੜਕਦੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਫੁੱਲ ਟਿਕਦਾ ਨਹੀਂ.
ਪਰਂ ਵਿषਯਵੈਤृष੍ਣ੍ਯਂ ਸਮਾਧਾਨਮ੍ ਉਦਾਹृਤਮ੍ । ਆਹृਤਂ ਯੇਨ ਤਨ੍ ਨੂਨਂ ਤਸ੍ਮੈ ਨृਬ੍ਰਹ੍ਮਣੇ ਨਮਃ
ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਵਿਰਕਤੀ ਨੂੰ ਸਮਾਧੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਇਹ ਸੱਚੀ ਵਿਰਕਤੀ ਪਾ ਲਈ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਜੀਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ.
ਨੂਨਂ ਵਿषਯਵੈਤृष੍ਣ੍ਯੇ ਪਰਿਪ੍ਰੌਢਿਮ੍ ਉਪਾਗਤੇ । ਸ਼ਕ੍ਨੁਵਨ੍ਤਿ ਨਿਹਨ੍ਤੁਂ ਨ ਧ੍ਯਾਨਂ ਸੇਨ੍ਦ੍ਰਾਸ੍ ਸੁਰਾਸੁਰਾਃ
ਜਦੋਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਦੇਵਤੇ ਜਾਂ ਰਾਖਸ਼ ਵੀ ਉਸ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ.
ਪਰਂ ਵਿषਯਵੈਤृष੍ਣ੍ਯਂ ਵਜ੍ਰਧ੍ਯਾਨਂ ਪ੍ਰਸਾਧ੍ਯਤਾਮ੍ । ਭੇਦੇ ਵਿਗਲਿਤੇ ਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ ਅਨ੍ਯਾਨਨ੍ਦਤृਣੇਨ ਕਿਮ੍
ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਵਿਰਕਤੀ ਨੂੰ ਅਟੱਲ ਧਿਆਨ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਤ ਕਰੋ; ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਭੇਦ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਛੋਟੀ ਖੁਸ਼ੀ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦੀ ਨਹੀਂ.
ਮੂਰ੍ਖਸ੍ਥੋ ਵਿਸ਼੍ਵਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥੋ ਨ ਤਜ੍ਜ੍ਞਵਿषਯੋ ਯਥਾ । ਤਜ੍ਜ੍ਞਸ੍ਥੋ ਵਿਸ਼੍ਵਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥੋ ਨ ਮੂਰ੍ਖਵਿषਯਸ੍ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਮੂਰਖ ਲੋਕਾਂ ਲਈ 'ਵਿਸ਼ਵ' ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੀ ਸਮਝਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਨਹੀਂ; ਤੇ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ 'ਵਿਸ਼ਵ' ਦਾ ਅਰਥ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੀ ਸਮਝਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੂਰਖਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ।
ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਜ੍ਞਯੋਸ੍ ਤਯੋਸ਼੍ ਚੈਵ ਸ੍ਥਿਤਯੋਰ੍ ਵਿਸ਼੍ਵਯੋਰ੍ ਯਥਾ । ਯਤ੍ਰੈਕੀਭੂਯ ਕਚਨਂ ਤਤ੍ਰ ਵਿਸ਼੍ਰਮ੍ਯਤਾਂ ਬੁਧਾਃ
ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਤੇ ਮੂਰਖਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਦੋਨਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਇਕਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਬੁਧੀਮਾਨ ਲੋਕ ਆਰਾਮ ਪਾ ਲੈਂ।
ਬੋਧਭੂਮਿषੁ ਸਿਦ੍ਧਾਨਾਮ੍ ਅਰ੍ਥਾਨਾਂ ਵਾਵਿਵੇਕਿਨਾਮ੍ । ਸਤ੍ਤਾਸਤ੍ਤੇ ਦ੍ਵਯੈਕ੍ਯੇ ਚ ਨਿਰ੍ਣੀਤੇ ਨੇਹ ਕੇਨਚਿਤ੍
ਜੋ ਲੋਕ ਗਿਆਨ ਦੀ ਭੂਮਿ 'ਤੇ ਪੱਕੇ ਹਨ ਜਾਂ ਜੋ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਥੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਸਤ ਤੇ ਅਸਤ, ਜਾਂ ਦੋਨਾਂ ਦੀ ਇਕਤਾ ਜਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਨਿਰਣੈ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।
ਉਪਾਯ ਏਕਸ਼੍ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋ ਜ੍ਞਸਮਾਗਮਃ । ਧ੍ਯਾਨਂ ਤृਤੀਯੋ ਨਿਰ੍ਵਾਣੇ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਤ੍ਰੋਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਃ
ਪਹਿਲਾ ਸਾਧਨ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ; ਤੀਜਾ ਧਿਆਨ ਹੈ—ਹਰ ਇੱਕ ਪਿਛਲੇ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਨਿਰਵਾਣ ਹੈ।
ਜੀਵਾਦਰ੍ਸ਼ੋ ਮਿਥੋ ਰੂਪਂ ਗृਹ੍ਣਾਤ੍ਯ੍ ਏषਾਂ ਮਹਦ੍ ਵਪੁਃ । ਜਗਤ੍ਯ੍ ਉਦੇਤਿ ਸਙ੍ਘਟ੍ਟਾਦ੍ ਅਵਿਸ਼ੇषਂ ਸਮੇ ऽਸਮੇ
ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪਰਛਾਂਵੀ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਵੱਡਾ ਰੂਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਭਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ।
ਜ੍ਞਾਤਪੂਰ੍ਵਾਪਰਾਸ਼ੇषਜਗਦष੍ਟਾਪਦਸ੍ਥਿਤੇਃ । ਏਕਸਿਦ੍ਧੌ ਦ੍ਵਯੋਸ੍ ਸਿਦ੍ਧਿਰ੍ ਭੋਗਵੈਤृष੍ਣ੍ਯਦਾ ਯਯੋਃ
ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਅੱਠ ਹਾਲਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਇੱਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਭੋਗ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਮਤਿਵਾਤ੍ਯਾ ਧੁਤੋ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਦਗ੍ਧੋ ਜ੍ਞਾਨਾਗ੍ਨਿਨਾਖਿਲਃ । ਜਗਤ੍ਤੂਲḫ ਪਰੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਨ ਜਾਨੇ ਕ੍ਵਾਸ਼ੁ ਗਚ੍ਛਤਿ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਰੂਈ ਵਾਂਗ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਇਹ ਕਿੱਥੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਰਾਗ੍ਨਿਨੇਵ ਬੋਧੇਨ ਤੇਨ ਜਾਡ੍ਯਂ ਨ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ । ਨਿਰ੍ਮੂਲਾਪਿ ਜਗਦ੍ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਯੇਨਾਸ਼ੁ ਨ ਵਿਲੀਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਅਜੀਬ ਅੱਗ ਨਾਲ, ਉਸ ਬੋਧ ਦੁਆਰਾ ਮੰਦਾ ਪਨ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕਦਾ; ਇ en ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਬਿਨਾ ਜੜ੍ਹ ਵਾਲੀ ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਨਹੀਂ ਮਿਟਦੀ।
ਯਥਾਜ੍ਞਸ੍ਯ ਜਗਜ੍ਜ੍ਞਪ੍ਤਿਰ੍ ਅਪਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ ਪ੍ਰਦੀਪ੍ਯਤੇ । ਤਥਾ ਜ੍ਞਸ੍ਯ ਪਰਿਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ ਤਦਜ੍ਞਪ੍ਤਿḫ ਪ੍ਰਦੀਪ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਅਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਮਝ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਸਮਝ ਆ ਜਾਣ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਰੌਸ਼ਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਜ੍ਜ੍ਞਸ੍ਯ ਤ੍ਰਿਜਗਜ੍ਜ੍ਞਪ੍ਤਿਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਰਹਿਤਾ ਸ੍ਥਿਤਾ । ਯਥਾ ਸ੍ਥਿਥੈਵ ਤ੍ਰਿਜਗਜ੍ਜ੍ਞਪ੍ਤਿਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਰ ਇਵੋਦਿਤਾ
ਜੋ 'ਉਸ' ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤਰ ਖੜਾ ਹੋਵੇ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ੂਨ੍ਯਤ੍ਵੇਨੇਵ ਰਚਿਤਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨਤ੍ਵੇਨੇਵ ਨਿਰ੍ਮਿਤਾ । ਭਾਸਤੇ ਭਾਮਯੀਵਾਚ੍ਛਾ ਜਗਜ੍ਜ੍ਞਪ੍ਤਿਰ੍ ਜ੍ਞਚੇਤਸਿ
ਜਗਤ ਦੀ ਸਮਝ ਖਾਲੀਪਣ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੋਈ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਬਣੀ ਹੋਈ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਸਾਫ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਮਾਇਆ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਨੂਨਂ ਬੋਧੇ ਵਿਰੂਢਸ੍ਯ ਨਾਹਨ੍ਤਾ ਨ ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਭਾਸਤੇ ਪਰਮਾਭਾਸਰੂਪਿਣẖ ਕਾਪ੍ਯ੍ ਅਵਸ੍ਥਿਤਿਃ
ਜਦੋਂ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਾ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਜਗਤ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ; ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਚਮਕ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਬੋਧਾਬੋਧਾਤ੍ਮਕਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਭਾਤਿ ਸ਼ੁष੍ਕਾਰ੍ਦ੍ਰਕਾष੍ਠਵਤ੍ । ਬੋਧਾਦ੍ ਏਕਂ ਜਗਦ੍ਭਾਵੈਰ੍ ਜਾਡ੍ਯਾਨ੍ ਨਾਨਾਤ੍ਵਮ੍ ਆਗਤਮ੍
ਚਿੱਤ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਤੇ ਅਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਸੁੱਕੀ ਤੇ ਗੀਲੀ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਹਸਤੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮੰਦੇਪਣ ਕਰਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਮਿਥੋ ऽਬੋਧਾਦ੍ ਵਿਵਦਤਿ ਮੈਤ੍ਰੀਂ ਭਜਤਿ ਬੋਧਤਃ । ਯ ਏਵਾਸ੍ਯਾਧਿਕੋ ਭਾਗਸ੍ ਤਨ੍ਮਯਤ੍ਵੇਨ ਤਿष੍ਠਤਿ
ਅਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਚਿੱਤ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਹੀ ਝਗੜਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਮਿਤ੍ਰਤਾ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਪਾਸਾ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਚਿੱਤ ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਬੁਦ੍ਧਸ੍ ਸਂਸ੍ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਆਵੇਤ੍ਤਿ ਜਗਤੋ ऽਭਾਵਭਾਵਯੋਃ । ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁषੁਪ੍ਤਾਨਾਂ ਸ੍ਵਭਾਵਮ੍ ਇਵ ਤੁਰ੍ਯਗਃ
ਜੋ ਜਾਗ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਅਸਲਤ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਗਣ, ਸੁਪਨਾ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਵਾਸਨੈਵ ਮਨਸ੍ ਸੇਯਂ ਸ੍ਵਵਿਚਾਰੇਣ ਨਸ਼੍ਯਤਿ । ਅਵਸ੍ਤੁਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਤੋ ਮੋਕ੍ਸ਼ੇ ਨਾਤ੍ਮਨਾਸ਼ḫ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ
ਇਹ ਮਨ ਸਿਰਫ ਵਾਸਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਅਸਲ ਹਸਤੀ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਮੁਕਤੀ ਵਿਚ ਆਤਮਾ ਦਾ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਧ੍ਯਾਨਦ੍ਰੁਮਾਤ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਅਨਲ੍ਪਮ੍ ਉਪੋਢਪਾਕਾਤ੍ ਕਾਲੇਨ ਬੋਧਮ੍ ਉਪਯਾਤਵਤẖ ਕ੍ਰਮੇਣ । ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਰਸਾਯਨਫਲਂ ਪਰਬੋਧਮ੍ ਆਦ੍ਯਮ੍ ਇਤ੍ਥਂ ਮਨੋਹਰਿਣਕੋ ਨਿਗਡਾਦ੍ ਵਿਮੁਕ੍ਤਃ
ਧਿਆਨ ਦੇ ਰੁੱਖ ਤੋਂ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਫਲ ਪੱਕਣ ਤੇ, ਮਨ धीरे-धीਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਦੇ ਅਮ੍ਰਿਤ ਫਲ ਦਾ ਸੁਆਦ ਲੈ ਕੇ, ਮਨ-ਹਿਰਣ ਆਪਣੇ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਰਮਾਰ੍ਥਫਲੇ ਜ੍ਞਾਤੇ ਭੁਕ੍ਤੇ ਪਰਿਣਤਿਂ ਗਤੇ । ਬੋਧੇ ऽਥ ਸ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਪਰਮਾਰ੍ਥੋ ਮਨੋਮृਗਃ
ਜਦੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਫਲ ਜਾਣਿਆ, ਚੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮਨ-ਹਿਰਣ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਸਚਾਈ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਵਾਪਿ ਸਾ ਮृਗਤਾ ਯਾਤਿ ਪ੍ਰਕ੍ਸ਼ੀਣਸ੍ਨੇਹਦੀਪਵਤ੍ । ਪਰਮਾਰ੍ਥਦਸ਼ੈਵਾਸ੍ਤੇ ਤਤ੍ਰਾਨਨ੍ਤਾਵਭਾਸਿਨੀ
ਕਦੇ-ਕਦੇ ਉਹ ਮਨ-ਹਿਰਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚਿਰਾਗ ਦਾ ਤੇਲ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ; ਉੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਪਰਮ ਸੱਚ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਨੰਤ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।
ਧ੍ਯਾਨਦ੍ਰੁਮਫਲਪ੍ਰਾਪ੍ਤੌ ਬੋਧਤਾਮ੍ ਆਗਤਂ ਮਨਃ । ਵਜ੍ਰਸਾਰਾਂ ਸ੍ਥਿਤਿਂ ਧਤ੍ਤੇ ਚ੍ਛਿਨ੍ਨਪਕ੍ਸ਼ ਇਵਾਚਲਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਧਿਆਨ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦਾ ਫਲ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਹ ਮਨ ਵਜਰ ਵਾਂਗੂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੰਖ ਕੱਟੇ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।