ਵਿਚਾਰਸ਼ਮਸਤ੍ਸਙ੍ਗਬਲਿਪੁष੍ਪੈਕਪੂਜਿਤਃ । ਸਦ੍ਯੋ ਮੋਕ੍ਸ਼ਕਰਸ੍ ਸਾਧੋਸ੍ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮੈਵ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰਃ
ਜੋ ਆਪ Inquiry, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਸੰਗਤ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਧੂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ।
ਸਤ੍ਯਾਲੋਕਨਮਾਤ੍ਰੈਕਪੂਜਿਤੋ ऽਨੁਤ੍ਤਮਾਰ੍ਥਦਃ । ਯਤ੍ਰਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮੇਸ਼੍ਵਰਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਮੂਢẖ ਕੋ ऽਨ੍ਯਂ ਸਮਾਸ਼੍ਰਯੇਤ੍
ਸਿਰਫ਼ ਸੱਚ ਦੇ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਪੂਜਿਆ ਗਿਆ ਆਤਮਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਰਥ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਆਤਮਾ-ਪ੍ਰਭੂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉਥੇ ਕਿਹੜਾ ਮੂਰਖ ਹੋਰ ਕਿਉਂ ਆਸਰਾ ਲਵੇ?
ਸਤ੍ਸਙ੍ਗਸ਼ਮਸਨ੍ਤੋषਵਿਵੇਕੈḫ ਪੂਜਿਤਾਤ੍ਮਨਃ । ਸ਼ਿਰੀषਕੁਸੁਮਾਯਨ੍ਤੇ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਹਿਵਿषਵਹ੍ਨਯਃ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਸੰਗਤ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸੰਤੋਖ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਹਥਿਆਰ, ਸੱਪ ਦਾ ਜ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਅੱਗ ਵੀ ਸ਼ੀਰੀਸ਼ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨੁਕਸਾਨ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਦੇਵਾਰ੍ਚਨਤਪਸ੍ਤੀਰ੍ਥਦਾਨਾਨ੍ਯ੍ ਅਤਿਕृਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਪਿ । ਭਸ੍ਮਾਯਨ੍ਤੇ ਨਿਰਰ੍ਥਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਵਿਵੇਕਹਤਾਤ੍ਮਨਾਮ੍
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਕਮੀ ਨਾਲ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਚੁਕੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ, ਤਪ, ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਦਾਨ ਵਧੇਰੇ ਕੀਤੇ ਹੋਣ, ਉਹ ਸਾਰਥਕ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਰਾਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਏਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਵਿਵੇਕੇਨ ਕ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ ਸਫਲਾਨਿ ਚੇਤ੍ । ਵਿਵੇਕ ਏਵ ਤਤ੍ ਕਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ੍ਫੁਟਮ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਨ ਸਾਧ੍ਯਤੇ
ਜੇ ਇਹ ਕੰਮ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਵਿਵੇਕ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਉਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ?
ਯਥਾਭੂਤਾਰ੍ਥਵਿਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ ਵਾਸਨੋਪਰਮੇ ਪਦੇ । ਯਤ੍ਨੋ ਵਿਵੇਕਸ਼ਬ੍ਦਾਖ੍ਯੋ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਪ੍ਰਸਾਦਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਦੀ ਸਮਝ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੇ ਮੁਕ ਜਾਣ ਨਾਲ, ਆਤਮਾ ਦੀ ਸਾਫ਼ਤਾ ਤੋਂ ਵਿਵੇਕ ਨਾਮੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਤਥਾ ਤਥਾ ਵਿਵੇਕੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਵृਦ੍ਧਿਂ ਨੇਯਸ਼੍ ਸ਼ਮਾਮृਤੈਃ । ਯਥਾ ਯਥਾ ਪੁਨਸ਼੍ ਸ਼ੋषਮ੍ ਉਪਯਾਤਿ ਨ ਵਿਭ੍ਰਮੈਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰਲੀ ਸੋਝੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਵਧਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਗਲਤੀ ਨੂੰ ਸੁੱਕਾ ਦੇਵੇ ਤੇ ਭਟਕਾਵਾ ਨਾ ਵਧੇ।
ਦੇਹਸਤ੍ਤਾਮ੍ ਅਨਾਦृਤ੍ਯ ਯਥਾਭੂਤਾਰ੍ਥਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ । ਲਜ੍ਜਾਂ ਭਯਂ ਵਿषਾਦੇਰ੍ष੍ਯੇ ਸੁਖਂ ਦੁẖਖਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍ ਸਮਮ੍
ਸਰੀਰ ਦੀ ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਕੇ ਤੇ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਇਨਸਾਨ ਲਾਜ, ਡਰ, ਜ਼ਹਰ, ਈਰਖਾ, ਸੁਖ ਤੇ ਦੁਖ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਜਗਦਾਦਿ ਸ਼ਰੀਰਾਦਿ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵਾਦੌ ਕੁਤੋ ऽਦ੍ਯ ਤਤ੍ । ਕਾਰ੍ਯਂ ਚੇਤ੍ ਕਾਰਣਸ੍ਯੈਤਤ੍ ਤਥਾਪਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਮਾਤ੍ਰਕਮ੍
ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਨਾ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸੀ ਤੇ ਨਾ ਸਰੀਰ, ਤਾਂ ਹੁਣ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਜੇ ਇਹ ਨਤੀਜੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਤਿਭਾਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਏਵਾਚ੍ਛਂ ਨ ਤੁ ਜ੍ਞਪ੍ਤਿਰ੍ ਘਟਾਦਿਵਤ੍ । ਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ਮਿਕੈਵ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਜ੍ਞਪ੍ਤਿਰ੍ ਏਵਾਖਿਲਂ ਤਤਃ
ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੀ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਘੜਾ ਆਦਿ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ। ਪ੍ਰਤੀਤ ਆਪਣੀ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਗਿਆਨ ਹੀ ਹੈ।
ਜ੍ਞਪ੍ਤਿਰ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਸ਼੍ਰੀḫ ਪਰਿਜ੍ਞਾਤਾਪਿ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ । ਜ੍ਞੇਯਾਭਾਵੇ ਤ੍ਵ੍ ਅਨਿਰ੍ਵਾਚ੍ਯਾ ਸ਼ਿष੍ਯਤੇ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਂ ਸ਼ਿਵਮ੍
ਆਤਮ-ਤੱਤ ਦੀ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨ, ਜਦ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜਦ ਜਾਣਨ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਾਂ ਅਣਵਿਆਖਿਆ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ, ਮੰਗਲਮਈ ਹਾਲਤ ਹੀ ਬਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਸ਼ਰੀਰਾਦ੍ਯ੍ ਅਵਿਸ਼੍ਵਾਤ੍ਮ ਸਰ੍ਵਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਇਦਂ ਤਤਮ੍ । ਜ੍ਞਾਨਜ੍ਞੇਯਜ੍ਞਪ੍ਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਦृषਨ੍ਮੌਨਮ੍ ਅਵਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਇਹ ਸਭ-ਵਿਆਪਕ ਹਕੀਕਤ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾ ਕੋਈ ਸਰੀਰ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਕੋਈ ਸੰਸਾਰ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਗਿਆਨ, ਜਾਣੀ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਤੇ ਜਾਣਨ ਦੀ ਸਮਝ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਚੁੱਪ ਦਰਸ਼ਕ ਵਾਂਗ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਨ੍ਤẖਕਰਣਾਸ੍ ਸ੍ਵਚ੍ਛਾਸ਼੍ ਸ਼ਿਲਾਪੁਤ੍ਰਕਕੋਸ਼ਵਤ੍ । ਚਲਨ੍ਤਸ਼੍ ਚਾਚਲਨ੍ਤਸ਼੍ ਚ ਜ੍ਞਰੂਪਾ ਏਵ ਤਿष੍ਠਤ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੋਚ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਹੈ, ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਦੇ ਖੋਲ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਚਾਹੇ ਹਿਲਦੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹਿਲਦੇ ਹੋਣ, ਸਿਰਫ਼ ਗਿਆਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਅਜ੍ਞੇਯਜ੍ਞਤ੍ਵਸਦ੍ਰੂਪਾਸ੍ ਸਦਸਤ੍ਸਾਰਰੂਪਿਣਃ । ਆਕਾਸ਼ਕੋਸ਼ਵਿਸ਼ਦਾ ਭਵਤਾਭਵਭੂਮਯਃ
ਜੋ ਨਾ-ਜਾਣਨ ਯੋਗ, ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਅਤੇ ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸੁਰਤ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਜੋ ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਮੂਲ ਸੁਰਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ, ਉਹ ਬਣਨ ਤੇ ਨਾ ਬਣਨ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਹਨ।
ਯਥਾਸ੍ਥਿਤਂ ਚ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤੋ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਸ਼੍ ਚ ਯਥਾਗਤਮ੍ । ਯਥਾਪ੍ਰਾਪ੍ਤੈਕਕਰ੍ਮਾਣਸ੍ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਬੁਧਾḫ ਪਰਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਆਏ ਸੀ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕੰਮ ਮਿਲੇ ਉਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਮਝਦਾਰ ਲੋਕ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਅਥ ਵਾ ਸਰ੍ਵਸਨ੍ਤ੍ਯਾਗਸ਼ਾਨ੍ਤਾਨ੍ਤẖਕਰਣੋਜ੍ਜ੍ਵਲਾਃ । ਏਕਾਨ੍ਤੇष੍ਵ੍ ਏਵ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਚਿਤ੍ਰਕਰ੍ਮਾਰ੍ਪਿਤਾ ਇਵ
ਜਾਂ ਫਿਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਦਿਲ-ਦਿਮਾਗ਼ ਸਾਰੇ ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਚਮਕਦੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਵੱਖਰੇ ਕੰਮ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ।
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸ਼ਾਨ੍ਤੌ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਪੁਰਵਤ੍ ਸਰ੍ਵਦਾਖਿਲਮ੍ । ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਚ੍ ਚ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਸਦ੍ ਏਵਾਸ੍ਤਙ੍ਗਤਂ ਜਗਤ੍
ਜਦ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਲਈ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਨੇਤ੍ਰਰੂਪਾਨੁਭਵਂ ਜਾਤਿਤੋ ऽਨ੍ਧ ਇਵਾਗਮੈਃ । ਨਿਰ੍ਵਾਣਂ ਵਰ੍ਣਯਨ੍ਨ੍ ਅਜ੍ਞਸ੍ ਤਾਮ੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਨ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ
ਜੋ ਆਦਮੀ ਕੇਵਲ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਸੁਣੀ-ਸੁਣਾਈ ਗੱਲਾਂ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਜਨਮ ਤੋਂ ਅੰਨ੍ਹਾ ਰੰਗਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅੰਦਰੋਂ ਪੀੜਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
ਕਲ੍ਪਨਾਂਸ਼ੋਪਦੇਸ਼ੇਨ ਲੋਕੋ ऽਵਿਦ੍ਯਾਮਯਾਤ੍ਮਨਾ । ਯੇਨ ਕੇਨਚਿਦ੍ ਅਜ੍ਞਤ੍ਵਾਤ੍ ਕृਤਾਰ੍ਥੋ ऽਸ੍ਮੀਤਿ ਮਨ੍ਯਤੇ
ਕਲਪਨਾ ਵਾਲੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਅਣਜਾਣੀ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅਕृਤਾਰ੍ਥẖ ਕृਤਾਰ੍ਥਤ੍ਵਂ ਜਾਨਨ੍ ਮੌਰ੍ਖ੍ਯਵਿਮੋਹਿਤਃ । ਵਿਜ੍ਞਾਸ੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਕृਤਾਰ੍ਥਤ੍ਵਂ ਕ੍ਸ਼ਣਾਨ੍ਤਰਕਦਰ੍ਥਨੈਃ
ਮੂਰਖਤਾ ਅਤੇ ਭਟਕਾਵੇ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਅਧੂਰਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਵਿਚ, ਤਜਰਬਿਆਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਅਧੂਰੇਪਣ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਵੇਗਾ।
ਉਪਾਯਂ ਕਲ੍ਪਨਾਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਅਨੁਪਾਯਂ ਵਿਦੁਰ੍ ਬੁਧਾਃ । ਦੁẖਖਦਤ੍ਵਾਨ੍ ਨਿਮੇषੇਣ ਭਾਵਾਭਾਵੈषਣਭ੍ਰਮੈਃ
ਸਿਆਣੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਲਪਨਾ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਤਰੀਕੇ ਅਸਲ ਵਿਚ ਕੋਈ ਫਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੀਵਨ ਜਾਂ ਅਜੀਵਨ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿਚ ਭਟਕਣ ਨਾਲ।
ਜਗਦ੍ਭ੍ਰਮਂ ਪਰਿਜ੍ਞਾਯ ਯਦ੍ ਅਵਾਸਨਮ੍ ਆਸਿਤਮ੍ । ਵਿਰਸਾਸ਼ੇषਵਿषਯਂ ਤਦ੍ ਧਿ ਨਿਰ੍ਵਾਣਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਗਤ ਦੀ ਭਟਕਾਵੀ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਲਗAttachment ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਆਦ ਰਹਿਤ ਸਮਝ ਕੇ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੁਕਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਆਖ੍ਯਾਯਿਕਾਰ੍ਥਪ੍ਰਤਿਭਾਨਰੂਪਮ੍ ਅਚੇਤ੍ਯਚਿਦ੍ਵਾਰਿਭਰਦ੍ਰਵਾਤ੍ਮਾ । ਅਵੇਦ੍ਯਵਿਦ੍ਰੂਪਮ੍ ਅਸ਼ੇषਮ੍ ਅਚ੍ਛਂ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਵਿਨਿਰ੍ਵਾਮਿ ਜਗਤ੍ਸ੍ਵਰੂਪਮ੍
ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅਸਲ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ, ਸਾਫ਼ ਤੇ ਇਕਸਾਰ—ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮੂਲ ਸਰੂਪ, ਜਾਣੇ ਜਾਂ ਅਣਜਾਣ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਅਰਥ ਵਾਂਗ—ਦੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਮੁਕਤੀ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
ਜਾਤ੍ਯਨ੍ਧਰੂਪਾਨੁਭਵਾਨੁਰੂਪਂ ਯਦ੍ ਆਗਮੈਰ੍ ਬੁਦ੍ਧਮ੍ ਅਬੋਧਰੂਪਮ੍ । ਅਧਸ੍ਪਦੀਕृਤ੍ਯ ਤਦ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਬੋਧੇ ਨਿਪਤ੍ਯਾਨੁਭਵੇ ਭਵਾਭੂਃ
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲੀ ਸਮਝ, ਜੋ ਜਨਮ ਤੋਂ ਅੰਨ੍ਹੇ ਦੀ ਤਜਰਬੇ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ ਅੰਦਰਲੀ ਸਿੱਧੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਦਾ ਚੱਕਰ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਹਨ੍ਤਾਦਿ ਜਗਚ੍ ਚੇਦਂ ਪਰਿਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ ਅਸਤ੍ਯਤਾਮ੍ । ਯਾਤਿ ਸਾਨੁਭਵੇ ਮੋਹਾਤ੍ ਸਤ੍ਯਮ੍ ਏਵਾਨ੍ਯਥਾਧਿਯਾਮ੍
ਇਹ ਸੰਸਾਰ, 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਸਹੀ ਸਮਝ ਰਾਹੀਂ ਝੂਠਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਭਟਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸੱਚਾ ਹੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਅਜ੍ਞਾਨਜ੍ਵਰਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਬੋਧਸ਼ੀਤਲਿਤਾਤ੍ਮਨਃ । ਏਤਦ੍ ਏਵ ਭਵੇਚ੍ ਚਿਹ੍ਨਂ ਯਦ੍ ਭੋਗਾਮ੍ਬੁ ਨ ਰੋਚਤੇ
ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਬੁਖਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਠੰਢਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਭੋਗਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਹੁਣ ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਗੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀਆਂ।
ਅਲਮ੍ ਅਨ੍ਯੈḫ ਪਰਿਜ੍ਞਾਨੈਰ੍ ਵਾਚ੍ਯਵਾਚਕਵਿਭ੍ਰਮੈਃ । ਅਨਹਂਵੇਦਨਾਮਾਤ੍ਰਂ ਨਿਰ੍ਵਾਣਂ ਤਦ੍ ਵਿਭਾਵ੍ਯਤਾਮ੍
ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ-ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਉਲਝਣ ਹੁਣ ਕਾਫੀ ਹੋਈ; ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਅਹੰਕਾਰ-ਰਹਿਤ ਚੇਤਨਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਨੁਭਵ ਕਰੋ।
ਅਭਿਜ੍ਞਾਤਾ ਯਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਪਦਾਰ੍ਥਾ ਰਮਯਨ੍ਤਿ ਨੋ । ਨ ਚ ਸਨ੍ਤਿ ਤਥੈਵਾਸ੍ਮਿਨ੍ ਨਾਹਂ ਜਗਦ੍ ਇਤਿ ਭ੍ਰਮੇ
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਪਛਾਣੇ ਹੋਏ ਵਸਤੂਆਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀਆਂ ਤੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਭ੍ਰਮ ਵਿੱਚ 'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਤੇ 'ਸੰਸਾਰ ਹੈ' ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਸੱਚ ਨਹੀਂ।
ਯਥਾ ਸ੍ਵਭਾਵਨਾਦ੍ ਯਕ੍ਸ਼ਸ੍ ਤਰੌ ਸਸ੍ਵਜਨਂ ਪੁਰਮ੍ । ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਸਤ੍ਯਮ੍ ਏਵੈਵਂ ਜੀਵḫ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਸਂਸृਤਿਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਯਕਸ਼ ਆਪਣੀ ਖਾਸ ਸੋਚ ਨਾਲ ਰੁੱਖ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ ਸ਼ਹਿਰ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਝੂਠ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਵਿਭ੍ਰਮਾਤ੍ਮਾ ਯਥਾ ਯਕ੍ਸ਼ੋ ਯਕ੍ਸ਼ਾਲੋਕਸ਼੍ ਚ ਤੌ ਮਿਥਃ । ਸਦ੍ਰੂਪੌ ਸਂਸ੍ਥਿਤੌ ਮਿਥ੍ਯਾ ਤਥਾਹਨ੍ਤ੍ਵਜਗਦ੍ਭ੍ਰਮੌ
ਜਿਵੇਂ ਯਕਸ਼ ਤੇ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਦੋਵੇਂ ਭ੍ਰਮ ਦੇ ਰੂਪ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਝੂਠੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਮੈਂ' ਤੇ 'ਸੰਸਾਰ' ਦੇ ਭ੍ਰਮ ਵੀ ਝੂਠੇ ਹਨ।