ਅਹਂ ਜਗਦ੍ ਇਤਿ ਜ੍ਞਪ੍ਤਿẖ ਖੇ ਖਸ੍ਯੇਵੇਯਮ੍ ਆਸ੍ਥਿਤਾ । ਚਿਦਾਤ੍ਮਨੋ ਯਥਾ ਵਾਯੋਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਨਾਤ੍ਰਾਸ੍ਤਿ ਕਾਰਣਮ੍
‘ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਹਾਂ’ ਵਾਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਹੈ; ਚਿੱਤ-ਸਵਰੂਪ ਲਈ, ਹਵਾ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਵਾਂਗ, ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ।
ਚਿਤਸ਼੍ ਚੇਤ੍ਯੋਨ੍ਮੁਖਤ੍ਵਂ ਯਤ੍ ਤਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਂ ਸੈਵ ਸਂਸृਤਿਃ । ਸੇਚ੍ਛਾ ਤਨ੍ਮੁਕ੍ਤਤਾ ਮੁਕ੍ਤਿਰ੍ ਯੁਕ੍ਤਿਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵੇਤਿ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਾਮ੍
ਚਿੱਤ ਦਾ ਵਸਤੂਆਂ ਵੱਲ ਝੁਕਾਅ ਹੀ ਮਨ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਬੰਨ੍ਹ ਹੈ; ਜਦ ਇਹ ਝੁਕਾਅ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਉਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਚ ਜਾਣ ਕੇ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੋਵੇ।
ਇਚ੍ਛਾ ਭਵਤ੍ਵ੍ ਅਨਿਚ੍ਛਾ ਵਾ ਸਰ੍ਗੋ ऽਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਲਯੋ ऽਸ੍ਤੁ ਵਾ । ਕ੍ਸ਼ਤਿਰ੍ ਨ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍ ਕਾਚਿਨ੍ ਨ ਚ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਇਹਾਸ੍ਤਿ ਹਿ
ਚਾਹ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵਿਨਾਸ਼ ਹੋਵੇ, ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤੇ ਇੱਥੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਇਚ੍ਛਾਨਿਚ੍ਛੇ ਸਦਸਤੀ ਭਾਵਾਭਾਵੌ ਸੁਖਾਸੁਖੇ । ਇਤ੍ਯ੍ ਅਤ੍ਰ ਕਲ੍ਪਨਾ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਨ ਕਾਸ਼੍ਚਨ
ਚਾਹ ਤੇ ਨਾ-ਚਾਹ, ਹੋਣਾ ਤੇ ਨਾ-ਹੋਣਾ, ਸੁਖ ਤੇ ਦੁਖ—ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਇਸ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਾਸਾਰ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ।
ਇਚ੍ਛਾਨਾਂ ਤਾਨਵਂ ਯਸ੍ਯ ਦਿਨਾਨੁਦਿਨਮ੍ ਆਗਤਮ੍ । ਵਿਵੇਕਸ਼ਮਤृਪ੍ਤਸ੍ਯ ਤਮ੍ ਆਹੁਰ੍ ਮੋਕ੍ਸ਼ਭਾਗਿਨਮ੍
ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਘੱਟਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਵਿਵੇਕ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਹਿੱਸੇਦਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਚ੍ਛਾਕ੍ਸ਼ੁਰਿਕਯਾ ਵਿਦ੍ਧੇ ਹृਦਿ ਸ਼ੂਲਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ । ਜਯਨ੍ਤਿ ਯਤ੍ਰ ਨੈਤਾਨਿ ਮਣਿਮਨ੍ਤ੍ਰੌषਧਾਨਿ ਵਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਇੱਛਾ ਦੀ ਛੁਰੀ ਨਾਲ ਛੇਦਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦਰਦ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਉੱਥੇ ਨਿਰੀ ਰਤਨ, ਮੰਤਰ ਜਾਂ ਦਵਾਈ ਵੀ ਕਾਮਯਾਬ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
ਯẖ ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਾਦ੍ਯੂਹਾਨ੍ ਕृਤਵਾਨ੍ ਪੂਰ੍ਵਮ੍ ਏਵ ਤਮ੍ । ਸਤ੍ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਯਾ ਨ ਪਸ਼੍ਯਾਮੋ ਮਿਥ੍ਯਾਭ੍ਰਮਭਰਾਦ੍ ऋਤੇ
ਜੋ ਕਾਰਨ ਤੇ ਨਤੀਜੇ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਸੱਚੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ, ਸਗੋਂ ਝੂਠੇ ਭ੍ਰਮ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਵਹਿਮ ਵਿਚ ਹੀ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ।
ਭ੍ਰਮਭੂਤੇਨ ਕੁਰ੍ਮਸ਼੍ ਚੇਦ੍ ਵ੍ਯਵਹਾਰਮ੍ ਅਵਸ੍ਤੁਨਾ । ਤਤ੍ ਕਸ੍ਮਾਤ੍ ਪਰਚਿਨ੍ਤਾਦ੍ਰਿẖ ਕਵਲਤ੍ਵਂ ਨ ਨੀਯਤੇ
ਜੇ ਅਸੀਂ ਭ੍ਰਮ ਵਿਚ ਪੈ ਕੇ ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸੋਚਾਂ ਦੇ ਪਹਾੜ ਵੱਲੋਂ ਨਿਗਲਿਆ ਜਾਣਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ?
ਅਸਤਾ ਵ੍ਯਵਹਾਰਸ਼੍ ਚੇਤ੍ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਾਮਾਤ੍ਰਵਿਨਾਸ਼ਿਨਾ । ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਸ਼ਸ਼ਸ਼ृਙ੍ਗੇਣ ਤਤ੍ ਕਥਂ ਚ੍ਛਾਦ੍ਯਤੇ ਨ ਖਮ੍
ਜੇ ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਕਰੀਏ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਖਗੋਲੇ ਨੂੰ ਖਰਗੋਸ਼ ਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਢੱਕਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ?
ਅਹਮ੍ਭਾਵਾਚ੍ ਚਿਦਾਕਾਸ਼ੋ ਜਾਡ੍ਯਾਤਿਸ਼ਯਤẖ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ । ਪਾषਾਣਤਾਂ ਜਲਮ੍ ਇਵ ਮਨਸ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ ਯਾਤਿ ਦੇਹਤਾਮ੍
ਜਦੋਂ 'ਮੈਂ' ਵਾਲਾ ਭਾਵ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਇਕ ਪਲ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਪੱਥਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਇਸ ਕਾਰਨ ਸਰੀਰ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਨੁਭਵਤ੍ਯ੍ ਏਤਾਮ੍ ਅਸਤ੍ਯਾਮ੍ ਏਵ ਦੇਹਿਤਾਮ੍ । ਅਵਿਨष੍ਟੈਵ ਚਿਚ੍ਛਕ੍ਤਿਸ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਸ੍ਵਮਰਣਂ ਯਥਾ
ਮਨ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਇਹ ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਤ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਦੇ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮਰਨ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਚਿੱਤ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਵ੍ਯੋਮ੍ਨ੍ਯ੍ ਅਸਤ੍ਯਮ੍ ਅਵਸ੍ਤੁਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਤ੍ਯਂ ਚਾਨੁਭਵਾਦ੍ ਯਥਾ । ਨੀਲਤ੍ਵਂ ਤਦ੍ਵਦ੍ ਈਸ਼ੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਰ੍ਗੋ ਨਾਸਨ੍ ਨ ਸਨ੍ਮਯਃ
ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਚੀਜ਼ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਸਲਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਕਰਕੇ ਅਸਲਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਨੀਲਾ ਪਣ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾ ਤਾਂ ਅਸਲ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਅਸਲਤ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤ੍ਵਨਭਸੋਰ੍ ਯਥਾ ਸ੍ਪਨ੍ਦਨਭਸ੍ਵਤੋਃ । ਭੇਦੋ ਨਾਸ੍ਤਿ ਤਥਾ ਸਰ੍ਗਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋਰ੍ ਏਕਰੂਪਯੋਃ
ਜਿਵੇਂ ਖਾਲੀਪਣ ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕੰਪਨ ਤੇ ਕੰਪਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਜੋ ਇਕ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ।
ਨੇਹ ਸਞ੍ਜਾਯਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਜ੍ ਜਗਦਾਦਿ ਨ ਨਸ਼੍ਯਤਿ । ਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ਨਿਦ੍ਰਾਗਤਸ੍ਯੇਵ ਕੇਵਲਂ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਤੇ
ਇਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ—ਨਾ ਜਗਤ, ਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ—ਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ, ਸੌਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਅਵਿਦ੍ਯਮਾਨੇ ਪृਥ੍ਵ੍ਯਾਦੌ ਪ੍ਰਤਿਭਾਮਾਤ੍ਰਰੂਪਿਣਿ । ਸਰ੍ਗੇ ਕ ਇਵ ਸਂਰਮ੍ਭਸ੍ ਤ੍ਯਾਗਾਦਾਨੈਸ਼੍ ਚਿਦਮ੍ਬਰੇ
ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਉਤਸ਼ਾਹ, ਕਿਹੜਾ ਲੈਣਾ ਜਾਂ ਛੱਡਣਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਨ ਦੇਹਪ੍ਰਤਿਭਾਤੋ ऽਸ੍ਤਿ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਕਰਣਾਨ੍ਵਿਤਾ । ਕੇਵਲਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਏਵਮ੍ ਆਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਅਵਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਦੇਹ ਦੀ ਛਵੀ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਵੇ; ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਹਮ, ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦੇẖ ਕਰਣਤ੍ਵਂ ਚ ਦ੍ਵੈਤੈਕ੍ਯਾਸਮ੍ਭਵਾਨ੍ ਨ ਸਤ੍ । ਅਨੇਨੇਦਂ ਕ੍ਰਿਯਤ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਯਾਰ੍ਥਸ੍ਯਾਤ੍ਯਸਮ੍ਭਵਾਤ੍
ਬੁੱਧੀ ਆਦਿ ਦੀ ਕਰਤਾਰਤਾ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਵਾਂ ਜਾਂ ਇੱਕਤਾ ਹੋਣੀ ਹੀ ਨਹੀਂ; 'ਇਹ ਉਸ ਨਾਲ ਹੋਇਆ' ਵਾਲਾ ਵਿਚਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੰਭਵ ਹੈ।
ਅਹੇਤੁਰ੍ ਅਕ੍ਰਮਂ ਭਾਤਿ ਚਿਤਿ ਕਲ੍ਪਕ੍ਰਿਯਾਗਣਃ । ਕ੍ਸ਼ਣੇਨੈਵ ਯਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਮृਤਿਜਨ੍ਮਾਬ੍ਧਿਸਨ੍ਤਰਾਃ
ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਕਲਪਿਤ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਤੇ ਬਿਨਾ ਕ੍ਰਮ ਦੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਪਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮ, ਮੌਤ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਖਮ੍ ਏਵ ਪृਥ੍ਵੀ ਖਂ ਸ਼ੈਲਾẖ ਖਮ੍ ਏਵ ਦृਢਭਿਤ੍ਤਯਃ । ਖਮ੍ ਏਵ ਲੋਕਾਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦẖ ਖਂ ਸਰ੍ਗਸਂਵੇਦਨੇ ਚਿਤੇਃ
ਆਸਮਾਨ ਹੀ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਆਸਮਾਨ ਹੀ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਆਸਮਾਨ ਹੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੰਧਾਂ ਹਨ। ਆਸਮਾਨ ਹੀ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਹਨ, ਹਿਲਚਲ ਆਸਮਾਨ ਹੈ, ਤੇ ਚਿੱਤ ਵਿਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸੂਝ ਵੀ ਆਸਮਾਨ ਹੀ ਹੈ।
ਵ੍ਯੋਮਭਿਤ੍ਤੌ ਜਗਚ੍ਚਿਤ੍ਰਂ ਚਿਦ੍ਰਙ੍ਗਮਯਮ੍ ਆਤਤਮ੍ । ਨੋਦੇਤਿ ਨਾਸ੍ਤਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਨ ਤਾਮ੍ਯਤਿ ਨ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ
ਆਸਮਾਨ ਦੀ ਚਾਦਰ 'ਤੇ ਚਿੱਤ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੋਈ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਇਹ ਨਾ ਉਗਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਡੁੱਬਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਚੈਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਚਿਦ੍ਵਾਰਿਣਿ ਜਗਤ੍ਤੁਙ੍ਗਤਰਙ੍ਗਦ੍ਰਵਰੂਪਿਣਿ । ਕਿਂ ਕਦਾ ਕਥਮ੍ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਕਿਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਚ ਕਦਾ ਕਥਮ੍
ਚਿੱਤ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਦੁਨੀਆ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਉੱਠਦੀ ਹੈ—ਕਦੋਂ, ਕਿਵੇਂ, ਤੇ ਕਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਉੱਠਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਦੋਂ, ਕਿਵੇਂ, ਤੇ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?
ਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਮਹਾਚਿਦਾਕਾਸ਼ੇ ਜਗਚ੍ਛੂਨ੍ਯਤ੍ਵਸ਼ਾਲਿਨਿ । ਚੇਤ੍ਯਾਸਮ੍ਭਵਤਸ੍ ਸਨ੍ਤਿ ਨੋਦਯਾਸ੍ਤਮਯੋਕ੍ਤਯਃ
ਮਹਾਨ ਚਿੱਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਖਾਲੀਅਤ ਹੈ, ਉਥੇ ਕੋਈ ਉੱਗਣ ਜਾਂ ਡੁੱਬਣ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਥੇ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀ।
ਪਰ੍ਵਤਾ ਗਗਨਾਯਨ੍ਤੇ ਗਗਨਂ ਪਰ੍ਵਤਾਯਤੇ । ਸਂਵੇਦਨਪ੍ਰਯੋਗੇਣ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ ਸਰ੍ਗਤਾਸ੍ਥਿਤੌ
ਪਹਾੜ ਅਸਮਾਨ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਅਸਮਾਨ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾ ਤੇ ਨਾਸ ਹੋਦੇ ਹਨ।
ਸਂਵਿਚ੍ਚੂਰ੍ਣਪ੍ਰਯੋਗੇਣ ਨਿਮੇषਾਰ੍ਧੇਨ ਯੋਗਿਨਃ । ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਜਗਦ੍ ਆਕਾਸ਼ਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਂ ਤ੍ਰਿਜਗਨ੍ਤਿ ਹਿ
ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੇ ਚੂਰਨ ਨਾਲ, ਯੋਗੀ ਅੱਖ ਝਪਕਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਸੰਸਾਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਅਸਮਾਨ ਰਚਦੇ ਹਨ।
ਸਿਦ੍ਧਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਗਰਾਣ੍ਯ੍ ਅਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨਿ ਯਥਾਮ੍ਬਰੇ । ਤਥਾ ਸਰ੍ਗਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਸਨ੍ਤਿ ਤਾਨਿ ਤੁ ਚਿਨ੍ਨਭਃ
ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਇੱਛਾ-ਪੂਰੀਆਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ; ਇਹ ਸਭ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹਨ।
ਮਹਾਰ੍ਣਵੇ ਯਥਾਵਰ੍ਤਾ ਅਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਮ੍ ਅਪਿ ਮਿਸ਼੍ਰਿਤਾਃ । ਪृਥਗ੍ ਏਵਾਵਤਿष੍ਠਨ੍ਤੇ ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਾ ਨ ਤੇ ਤਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਭੰਵਰ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ ਵੱਖਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ।
ਸਰ੍ਗਾਤ੍ ਸਰ੍ਗਾਨ੍ਤਰਾਲੋਕੋ ਯḫ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਯੋਗਿਨਃ । ਸਿਦ੍ਧਲੋਕਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਸ੍ ਸੈਵੇਤਿ ਵਿਬੁਧੋਕ੍ਤਯਃ
ਇਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚਕਾਰ ਜੋ ਅੰਤਰ ਹੈ, ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਯੋਗੀ ਲਈ ਉਹ ਸਿਧਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕਹੀ ਹੈ।
ਅਵਿਨਾਸ਼ੀਨਿ ਭੂਤਾਨਿ ਸ੍ਥਿਤਾਨਿ ਪਰਮੇ ਸ਼ਿਵੇ । ਵ੍ਯੋਮ੍ਨੀਵ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤੋਲ੍ਲਾਸਾਸ੍ ਸਰ੍ਗਵਰ੍ਗਾ ਨਿਰਰ੍ਗਲਾਃ
ਜੀਵ ਅਵਿਨਾਸੀ ਹਨ ਤੇ ਪਰਮ ਸ਼ਿਵ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਖਾਲੀਪਣ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਂਗ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਮੂਹ ਰੁਕਾਵਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ।
ਪਰਮਾਰ੍ਥਨਿਜਾਮੋਦਾਸ੍ ਸਹਜਾਸ੍ ਸਰ੍ਗਵਿਭ੍ਰਮਾਃ । ਨੋਦ੍ਯਨ੍ਤਿ ਨੋਪਸ਼ਾਮ੍ਯਨ੍ਤਿ ਲੇਖਾ ਇਵ ਸ਼ਿਲੋਦਰੇ
ਸੱਚੀ ਖੁਸ਼ੀ, ਜੋ ਪਰਮ ਸਤਿ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀਆਂ ਭਟਕਾਵਾਂ, ਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮਿਟਦੀਆਂ ਹਨ, ਪੱਥਰ ਵਿਚ ਲਕੀਰਾਂ ਵਾਂਗ।
ਅਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਂ ਕੁਸੁਮਾਮੋਦਾ ਮਿਲਿਤਾ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਮਿਸ਼੍ਰਿਤਾਃ । ਵ੍ਯੋਮਰੂਪਾਸ੍ ਤਥਾ ਸਰ੍ਗਾ ਅਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਂ ਸਿਦ੍ਧਭੂਮਯਃ
ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ خوشਬੂ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਰਲਦੀ ਨਹੀਂ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਤੇ ਸਿਧਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਰਲਦੇ ਨਹੀਂ।