ਚਿਦ੍ਵਾਰਿਣਿ ਜਗਤ੍ਤੁਙ੍ਗਤਰਙ੍ਗਦ੍ਰਵਰੂਪਿਣਿ । ਕਿਂ ਕਦਾ ਕਥਮ੍ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਕਿਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਚ ਕਦਾ ਕਥਮ੍
ਚਿੱਤ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਦੁਨੀਆ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਉੱਠਦੀ ਹੈ—ਕਦੋਂ, ਕਿਵੇਂ, ਤੇ ਕਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਉੱਠਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਦੋਂ, ਕਿਵੇਂ, ਤੇ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?
ਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਮਹਾਚਿਦਾਕਾਸ਼ੇ ਜਗਚ੍ਛੂਨ੍ਯਤ੍ਵਸ਼ਾਲਿਨਿ । ਚੇਤ੍ਯਾਸਮ੍ਭਵਤਸ੍ ਸਨ੍ਤਿ ਨੋਦਯਾਸ੍ਤਮਯੋਕ੍ਤਯਃ
ਮਹਾਨ ਚਿੱਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਖਾਲੀਅਤ ਹੈ, ਉਥੇ ਕੋਈ ਉੱਗਣ ਜਾਂ ਡੁੱਬਣ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਥੇ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀ।
ਪਰ੍ਵਤਾ ਗਗਨਾਯਨ੍ਤੇ ਗਗਨਂ ਪਰ੍ਵਤਾਯਤੇ । ਸਂਵੇਦਨਪ੍ਰਯੋਗੇਣ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ ਸਰ੍ਗਤਾਸ੍ਥਿਤੌ
ਪਹਾੜ ਅਸਮਾਨ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਅਸਮਾਨ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾ ਤੇ ਨਾਸ ਹੋਦੇ ਹਨ।
ਸਂਵਿਚ੍ਚੂਰ੍ਣਪ੍ਰਯੋਗੇਣ ਨਿਮੇषਾਰ੍ਧੇਨ ਯੋਗਿਨਃ । ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਜਗਦ੍ ਆਕਾਸ਼ਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਂ ਤ੍ਰਿਜਗਨ੍ਤਿ ਹਿ
ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੇ ਚੂਰਨ ਨਾਲ, ਯੋਗੀ ਅੱਖ ਝਪਕਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਸੰਸਾਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਅਸਮਾਨ ਰਚਦੇ ਹਨ।
ਸਿਦ੍ਧਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਗਰਾਣ੍ਯ੍ ਅਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨਿ ਯਥਾਮ੍ਬਰੇ । ਤਥਾ ਸਰ੍ਗਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਸਨ੍ਤਿ ਤਾਨਿ ਤੁ ਚਿਨ੍ਨਭਃ
ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਇੱਛਾ-ਪੂਰੀਆਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ; ਇਹ ਸਭ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹਨ।
ਮਹਾਰ੍ਣਵੇ ਯਥਾਵਰ੍ਤਾ ਅਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਮ੍ ਅਪਿ ਮਿਸ਼੍ਰਿਤਾਃ । ਪृਥਗ੍ ਏਵਾਵਤਿष੍ਠਨ੍ਤੇ ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਾ ਨ ਤੇ ਤਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਭੰਵਰ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ ਵੱਖਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ।
ਸਰ੍ਗਾਤ੍ ਸਰ੍ਗਾਨ੍ਤਰਾਲੋਕੋ ਯḫ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਯੋਗਿਨਃ । ਸਿਦ੍ਧਲੋਕਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਸ੍ ਸੈਵੇਤਿ ਵਿਬੁਧੋਕ੍ਤਯਃ
ਇਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚਕਾਰ ਜੋ ਅੰਤਰ ਹੈ, ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਯੋਗੀ ਲਈ ਉਹ ਸਿਧਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕਹੀ ਹੈ।
ਅਵਿਨਾਸ਼ੀਨਿ ਭੂਤਾਨਿ ਸ੍ਥਿਤਾਨਿ ਪਰਮੇ ਸ਼ਿਵੇ । ਵ੍ਯੋਮ੍ਨੀਵ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤੋਲ੍ਲਾਸਾਸ੍ ਸਰ੍ਗਵਰ੍ਗਾ ਨਿਰਰ੍ਗਲਾਃ
ਜੀਵ ਅਵਿਨਾਸੀ ਹਨ ਤੇ ਪਰਮ ਸ਼ਿਵ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਖਾਲੀਪਣ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਂਗ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਮੂਹ ਰੁਕਾਵਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ।
ਪਰਮਾਰ੍ਥਨਿਜਾਮੋਦਾਸ੍ ਸਹਜਾਸ੍ ਸਰ੍ਗਵਿਭ੍ਰਮਾਃ । ਨੋਦ੍ਯਨ੍ਤਿ ਨੋਪਸ਼ਾਮ੍ਯਨ੍ਤਿ ਲੇਖਾ ਇਵ ਸ਼ਿਲੋਦਰੇ
ਸੱਚੀ ਖੁਸ਼ੀ, ਜੋ ਪਰਮ ਸਤਿ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀਆਂ ਭਟਕਾਵਾਂ, ਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮਿਟਦੀਆਂ ਹਨ, ਪੱਥਰ ਵਿਚ ਲਕੀਰਾਂ ਵਾਂਗ।
ਅਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਂ ਕੁਸੁਮਾਮੋਦਾ ਮਿਲਿਤਾ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਮਿਸ਼੍ਰਿਤਾਃ । ਵ੍ਯੋਮਰੂਪਾਸ੍ ਤਥਾ ਸਰ੍ਗਾ ਅਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਂ ਸਿਦ੍ਧਭੂਮਯਃ
ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ خوشਬੂ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਰਲਦੀ ਨਹੀਂ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਤੇ ਸਿਧਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਰਲਦੇ ਨਹੀਂ।
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਕਾਸ਼ਰੂਪਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਾਨੁਭਵਸ੍ਥਿਤੇਃ । ਤਨੁਸਙ੍ਕਲ੍ਪਮੋਹਾਨਾਂ ਸਤ੍ਯਾਸ਼੍ ਸ਼ਾਪਵਰੋਕ੍ਤਯਃ
ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਅਨੁਭਵ ਉਥੇ ਹੀ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਸੁਖਮ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਭੁਲ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸ਼ਾਪ ਤੇ ਵਰਦਾਨ ਸਚਮੁਚ ਅਸਲ ਹਨ।
ਨ ਜ੍ਞਾਨਵਾਦਿਤਾ ਸਤ੍ਯਾ ਨ ਚ ਬਾਹ੍ਯਾਰ੍ਥਵਾਦਿਤਾ । ਯਥਾਵੇਦਨਮ੍ ਏਤਾਨਿ ਵੇਦਨਾਨਿ ਫਲਨ੍ਤਿ ਵਃ
ਨਾ ਗਿਆਨ ਦੀ ਗੱਲ ਸੱਚ ਹੈ, ਨਾ ਬਾਹਰਲੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਗੱਲ। ਤੁਸੀਂ ਜਿਵੇਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਉਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਚਿਤਿ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਂ ਯਦ੍ ਅਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਜਗਦ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਭਾਤਿ ਤਤ੍ । ਭੇਦੋ ਦ੍ਰਵਤ੍ਵਪਯਸੋਰ੍ ਇਵ ਨਾਤ੍ਰੋਪਪਦ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਮਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਤਰਲਤਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਇੱਥੇ ਵੀ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।
ਕਾਲੋ ਜਗਨ੍ਤਿ ਭੁਵਨਾਨ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਵਰ੍ਗਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਏਤਾਨਿ ਤਤ੍ਰ ਚ ਤਥੇਤਿ ਚ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਏਕਮ੍ । ਚਿਦ੍ਵ੍ਯੋਮ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਅਜਮ੍ ਅਵ੍ਯਯਮ੍ ਈਸ਼੍ਵਰਾਤ੍ਮ ਰਾਗਾਦਯẖ ਖਲੁ ਨ ਕੇਚਨ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤਿ
ਕਾਲ, ਸੰਸਾਰ, ਲੋਕ, ਮੈਂ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ—ਇਹ ਸਾਰੇ, ਤੇ 'ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ' ਦੀ ਸੋਚ, ਸਭ ਇੱਕ ਹੀ ਹਨ। ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਆਕਾਸ਼, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ, ਅਜਨਮਾ, ਅਟੱਲ, ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਰਾਗ ਆਦਿਕ ਕੁਝ ਵੀ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
ਚਿਤ੍ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਜਗਨ੍ ਮਿਥ੍ਯਾ ਸ੍ਵਵੇਦਨਵਿਬੋਧਿਤਾ । ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਮਾਯਾਞ੍ਜਨਾਸਿਕ੍ਤਾ ਦृਗ੍ ਇਵਾਚਲਨਰ੍ਤਨਮ੍
ਚਿੱਤ ਆਪਣੇ ਜਾਗਣ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਝੂਠੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਅੱਖ ਮਾਇਆ ਵਾਲੀ ਅੰਜਨ ਨਾਲ ਪਤਥਰਾਂ ਦੀ ਨੱਚਣ ਨੂੰ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦੀ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਰ੍ਗਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਸਰ੍ਗੋ ਦ੍ਵਾਵ੍ ਏਤੌ ਸਦृਸ਼ੌ ਮਤੌ । ਪਰਮਾਰ੍ਥਸ੍ਵਰੂਪਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਕ੍ਸ਼ੁਬ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਦੈਵ ਚ
ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਦਾ ਅਸਲ ਸਵਭਾਵ ਵਾਲੇ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਜ੍ਞਾਨਰੂਪਤਯਾਬਾਹ੍ਯਂ ਬਾਹ੍ਯਂ ਚਾਨੁਭਵਾਤ੍ ਤਥਾ । ਸਤ੍ਯਰੂਪਮ੍ ਅਤਸ੍ ਸਤ੍ਯਾਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਬਾਹ੍ਯਾਰ੍ਥਰੂਪਤਾਮ੍
ਜਾਣਨ ਦੀ ਸਵਭਾਵ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਬਾਹਰ ਦੀ ਅਨੁਭਵ ਹੋਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਅਸਲ ਸਚਾਈ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਾਂਗ ਜਾਣੋ।
ਬਾਹ੍ਯਾਰ੍ਥਵਾਦਵਿਜ੍ਞਾਨਵਾਦਯੋਰ੍ ਐਕ੍ਯਮ੍ ਏਵ ਨਃ । ਵੇਦਨੈਕਾਤ੍ਮਰੂਪਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਦਾ ਸਦਸਤ੍ਸ੍ਥਿਤੇਃ
ਸਾਡੇ ਲਈ, ਬਾਹਰੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਮਤ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਮਤ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਅਨੁਭਵ—ਸੱਚਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਝੂਠਾ—ਸਦਾ ਇੱਕ ਹੀ ਚਿੱਤ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ।
ਅਕ੍ਸ਼ੁਬ੍ਧਾ ਖਾਨਿਲਾਲੋਕਜਲਭੂਸ਼ਾਨ੍ਤਿਸ਼ਾਲਿਨੀ । ਤਤਾ ਸ਼ੂਨ੍ਯਾ ਮਹਾਰਮ੍ਭਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਤ੍ਤੈਵ ਸਰ੍ਵਤਃ
ਜੋ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਖਾਲੀ, ਹਵਾ, ਰੋਸ਼ਨੀ, ਪਾਣੀ ਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਡੀ ਤੇ ਸੁੰਨੀ ਹੈ; ਹਰ ਥਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਹੀ ਸੱਤਾ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਤਤਸ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਤਸ਼੍ ਚ ਤਤ੍ । ਤਚ੍ ਚ ਸਰ੍ਵਮਯਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਤਸ੍ਮੈ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਨੇ ਨਮਃ
ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਹੈ; ਉਹ ਸਦਾ ਹੀ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ—ਉਸ ਸਭ ਦੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
ਚਿਨ੍ਮਯਤ੍ਵਾਦ੍ ਯਦਾ ਚੇਤ੍ਯਮ੍ ਏਤਿ ਦ੍ਰष੍ਟृਚਿਤੈਕਤਾਮ੍ । ਤਦਾ ਦृਸ਼੍ਯਾਙ੍ਗਯੈਵੈਤਚ੍ ਚੇਤ੍ਯਤੇ ਨਾਨ੍ਯਯਾ ਚਿਤਾ
ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸਵਭਾਵ ਕਰਕੇ, ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਵਸਤੂ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਵੇਖੀ ਗਈ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਹੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
ਯਦਾ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਏਵੇਯਂ ਦ੍ਰष੍ਟृਦਰ੍ਸ਼ਨਦृਸ਼੍ਯਦृਕ੍ । ਤਦਾਨੁਭਵਨਂ ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਫਲਿਤਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਚਿੱਤ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਵੇਖਣਾ ਤੇ ਵੇਖੀ ਵਸਤੂ—ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਭ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਦ੍ਰष੍ਟृਦृਸ਼੍ਯੇ ਨ ਯਦ੍ਯ੍ ਏਕਮ੍ ਅਭਵਿष੍ਯਚ੍ ਚਿਦਾਤ੍ਮਕੇ । ਤਦ੍ ਦृਸ਼੍ਯਾਸ੍ਵਾਦਮ੍ ਅਜ੍ਞਾਸ੍ਯਨ੍ ਨ ਦ੍ਰष੍ਟੇਕ੍ਸ਼ੋਰ੍ ਇਵੋਪਲਃ
ਜੇ ਦਰਸ਼ਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਜੋ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਾ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਉਸ ਦੀ ਮਿੱਠਾਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਪਥਰ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਚਿਨ੍ਮਯਤ੍ਵਾਚ੍ ਚਿਤੌ ਚੇਤ੍ਯਂ ਜਲਮ੍ ਅਪ੍ਸ੍ਵ੍ ਇਵ ਮਜ੍ਜਤਿ । ਤੇਨਾਨੁਭੂਤਿਰ੍ ਭਵਤਿ ਨਾਨ੍ਯਥਾ ਕਾष੍ਠਯੋਰ੍ ਇਵ
ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਚੀਜ਼ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੁਭਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਹ ਦੋ ਲੱਕੜਾਂ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ।
ਸਜਾਤੀਯੈਕਤਾਭਾਵਾਦ੍ ਯਥਾ ਕਾष੍ਠਂ ਨ ਚੇਤਤਿ । ਦਾਰੁ ਤਦ੍ਵਦ੍ ਅਪਿ ਦ੍ਰष੍ਟਾ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਨਾਜ੍ਞਾਸ੍ਯਦ੍ ਆਜਡਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਆਪਣੇ ਹੀ ਜਾਤ ਦੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕੁਝ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਦਰਸ਼ਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਜੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ।
ਯਾਦृਕ੍ਸਤ੍ਤਾਨਿ ਕਾष੍ਠਾਨਿ ਤਾਦृਗ੍ਰੂਪਂ ਸ੍ਵਚੇਤਨਮ੍ । ਜਾਨਨ੍ਤਿ ਨੇਤਰਤ੍ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਦृਸ਼੍ਯਚਿਦ੍ਦृਸ਼੍ਯਚੇਤਨਮ੍
ਲੱਕੜ ਆਪਣੇ ਹੀ ਜਾਤ ਦੀ ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਵੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹੈ।
ਮਹਾਚਿਦਾਤ੍ਮਤੈਵਾਸ੍ਤਿ ਜਲਾਨਿਲਧਰਾਸ਼੍ਮਨਾਮ੍ । ਨੈਤੇषੁ ਸ੍ਪਨ੍ਦਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿ ਪ੍ਰਾਣਜੀਵਾਦ੍ਯਭਾਵਤਃ
ਪਾਣੀ, ਹਵਾ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਪਥਰ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਵੱਡੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਹੀ ਸਾਰ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕੋਈ ਹਿਲਚਲ, ਨਾ ਬੁੱਧੀ, ਨਾ ਜੀਵਨ-ਤਾਕਤ ਹੁੰਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਜੀਵ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਣ-ਤਾਕਤ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ।
ਪ੍ਰਾਣਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਯਸ੍ ਸਤ੍ਤਾਂ ਭਾਵਨਾਵਸ਼ਤੋ ਗਤਾਃ । ਭਾਵਨਾ ਚਿਚ੍ਚਮਤ੍ਕਾਰਸ੍ ਸ ਯਥੇਚ੍ਛਮ੍ ਉਦੇਤਿ ਚ
ਜੀਵਨ-ਤਾਕਤ, ਬੁੱਧੀ ਆਦਿ ਸਿਰਫ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਕਲਪਨਾ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਅਜੋਬਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਜਗਤ੍ਤਯਾ ਸ਼ਾਨ੍ਤਤਯਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਤ੍ਤਾਵਤਿष੍ਠਤੇ । ਪੁਂਸ੍ਤਯਾਗਤਯੇਵਾਤ੍ਮਾ ਰੇਤੋਵਟਕਣੀਕਯੋਃ
ਸੰਸਾਰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਵੀ ਰੇਤ ਤੇ ਵਟ ਦੇ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਾਣੁਮਯਂ ਵੀਰ੍ਯਂ ਯੋ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ ਅਙ੍ਗਤੋ ऽਣੁਕਃ । ਸ ਸ ਤਤ੍ ਤਦ੍ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਙ੍ਗਂ ਵੀਰ੍ਯਂ ਚ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜੋ ਵੀਰਿਆ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਤੇ ਕਣਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਜਿਸ ਅੰਗ ਜਾਂ ਕਣ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਵੀਰਿਆ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।