ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਤ੍ਵਮ੍ ਅਸ੍ਮਿਂਸ੍ ਤੁ ਸ਼੍ਰੁਤੇ ਸਮਨੁਭੂਯਤੇ । ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵ ਯਥਾ ਪੀਤੇ ਨੀਰੋਗਤ੍ਵਂ ਵਰੌषਧੇ
ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵਧੀਆ ਦਵਾਈ ਪੀਣ 'ਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੂਯਮਾਣੇ ਹਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ऽਸ੍ਮਿਞ੍ ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਵੇਤ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਤਦ੍ ਆਤ੍ਮਨਾ । ਯਥਾਵਦ੍ ਇਦਮ੍ ਅਸ੍ਮਾਭਿਰ੍ ਨ ਤੂਕ੍ਤਂ ਵਰਸ਼ਾਪਵਤ੍
ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸੁਣਦਿਆਂ, ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਆਪ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਅਸੀਂ ਇਹ ਗੱਲ ਮਨਮਾਨੀ ਨਹੀਂ ਕਹੀ, ਨਾ ਤਾਂ ਸ਼ਾਪ ਜਾਂ ਵਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ।
ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ਸਂਸृਤਿਦੁਃਖਮ੍ ਇਦਂ ਤੇ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਵਿਚਾਰਮਹਾਕਥਯੈਵ । ਨੋ ਧਨਦਾਨਤਪਸ਼੍ਸ਼੍ਰੁਤਵੇਦੈਸ੍ ਤਤ੍ਕਥਨੋਜ੍ਝਿਤਯਤ੍ਨਸ਼ਤੇਨ
ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਪੀੜਾ ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਵੱਡੀ ਵਿਚਾਰ-ਕਥਾ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਦੌਲਤ, ਦਾਨ, ਤਪ, ਵੇਦ ਪੜ੍ਹਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸੌਕੜੇ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ, ਜੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਪੀੜਾ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਤਚ੍ਚਿਤ੍ਤਾਸ੍ ਤਦ੍ਗਤਪ੍ਰਾਣਾ ਬੋਧਯਨ੍ਤਃ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ । ਕਥਯਨ੍ਤਸ਼੍ ਚ ਤਨ੍ ਨਿਤ੍ਯਂ ਤੁष੍ਯਨ੍ਤਿ ਰਮਯਨ੍ਤਿ ਯੇ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਉਸ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਲੋਕ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਆਨੰਦ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਤੇषਾਂ ਜ੍ਞਾਨੈਕਨਿष੍ਠਾਨਾਮ੍ ਆਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਵਿਚਾਰਣਾਤ੍ । ਸਾ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਤੋਦੇਤਿ ਵਿਦੇਹੋਨ੍ਮੁਕ੍ਤਤੈਵ ਯਾ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਸਿਰਫ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ, ਉਹੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਹ-ਰਹਿਤ ਮੁਕਤੀ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਵਿਦੇਹਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਬ੍ਰੂਹਿ ਯੇਨ ਤਥੈਵਾਹਂ ਯਤੇ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਦृਸ਼ਾ ਧਿਯਾ
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਕਤ ਤੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਕਤ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀਆਂ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਦੱਸੋ, ਤਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਵੀ ਗ੍ਰੰਥ ਤੇ ਸਮਝ ਦੀ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਯਤਨ ਕਰ ਸਕਾਂ।
ਯਥਾਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਇਦਂ ਯਸ੍ਯ ਵ੍ਯਵਹਾਰਵਤੋ ऽਪਿ ਚ । ਅਸ੍ਤਙ੍ਗਤਂ ਸ੍ਥਿਤਂ ਵ੍ਯੋਮ ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬੋਧੈਕਨਿष੍ਠਤਾਂ ਯਾਤੋ ਜਾਗਰ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਸੁषੁਪ੍ਤਵਤ੍ । ਯ ਆਸ੍ਤੇ ਵ੍ਯਵਹਰ੍ਤੈਵ ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਪੱਕਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਾਗਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਸੁੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨੋਦੇਤਿ ਨਾਸ੍ਤਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਸੁਖੇ ਦੁਃਖੇ ਮੁਖਪ੍ਰਭਾ । ਯਥਾਪ੍ਰਾਪ੍ਤਸ੍ਥਿਤੇਰ੍ ਯਸ੍ਯ ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਿਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਚਮਕ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਨਾ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਘਟਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਜੋ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯੋ ਜਾਗਰ੍ਤਿ ਸੁषੁਪ੍ਤਸ੍ਥੋ ਯਸ੍ਯ ਜਾਗ੍ਰਨ੍ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਯਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਵਾਸਨੋ ਬੋਧਸ੍ ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਵੀ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਜਾਗਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੂਝ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੇ ਹੈ—ਉਹ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰਾਗਦ੍ਵੇषਭਯਾਦੀਨਾਮ੍ ਅਨੁਰੂਪਂ ਚਰਨ੍ਨ੍ ਅਪਿ । ਯੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਵ੍ਯੋਮਵਦ੍ ਅਤ੍ਯਚ੍ਛਸ੍ ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਰਾਗ, ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਤੇ ਡਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਅੰਦਰੋਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਸ੍ਯ ਨਾਹਙ੍ਕृਤੋ ਭਾਵੋ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਯਸ੍ਯ ਨ ਲਿਪ੍ਯਤੇ । ਕੁਰ੍ਵਤੋ ऽਕੁਰ੍ਵਤੋ ਵਾਪਿ ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਿਸ ਵਿੱਚ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਕਲ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕੰਮ ਕਰੇ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰੇ—ਉਹ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਸ਼੍ ਚੋਨ੍ਮੇषਨਿਮੇषਾਭ੍ਯਾਂ ਵਿਧੇਃ ਪ੍ਰਲਯਸਮ੍ਭਵੌ । ਪਸ਼੍ਯੇਤ੍ ਤ੍ਰਿਲੋਕ੍ਯਾਃ ਖਸਮਸ੍ ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਖੁਲਣ ਤੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਉਪਜ ਤੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਸਭ ਖਾਲੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤ ਕਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭੋਕ੍ਤੈਵ ਯੋ ਨ ਭੋਕ੍ਤੈਵ ਸ਼ੁਦ੍ਧਬੋਧੈਕਤਾਂ ਗਤਃ । ਬੁਦ੍ਧਸ੍ ਸੁਪ੍ਤ ਇਵਾਸ੍ਤੇ ऽਨ੍ਤਸ੍ ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਭੋਗੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਭੋਗੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਜਾਗਦਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸੁੱਤਾ ਜਿਹਾ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤ ਕਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਿਤ੍ਯਂ ਦ੍ਰष੍ਟੈਵ ਚਾਦ੍ਰष੍ਟਾ ਜੀਵਨ੍ਨ੍ ਏਵ ਮृਤੋਪਮਃ । ਵ੍ਯਵਹਰ੍ਤੈਵ ਸ਼ੈਲਾਭਸ੍ ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਨਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮਰੇ ਹੋਏ ਵਰਗਾ, ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤ ਕਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਸ੍ਮਾਨ੍ ਨੋਦ੍ਵਿਜਤੇ ਲੋਕੋ ਲੋਕਾਨ੍ ਨੋਦ੍ਵਿਜਤੇ ਚ ਯਃ । ਹਰ੍षਾਮਰ੍षਭਯੋਨ੍ਮੁਕ੍ਤਸ੍ ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਸੰਸਾਰ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤ ਕਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਾਨ੍ਤਸਂਸਾਰਕਲਨਃ ਕਲਾਵਾਨ੍ ਅਪਿ ਨਿष੍ਕਲਃ । ਯਸ੍ ਸਚਿਤ੍ਤੋ ऽਪਿ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਸ੍ ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੰਸਾਰਕ ਗਿਣਤੀ-ਕਲਨਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਜੋ ਹਿੱਸੇਦਾਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਬੇ-ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਮਨ ਹੈ ਪਰ ਮਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਜਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤ ਕਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਸ੍ ਸਮਸ੍ਤਾਰ੍ਥਜਾਤੇषੁ ਵ੍ਯਵਹਾਰ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਸ਼ੀਤਲਃ । ਪਰਾਰ੍ਥੇष੍ਵ੍ ਇਵ ਪੂਰ੍ਣਾਤ੍ਮਾ ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਠੰਢਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਪੂਰੀ ਜਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤ ਕਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਪਦਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਦੇਹੇ ਕਾਲਵਸ਼ਾਤ੍ ਕ੍ਸ਼ਤੇ । ਚਿਦ੍ ਯਾਤ੍ਯ੍ ਅਦੇਹਮੁਕ੍ਤਤ੍ਵਂ ਪਵਨੋ ऽਸ੍ਪਨ੍ਦਤਾਮ੍ ਇਵ
ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇਹ-ਰਹਿਤ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਿਦੇਹਮੁਕ੍ਤੋ ਨੋਦੇਤਿ ਨਾਸ੍ਤਮ੍ ਏਤਿ ਨ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ । ਨ ਸਨ੍ ਨਾਸਨ੍ ਨ ਦੂਰਸ੍ਥਂ ਨ ਚਾਹਂ ਨ ਚ ਵੇਤਰਤ੍
ਦੇਹ-ਰਹਿਤ ਮੁਕਤ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾ ਉਗਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮਿਟਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਨਾ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦ; ਨਾ ਦੂਰ ਹੈ, ਨਾ ਨੇੜੇ; ਨਾ 'ਮੈਂ' ਹੈ, ਨਾ 'ਮੈਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ'।
ਸੂਰ੍ਯੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਤਪਤਿ ਵਿष੍ਣੁਃ ਪਾਤਿ ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯਮ੍ । ਰੁਦ੍ਰਸ੍ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਸਂਹਰਤਿ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਸृਜਤਿ ਪਦ੍ਮਭੂਃ
ਸੂਰਜ ਬਣ ਕੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਬਣ ਕੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਰੁਦਰ ਬਣ ਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਦਮਭੂ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਬਣ ਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਰਚਦਾ ਹੈ।
ਖਂ ਭੂਤ੍ਵਾ ਪਵਨਸ੍ਕਨ੍ਧਾਨ੍ ਧਤ੍ਤੇ ਸਰ੍ਕ੍ਸ਼ਸੁਰਾਸੁਰਾਨ੍ । ਕੁਲਾਚਲਗਣੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਲੋਕਪਾਲਪੁਰਾਸ੍ਪਦਮ੍
ਆਕਾਸ਼ ਬਣ ਕੇ ਹਵਾ ਦੇ ਝੋਕੇ, ਤਾਰੇ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ; ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਬਣ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੱਖਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਰਹਾਇਸ਼ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਭੂਮਿਰ੍ ਭੂਤ੍ਵਾ ਬਿਭਰ੍ਤੀਮਾਂ ਲੋਕਸ੍ਥਿਤਿਮ੍ ਅਖਣ੍ਡਿਤਾਮ੍ । ਤृਣਗੁਲ੍ਮਲਤਾ ਭੂਤ੍ਵਾ ਦਦਾਤਿ ਫਲਸਨ੍ਤਤਿਮ੍
ਧਰਤੀ ਬਣ ਕੇ ਇਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਟੁੱਟ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਥਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਘਾਹ, ਬੂਟੇ ਅਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਬਣ ਕੇ ਫਲਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਬਿਭ੍ਰਜ੍ ਜਲਾਨਲਾਕਾਰਞ੍ ਜ੍ਵਲਤਿ ਦ੍ਰਵਤਿ ਦ੍ਰੁਤਃ । ਚਨ੍ਦ੍ਰੋ ऽਮृਤਂ ਪ੍ਰਸਵਤਿ ਮृਤਿਂ ਹਾਲਾਹਲਂ ਵਿषਮ੍
ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਚਮਕਦਾ, ਜਲਦਾ, ਪਿਘਲਦਾ ਅਤੇ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਬਣ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮੌਤ ਬਣ ਕੇ ਵਿਸ਼ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਤੇਜਃ ਪ੍ਰਕਟਯਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ਾਸ੍ ਤਨੋਤ੍ਯ੍ ਆਨ੍ਧ੍ਯਂ ਤਮੋ ਭਵਨ੍ । ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਸਨ੍ ਵ੍ਯੋਮਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਗਿਰਿਸ੍ ਸਨ੍ ਰੋਧਯਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਚਾਨਣ ਆਸ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਹਨੇਰਾ ਅੰਧਤਾ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਹਾੜ ਹੋ ਕੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਰੋਕ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਕਰੋਤਿ ਜਙ੍ਗਮਂ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵੇ ਸ੍ਥਾਵਰਂ ਸ੍ਥਾਵਰਾਕ੍ਰ੍ਟਿਃ । ਭੂਤ੍ਵਾਰ੍ਣਵੋ ਵਲਯਤਿ ਭੂਸ੍ਤ੍ਰਿਯਂ ਵਲਯੋ ਯਥਾ
ਚਲਦਾ ਹੋਇਆ ਮਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਚਲ ਵਸਤੂ ਅਚਲ ਰੂਪ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਸਮੁੰਦਰ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਚੂੜੀ ਔਰਤ ਦੇ ਹੱਥ ਨੂੰ ਘੇਰਦੀ ਹੈ।
ਪਰਮਾਰ੍ਕਵਪੁਰ੍ ਭੂਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੇ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਵਿਸਾਰਯਨ੍ । ਤ੍ਰਿਜਗਤ੍ਤ੍ਰਸਰੇਣ੍ਵੋਘਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਏਵਾਵਤਿष੍ਠਤਿ
ਉੱਚੇ ਸੂਰਜ ਦਾ ਰੂਪ ਬਣ ਕੇ, ਅੰਦਰ ਚਾਨਣ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਡਰਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੋਈ ਵੀ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਯਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਇਦਮ੍ ਆਭਾਤਿ ਭਾਤਂ ਵਾ ਭਾਮ੍ ਉਪੈष੍ਯਤਿ । ਕਾਲਤ੍ਰਯਗਤਂ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਤਦ੍ ਅਸੌ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਏਵ ਵਾ
ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਦਿਖੇਗਾ, ਜਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿਖ ਚੁੱਕਾ ਹੈ—ਤਿੰਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਹੈ।
ਕਥਮ੍ ਏਵਂ ਵਦ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਭੂਯਤੇ ਵਿषਮਾ ਹਿ ਮੇ । ਦृष੍ਟਿਰ੍ ਏषਾ ਤੁ ਦੁष੍ਪ੍ਰਾਪਾ ਦੁਰਾਕ੍ਰਮ੍ਯੇਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ
ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਦੱਸੋ; ਮੇਰੀ ਸੋਚ ਉਲਝੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਦਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ ਤੇ ਸਮਝਣਾ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ—ਇਹ ਪੱਕੀ ਗੱਲ ਹੈ।
ਮੁਕ੍ਤਿਰ੍ ਏषੋਚ੍ਯਤੇ ਰਾਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਤਤ੍ ਸਮੁਦਾਹृਤਮ੍ । ਨਿਰ੍ਵਾਣਮ੍ ਏਤਤ੍ ਕਥਿਤਂ ਸ਼ृਣੁ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ਕਥਮ੍
ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰਾਮਾ; ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਐਸਾ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਰਵਾਣ ਵੀ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਸੁਣੋ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।