ਅਸ੍ਵਭਾਵਸ੍ਥਤੈਵਾਸ੍ਯ ਕਾਰਣਂ ਕਾਰਣਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਅਸੁषੁਪ੍ਤਸ੍ਥਤਾ ਸ੍ਵਾਪੇ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ਯੇਵਾਸਤੀ ਚ ਸਾ
ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਾ, ਇਹ ਕਾਰਨ ਹੈ ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਕਾਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਵੀ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਨਾ ਟਿਕਣਾ, ਇਹ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਅਸਲ ਨਹੀਂ।
ਅਸੁषੁਪ੍ਤਸ੍ ਸੁषੁਪ੍ਤਸ੍ਥਸ੍ ਸ੍ਵਭਾਵਂ ਭਾਵਯਨ੍ ਭਵ । ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਗਤਵ੍ਯਗ੍ਰਂ ਮਾਸਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਮ੍ ਇਮਂ ਸ਼੍ਰਯ
ਹੇ ਜੀਵ, ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਗਦੇ ਰਹਿ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨੂੰ ਸੋਚ, ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਮਨ ਨੂੰ ਨਾ ਭਟਕਾ, ਤੇ ਇਸ ਸੁਪਨੇ ਵਰਗੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈ।
ਯਜ੍ ਜਾਗ੍ਰਤਿ ਸੁषੁਪ੍ਤਤ੍ਵਂ ਬੋਧਾਦ੍ ਅਰਸਮ੍ ਆਸਨਮ੍ । ਤਂ ਸ੍ਵਭਾਵਂ ਵਿਦੁਸ੍ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾ ਮੁਕ੍ਤਿਸ੍ ਤਤ੍ਪਰਿਣਾਮਿਤਾ
ਉਹ ਹਾਲਤ ਜਿੱਥੇ ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਾਲਾ ਸੁੱਥਰਾ ਸੁਭਾਵ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਮਿੱਠਾਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਆਸਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਇਸ ਸੁਭਾਵ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇਸੀ ਦਾ ਰੂਪ ਬਦਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਅਕਰ੍ਤृਕਰ੍ਮਕਰਣਮ੍ ਅਦृਸ਼੍ਯਦ੍ਰष੍ਟृਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ । ਅਰੂਪਾਲੋਕਮਨਨਂ ਸ੍ਥਿਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਜਗਤ੍ਤਯਾ
ਕਰਮ ਤਾਂ ਹੈ ਪਰ ਨਾ ਕਰਣ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਕਰਮ, ਨਾ ਸਾਧਨ; ਵੇਖਣਾ ਤਾਂ ਹੈ ਪਰ ਨਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਨਾ ਵੇਖਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ; ਸੋਚ ਤਾਂ ਹੈ ਪਰ ਨਾ ਰੂਪ, ਨਾ ਚਾਨਣ—ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਜੋਂ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਕਾਨ੍ਤੇ ਕਾਨ੍ਤਂ ਪ੍ਰਕਚਤਿ ਪੂਰ੍ਣੇ ਪੂਰ੍ਣਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਦ੍ਵਿਤ੍ਵੈਕ੍ਯਰਹਿਤੇ ਭਾਤਿ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵੈਕ੍ਯਪਰਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍
ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਪਿਆਰ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਪੂਰਨ ਵਿਚ ਪੂਰਨ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਦੋਵਾਂ, ਇਕਤਾ ਤੇ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਇਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦੋਵਾਂ ਤੇ ਇਕਤਾ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਹਿਤ।
ਸਤਿ ਸਤ੍ਯਂ ਸ੍ਥਿਤਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਸਰ੍ਗਾਤ੍ਮਾਤ੍ਮਾਤ੍ਮਨਿ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਆਕਾਸ਼ਕੋਸ਼ਸਦृਸ਼ਂ ਸ਼ਿਲਾਜਠਰਸਨ੍ਨਿਭਮ੍
ਅਸਤਿਤਵ ਅਸਤਿਤਵ ਵਿਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਸ਼ਾਂਤ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਸਿਰਜਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਖੋਲੇ ਅਕਾਸ਼ ਜਾਂ ਪੱਥਰ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਾਂਗ।
ਸੁਰਤ੍ਨਜਠਰਾਕਾਰਂ ਘਨਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਮ੍ਬਰੋਪਮਮ੍ । ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਮ੍ ਇਵ ਕ੍ਸ਼ੁਬ੍ਧਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਕ੍ਸ਼ੁਬ੍ਧਮ੍ ਅਸਚ੍ ਚ ਸਤ੍
ਕੀਮਤੀ ਰਤਨ ਦੇ ਪੇਟ ਵਾਂਗ ਗਾੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਇਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗਾ ਹੈ; ਪਰਛਾਈ ਵਾਂਗ ਹਿਲਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਇਹ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਝੂਠਾ ਤੇ ਸੱਚਾ ਦੋਵੇਂ ਹੈ।
ਭਵਿष੍ਯਨ੍ਨਵਨਿਰ੍ਮਾਣਂ ਚੇਤਸੀਵ ਸ੍ਥਿਤਂ ਪੁਰਮ੍ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਬृਂਹਿਤਭਾਰੂਪਮ੍ ਅਭੇਦੀਕृਤਮਾਨਸਮ੍
ਇਹ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਨਵੀਂ ਨਵੀਂ ਬਣਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਰੂਪ ਬ੍ਰਹਮ ਵਾਂਗ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਇਕ-ਰੂਪ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
ਯਥਾ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਗਰਂ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਨ੍ ਨੈਵ ਭਿਦ੍ਯਤੇ । ਤਥਾਯਂ ਜਗਦਾਭਾਸḫ ਪਰਮਾਰ੍ਥਾਨ੍ ਨ ਭਿਦ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸੰਸਾਰ ਪਰਮ ਸੱਚ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਹੇਮਪੀਠਮ੍ ਇਵਾਨੇਕਭਵਿष੍ਯਤ੍ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਵਤ੍ । ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਮਾਣਮ੍ ਅਪਿ ਸ੍ਥਾਨਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਅਵ੍ਯਯਮ੍ ਆਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਸੋਨੇ ਦੇ ਤਖਤ ਵਾਂਗ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਈ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਅਟੱਲ ਥਾਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੋਈ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਅਜਸ੍ਰਨਾਸ਼ੋਤ੍ਪਾਦਾਢ੍ਯਮ੍ ਏਕਰੂਪਮ੍ ਅਨਾਮਯਮ੍ । ਅਨਾਸ਼ੋਤ੍ਪਾਦਮ੍ ਅਜਰਮ੍ ਅਨੇਕਮ੍ ਇਵ ਕਾਨ੍ਤਿਮਤ੍
ਜੋ ਸਦਾ ਬਣਦਾ ਤੇ ਮਿਟਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਜਨਮ ਹੈ ਨਾ ਮਰਨ, ਕਦੇ ਵੀ ਬੁੱਢਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਬਹੁਤਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਤੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਸ਼ਾਨ੍ਤਘਨਭਾਵਗਤਂ ਵਿਭਾਤਿ ਸਰ੍ਗੋਦਯੇਨ ਵਿਗਤਾਸ੍ਤਮਯੋਦਯੇਨ । ਵ੍ਯੋਮੈਵ ਸ਼ੂਨ੍ਯਵਿਭਵੇਨ ਗਲਤ੍ਸ੍ਵਭਾਵਲਾਭਂ ਪ੍ਰਤਿ ਪ੍ਰਸਭਮ੍ ਏਵ ਨ ਤੁ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧੇ
ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਘਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਰਚਨਾ ਦੇ ਉਤਪਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਦੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਨਾ ਡੁੱਬਦਾ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਖਾਲੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਸਵਭਾਵਤਾ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਅਜਾਗਰਤ ਲਈ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਜਾਗਰਤ ਲਈ ਨਹੀਂ।
ਚਿਤ੍ਤਵਤ੍ ਕਚਨਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਯਤ੍ ਤਤ੍ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ ਨ ਭਿਦ੍ਯਤੇ । ਅਵ੍ਯਾਕृਤਾਮਲਤਯਾ ਕ੍ਵਾਤਸ੍ ਸਰ੍ਗਾਦਿਸਮ੍ਭਵਃ
ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਦੇ ਆਇਨੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਵਿਕਾਰ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਰਚਨਾ ਆਦਿ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਚਿਤ੍ਤਦੀਪੇ ਗਤੇ ਯਾਨ੍ਤਿ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਵਦ੍ ਭਾਨ੍ਤਿ ਖੇ ਸ੍ਥਿਤੇ । ਰੂਪਾਲੋਕਮਨਸ੍ਕਾਰਾਸ੍ ਸਂਵਿਦਮ੍ਬੁਦ੍ਰਵੋਰ੍ਮਯਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਰੂਪ, ਚਾਨਣ ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਹੋਏ ਮੋਹ ਵਾਂਗ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ।
ਨਿਰਸ੍ਤਕਾਰਣਾਪੇਕ੍ਸ਼ਂ ਮਰੁਤਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਨਂ ਯਥਾ । ਯਥਾ ਵਿਸਰਣਂ ਭਾਸਸ੍ ਤਥਾ ਜਗਦ੍ ਇਦਂ ਪਰੇ
ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਦ੍ਰਵਤ੍ਵਮ੍ ਇਵ ਕੀਲਾਲੇ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤ੍ਵਮ੍ ਇਵ ਚਾਮ੍ਬਰੇ । ਸ੍ਪਨ੍ਦਨਂ ਮਰੁਤੀਵੇਦਂ ਕਿਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਮਯਂ ਪਰੇ
ਜਿਵੇਂ ਰਸ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਨਰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀਪਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਵਾ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਆਪ ਹੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਮਹਾਚਿਤਿ ਮਹਾਕਾਸ਼ੇ ਯਦ੍ ਇਦਂ ਭਾਸਤੇ ਜਗਤ੍ । ਤਚ੍ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਏਵ ਕਚਤਿ ਨਿਰ੍ਮਲਤ੍ਵਂ ਮਣਾਵ੍ ਇਵ
ਵੱਡੀ ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਵੱਡੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੋ ਜਗਤ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਰਮਲ ਮਣਕ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਦ੍ਰਵਤ੍ਵਂ ਪਯਸਿ ਯਥਾ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤ੍ਵਮ੍ ਅਮ੍ਬਰੇ । ਯਥਾ ਪ੍ਰਸ੍ਪਨ੍ਦਨਂ ਵਾਯੌ ਮਹਾਚਿਤਿ ਤਥਾ ਜਗਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨਰਮੀ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀਪਣ, ਤੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਹਿਲਚਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਗਤ ਵੱਡੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।
ਵੇਤ੍ਤਿ ਵਾਯੁਰ੍ ਯਥਾ ਸ੍ਪਨ੍ਦਂ ਤਥਾ ਵੇਤ੍ਤਿ ਜਗਚ੍ ਚਿਤਿਃ । ਨ ਦ੍ਵੈਤੈਕ੍ਯਾਦਿਭੇਦਾਨਾਂ ਮਨਾਗ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਤ੍ਰ ਸਮ੍ਭਵਃ
ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਨੂੰ ਹਿਲਚਲ ਦਾ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦਵੈਤ ਜਾਂ ਏਕਤਾ ਆਦਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ।
ਅਵਿਵੇਕਵਿਵੇਕਾਭ੍ਯਾਂ ਭਾਸੁਰਂ ਭਙ੍ਗੁਰਂ ਜਗਤ੍ । ਬੋਧੇ ਸਦ੍ ਏਵਾਸਦ੍ਰੂਪਮ੍ ਅਭਾਸੁਰਮ੍ ਅਭਙ੍ਗੁਰਮ੍
ਅਵਿਵੇਕ ਤੇ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਚਮਕਦਾ ਤੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਾਗਰੂਕ ਬੋਧ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਸੱਤ, ਨਾ ਚਮਕਦਾ ਤੇ ਨਾ ਟੁੱਟਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਜ੍ਞਪ੍ਤਿਮਾਤ੍ਰਾਦ੍ ऋਤੇ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਦ੍ ਆਦਿਮਧ੍ਯਾਨ੍ਤਵਰ੍ਜਿਤਾਤ੍ । ਨਾਨ੍ਯਦ੍ ਅਸ੍ਤੀਤਿ ਨਿਰ੍ਣੀਤਂ ਮਹਾਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਰੂਪਿਣਃ
ਸਾਫ, ਆਰੰਭ-ਮੱਧ-ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ — ਇਹ ਪੱਕਾ ਨਿਸਚਿਤ ਹੈ ਉਸ ਲਈ ਜਿਸ ਦੀ ਸੁਰਤ ਸਿਰਫ਼ ਮਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ ਕਸ੍ਯਚਿਚ੍ ਛਿਵਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਕਸ੍ਯਚਿਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਮ੍ । ਕਸ੍ਯਚਿਚ੍ ਛੂਨ੍ਯਤਾਮਾਤ੍ਰਂ ਕਸ੍ਯਚਿਜ੍ ਜ੍ਞਪ੍ਤਿਮਾਤ੍ਰਕਮ੍
ਕਿਸੇ ਲਈ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਲਈ ਇਹ ਸਦੀਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਕਿਸੇ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਖਾਲੀਪਣ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੀ ਹੈ।
ਤਦ੍ ਅਨਨ੍ਤਾਤ੍ਮ ਚਿਦ੍ਰੂਪਂ ਚੇਤ੍ਯਤਾਮ੍ ਏਵ ਭਾਵਯਤ੍ । ਸ੍ਵਸਂਸ੍ਥਮ੍ ਏਵ ਜ੍ਞੇਯਤ੍ਵਮ੍ ਅਵਗਚ੍ਛਤਿ ਚਿਨ੍ਤਯਾ
ਉਹ ਅਨੰਤ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਜੋਂ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਗਹਿਰੀ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਿਆਨ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਨਾਸ੍ਤਿ ਸਤ੍ਤਾਂ ਵਿਨਾ ਵਾਯੋਰ੍ ਯਥਾ ਸ੍ਪਨ੍ਦੇषੁ ਕਾਰਣਮ੍ । ਤਥਾ ਮਹਾਚਿਤੋ ऽਚ੍ਛਾਯਾਸ੍ ਸਰ੍ਗਸਂਵਿਤ੍ਤਿਵृਤ੍ਤਿषੁ
ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਦਾ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਡੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਚਮਕ ਵਿੱਚ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਜਾਣਨ ਦੀਆਂ ਕਿਰਤਾਂ ਆਪ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਅਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਾ ਹੇਤੁਰ੍ ਅਨ੍ਯਾਨਪੇਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ । ਇਤ੍ਯ੍ ਅਤ੍ਰਾਰ੍ਥੇ ऽਭਵਿष੍ਯਤ੍ ਸਦ੍ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵੈਕਤ੍ਵਾਸ੍ਤਿਤਾਵਸ਼ਾਤ੍
ਚਾਹੇ ਮੌਜੂਦਗੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਸਦਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਦੋਵਾਂ ਜਾਂ ਇੱਕਤਾ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਦੀ ਲੋੜ ਕਰਕੇ ਹੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਕੋ ऽਤ੍ਰ ਕਲ੍ਪਯਿਤਾ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਮ੍ ਏਕਤ੍ਵਂ ਵਾ ਮਹਾਮ੍ਬਰੇ । ਵਿष੍ਵਗ੍ ਵਿਸ਼੍ਵਮ੍ ਅਪਾਰੈਕਾ ਪਰਮਾਕਾਸ਼ਕੋਸ਼ਤਾ
ਇਸ ਵੱਡੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਦੋਵਾਂ ਜਾਂ ਇੱਕਤਾ ਨੂੰ ਕੌਣ ਬਣਾਵੇ? ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅੰਤਹੀਣ, ਇੱਕ ਉੱਚਾ ਆਕਾਸ਼, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਪਰਤ।
ਯਥਾ ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਨਿਲਦ੍ਵਿਤ੍ਵਸ਼ਬ੍ਦ ਏਵ ਨ ਵਾਸ੍ਤਵਃ । ਵਿਸ਼੍ਵਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰਦ੍ਵਿਤ੍ਵਂ ਤਥੈਵਾਸਨ੍ਮਯਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਹਿਲਚਲ ਤੇ ਹਵਾ ਦੀ ਦੋਹਰਾਈ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਦੋਹਰਾਈ ਸਿਰਫ਼ ਸੋਚ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਹੈ।
ਸਦ੍ ਏਵਾਸਮ੍ਭਵਦ੍ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਂ ਮਹਾਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਕਂ ਤੁ ਯਤ੍ । ਵਿਸ਼੍ਵਾਭਾਸਂ ਤਦ੍ ਏਵੇਦਂ ਨ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਸਨ੍ ਨ ਵਿਸ਼੍ਵਤਾ
ਅਸਲ ਵਜੂਦ ਵਿੱਚ ਦੋਹਰਾਈ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ; ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਅਸਲ ਸੰਸਾਰ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹੋਣ ਦੀ ਕੋਈ ਹਕੀਕਤ ਹੈ।
ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਦਿਸਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਕਦਾਚਿਦ੍ ਧੇਮ੍ਨਿ ਸਤ੍ਯਤਾ । ਕਟਕਤ੍ਵਸ੍ਯ ਭਿਨ੍ਨਸ੍ਯ ਵਿਸ਼੍ਵਸ੍ਯ ਨ ਤਥਾ ਪਰੇ
ਕਦੇ-ਕਦੇ ਜਗ੍ਹਾ, ਸਮਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਕਰਕੇ, ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਕੜ੍ਹਾ ਵੱਖਰਾ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਸੰਸਾਰ ਲਈ, ਜੋ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਅੰਤਮ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਦ੍ਵਿਤ੍ਵੈਕ੍ਯਾਸਮ੍ਭਵੇ ਚਾਤ੍ਰ ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਤਾ ਕੁਤਃ । ਸ੍ਯਾਚ੍ ਚੇਤ੍ ਤਤ੍ ਕਲ੍ਪਨਾਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਏਵੈਤਨ੍ ਨਾਨ੍ਯਵਸ੍ਤੁਤਾ
ਜੇ ਇੱਥੇ ਦੋਹਰਾਈ ਤੇ ਏਕਤਾ ਹੋਣੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਕਾਰਨ-ਫਲ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਜੇ ਇਹ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਹਨ, ਕੋਈ ਅਸਲ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ।