ਯੋ ऽਯਮ੍ ਅਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਯਤੇ ਤਦਰ੍ਥਂ ਯਤਤੇ ਤਥਾ । ਸੋ ऽਵਸ਼੍ਯਂ ਤਦ੍ ਅਵਾਪ੍ਨੋਤਿ ਨ ਚੇਚ੍ ਛ੍ਰਾਨ੍ਤੋ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ
ਜੋ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਮਕਸਦ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਲਈ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਰੂਰ ਉਹ ਮਕਸਦ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਉਹ ਥੱਕ ਕੇ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਮੁੜਦਾ।
ਸਾਧੁਸਙ੍ਗਮਸਚ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰਪਰੋ ਭਵਸਿ ਰਾਮ ਚੇਤ੍ । ਤਦ੍ ਦਿਨੈਰ੍ ਏਵ ਨੋ ਮਾਸੈਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋषਿ ਪਰਮਂ ਪਦਮ੍
ਰਾਮਾ, ਜੇ ਤੂੰ ਚੰਗਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਤੇ ਸੱਚੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉੱਚ ਦਰਜੇ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ, ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।
ਆਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਪ੍ਰਬੋਧਾਯ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਦਾਂ ਵਰ । ਕਿਂਨਾਮ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਯਸ੍ਮਿਞ੍ ਜ੍ਞਾਤੇ ਨ ਸ਼ੋਚ੍ਯਤੇ
ਆਤਮ ਗਿਆਨ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਲਈ, ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਮੁੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ?
ਆਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਪ੍ਰਧਾਨਾਨਾਮ੍ ਇਦਮ੍ ਏਵ ਮਹਾਮਤੇ । ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣਾਂ ਪਰਮਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਮਹਾਰਾਮਾਯਣਾਭਿਧਮ੍
ਆਤਮ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਬੁਧੀਮਾਨ, ਇਹੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾ ਰਾਮਾਇਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸੋਤ੍ਤਮਾਦ੍ ਅਸ੍ਮਾਤ੍ ਪਰੋ ਬੋਧਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ । ਸਰ੍ਵੇषਾਮ੍ ਇਤਿਹਾਸਾਨਾਮ੍ ਅਯਂ ਸਾਰ ਉਦਾਹृਤਃ
ਇਸ ਮਹਾਨ ਕਥਾ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸਮਝ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਸਾਰ ਸਭ ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੁਤੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਾਙ੍ਮਯੇ ਯਸ੍ਮਾਜ੍ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਤ੍ਵਮ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਤਮ੍ । ਉਦੇਤਿ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵਾਤ ਇਦਮ੍ ਏਵਾਤਿਪਾਵਨਮ੍
ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਏਵਾਸ੍ਤਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਜਗਦ੍ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਵਿਚਾਰਣਾਤ੍ । ਯਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਪਰਿਜ੍ਞਾਤੇ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਰ੍ਥਾਦ੍ ਏਵ ਭਾਵਨਾ
ਜਦੋਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰੀਏ, ਇਹ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਦੁਨੀਆ, ਭਾਵੇਂ ਠਹਿਰੀ ਹੋਈ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈਣ 'ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਆਪੇ ਆਪ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਯਦ੍ ਇਹਾਸ੍ਤਿ ਤਦ੍ ਅਨ੍ਯਤ੍ਰ ਯਨ੍ ਨੇਹਾਸ੍ਤਿ ਨ ਤਤ੍ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । ਇਮਂ ਸਮਸ੍ਤਵਿਜ੍ਞਾਨਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਕੋਸ਼ਂ ਵਿਦੁਰ੍ ਬੁਧਾਃ
ਜੋ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਰ ਥਾਂ ਵੀ ਹੈ; ਜੋ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਿਦਿਆ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਖਜਾਨਾ ਇਹੀ ਹੈ, ਇਹ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
ਯ ਇਦਂ ਸ਼ृਣੁਯਾਨ੍ ਨਿਤ੍ਯਂ ਤਸ੍ਯੋਦਾਰਚਮਤ੍ਕृਤੇਃ । ਬਾਲਸ੍ਯਾਪਿ ਪਰਂ ਬੋਧਂ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਏਤਿ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ
ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚਾਹੇ ਬੱਚਾ ਹੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਸਮਝ ਤੇ ਵਿਸ਼ਮਾਦ ਭਰੀ ਸੋਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।
ਯਸ੍ਮੈ ਨੇਦਂ ਤ੍ਵ੍ ਅਭਵ੍ਯਾਯ ਰੋਚਤੇ ਦੁष੍ਕृਤੋਦਯਾਤ੍ । ਵਿਚਾਰਯਤੁ ਯਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਸ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਜ੍ਞਾਨਵਾਙ੍ਮਯਮ੍
ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਕਰਤੂਤਾਂ ਕਰਕੇ ਮਨ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਜੋ ਵੀ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਗ੍ਰੰਥ ਚਾਹੇ, ਉਸ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰ ਲਵੇ।
ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਤ੍ਵਮ੍ ਅਸ੍ਮਿਂਸ੍ ਤੁ ਸ਼੍ਰੁਤੇ ਸਮਨੁਭੂਯਤੇ । ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵ ਯਥਾ ਪੀਤੇ ਨੀਰੋਗਤ੍ਵਂ ਵਰੌषਧੇ
ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵਧੀਆ ਦਵਾਈ ਪੀਣ 'ਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੂਯਮਾਣੇ ਹਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ऽਸ੍ਮਿਞ੍ ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਵੇਤ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਤਦ੍ ਆਤ੍ਮਨਾ । ਯਥਾਵਦ੍ ਇਦਮ੍ ਅਸ੍ਮਾਭਿਰ੍ ਨ ਤੂਕ੍ਤਂ ਵਰਸ਼ਾਪਵਤ੍
ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸੁਣਦਿਆਂ, ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਆਪ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਅਸੀਂ ਇਹ ਗੱਲ ਮਨਮਾਨੀ ਨਹੀਂ ਕਹੀ, ਨਾ ਤਾਂ ਸ਼ਾਪ ਜਾਂ ਵਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ।
ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ਸਂਸृਤਿਦੁਃਖਮ੍ ਇਦਂ ਤੇ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਵਿਚਾਰਮਹਾਕਥਯੈਵ । ਨੋ ਧਨਦਾਨਤਪਸ਼੍ਸ਼੍ਰੁਤਵੇਦੈਸ੍ ਤਤ੍ਕਥਨੋਜ੍ਝਿਤਯਤ੍ਨਸ਼ਤੇਨ
ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਪੀੜਾ ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਵੱਡੀ ਵਿਚਾਰ-ਕਥਾ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਦੌਲਤ, ਦਾਨ, ਤਪ, ਵੇਦ ਪੜ੍ਹਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸੌਕੜੇ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ, ਜੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਪੀੜਾ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਤਚ੍ਚਿਤ੍ਤਾਸ੍ ਤਦ੍ਗਤਪ੍ਰਾਣਾ ਬੋਧਯਨ੍ਤਃ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ । ਕਥਯਨ੍ਤਸ਼੍ ਚ ਤਨ੍ ਨਿਤ੍ਯਂ ਤੁष੍ਯਨ੍ਤਿ ਰਮਯਨ੍ਤਿ ਯੇ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਉਸ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਲੋਕ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਆਨੰਦ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਤੇषਾਂ ਜ੍ਞਾਨੈਕਨਿष੍ਠਾਨਾਮ੍ ਆਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਵਿਚਾਰਣਾਤ੍ । ਸਾ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਤੋਦੇਤਿ ਵਿਦੇਹੋਨ੍ਮੁਕ੍ਤਤੈਵ ਯਾ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਸਿਰਫ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ, ਉਹੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਹ-ਰਹਿਤ ਮੁਕਤੀ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਵਿਦੇਹਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਬ੍ਰੂਹਿ ਯੇਨ ਤਥੈਵਾਹਂ ਯਤੇ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਦृਸ਼ਾ ਧਿਯਾ
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਕਤ ਤੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਕਤ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀਆਂ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਦੱਸੋ, ਤਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਵੀ ਗ੍ਰੰਥ ਤੇ ਸਮਝ ਦੀ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਯਤਨ ਕਰ ਸਕਾਂ।
ਯਥਾਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਇਦਂ ਯਸ੍ਯ ਵ੍ਯਵਹਾਰਵਤੋ ऽਪਿ ਚ । ਅਸ੍ਤਙ੍ਗਤਂ ਸ੍ਥਿਤਂ ਵ੍ਯੋਮ ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬੋਧੈਕਨਿष੍ਠਤਾਂ ਯਾਤੋ ਜਾਗਰ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਸੁषੁਪ੍ਤਵਤ੍ । ਯ ਆਸ੍ਤੇ ਵ੍ਯਵਹਰ੍ਤੈਵ ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਪੱਕਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਾਗਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਸੁੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨੋਦੇਤਿ ਨਾਸ੍ਤਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਸੁਖੇ ਦੁਃਖੇ ਮੁਖਪ੍ਰਭਾ । ਯਥਾਪ੍ਰਾਪ੍ਤਸ੍ਥਿਤੇਰ੍ ਯਸ੍ਯ ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਿਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਚਮਕ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਨਾ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਘਟਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਜੋ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯੋ ਜਾਗਰ੍ਤਿ ਸੁषੁਪ੍ਤਸ੍ਥੋ ਯਸ੍ਯ ਜਾਗ੍ਰਨ੍ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਯਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਵਾਸਨੋ ਬੋਧਸ੍ ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਵੀ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਜਾਗਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੂਝ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੇ ਹੈ—ਉਹ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰਾਗਦ੍ਵੇषਭਯਾਦੀਨਾਮ੍ ਅਨੁਰੂਪਂ ਚਰਨ੍ਨ੍ ਅਪਿ । ਯੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਵ੍ਯੋਮਵਦ੍ ਅਤ੍ਯਚ੍ਛਸ੍ ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਰਾਗ, ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਤੇ ਡਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਅੰਦਰੋਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਸ੍ਯ ਨਾਹਙ੍ਕृਤੋ ਭਾਵੋ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਯਸ੍ਯ ਨ ਲਿਪ੍ਯਤੇ । ਕੁਰ੍ਵਤੋ ऽਕੁਰ੍ਵਤੋ ਵਾਪਿ ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਿਸ ਵਿੱਚ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਕਲ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕੰਮ ਕਰੇ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰੇ—ਉਹ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਸ਼੍ ਚੋਨ੍ਮੇषਨਿਮੇषਾਭ੍ਯਾਂ ਵਿਧੇਃ ਪ੍ਰਲਯਸਮ੍ਭਵੌ । ਪਸ਼੍ਯੇਤ੍ ਤ੍ਰਿਲੋਕ੍ਯਾਃ ਖਸਮਸ੍ ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਖੁਲਣ ਤੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਉਪਜ ਤੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਸਭ ਖਾਲੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤ ਕਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭੋਕ੍ਤੈਵ ਯੋ ਨ ਭੋਕ੍ਤੈਵ ਸ਼ੁਦ੍ਧਬੋਧੈਕਤਾਂ ਗਤਃ । ਬੁਦ੍ਧਸ੍ ਸੁਪ੍ਤ ਇਵਾਸ੍ਤੇ ऽਨ੍ਤਸ੍ ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਭੋਗੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਭੋਗੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਜਾਗਦਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸੁੱਤਾ ਜਿਹਾ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤ ਕਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਿਤ੍ਯਂ ਦ੍ਰष੍ਟੈਵ ਚਾਦ੍ਰष੍ਟਾ ਜੀਵਨ੍ਨ੍ ਏਵ ਮृਤੋਪਮਃ । ਵ੍ਯਵਹਰ੍ਤੈਵ ਸ਼ੈਲਾਭਸ੍ ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਨਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮਰੇ ਹੋਏ ਵਰਗਾ, ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤ ਕਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਸ੍ਮਾਨ੍ ਨੋਦ੍ਵਿਜਤੇ ਲੋਕੋ ਲੋਕਾਨ੍ ਨੋਦ੍ਵਿਜਤੇ ਚ ਯਃ । ਹਰ੍षਾਮਰ੍षਭਯੋਨ੍ਮੁਕ੍ਤਸ੍ ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਸੰਸਾਰ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤ ਕਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਾਨ੍ਤਸਂਸਾਰਕਲਨਃ ਕਲਾਵਾਨ੍ ਅਪਿ ਨਿष੍ਕਲਃ । ਯਸ੍ ਸਚਿਤ੍ਤੋ ऽਪਿ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਸ੍ ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੰਸਾਰਕ ਗਿਣਤੀ-ਕਲਨਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਜੋ ਹਿੱਸੇਦਾਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਬੇ-ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਮਨ ਹੈ ਪਰ ਮਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਜਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤ ਕਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਸ੍ ਸਮਸ੍ਤਾਰ੍ਥਜਾਤੇषੁ ਵ੍ਯਵਹਾਰ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਸ਼ੀਤਲਃ । ਪਰਾਰ੍ਥੇष੍ਵ੍ ਇਵ ਪੂਰ੍ਣਾਤ੍ਮਾ ਸ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਠੰਢਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਪੂਰੀ ਜਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤ ਕਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਪਦਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਦੇਹੇ ਕਾਲਵਸ਼ਾਤ੍ ਕ੍ਸ਼ਤੇ । ਚਿਦ੍ ਯਾਤ੍ਯ੍ ਅਦੇਹਮੁਕ੍ਤਤ੍ਵਂ ਪਵਨੋ ऽਸ੍ਪਨ੍ਦਤਾਮ੍ ਇਵ
ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇਹ-ਰਹਿਤ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਿਦੇਹਮੁਕ੍ਤੋ ਨੋਦੇਤਿ ਨਾਸ੍ਤਮ੍ ਏਤਿ ਨ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ । ਨ ਸਨ੍ ਨਾਸਨ੍ ਨ ਦੂਰਸ੍ਥਂ ਨ ਚਾਹਂ ਨ ਚ ਵੇਤਰਤ੍
ਦੇਹ-ਰਹਿਤ ਮੁਕਤ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾ ਉਗਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮਿਟਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਨਾ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦ; ਨਾ ਦੂਰ ਹੈ, ਨਾ ਨੇੜੇ; ਨਾ 'ਮੈਂ' ਹੈ, ਨਾ 'ਮੈਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ'।