ਏष ਏਵ ਸ੍ਵਭਾਵੋ ਯਦ੍ ਦ੍ਰष੍ਟृਦृਸ਼੍ਯਦृਸ਼ੋ ऽਖਿਲਾਃ । ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾਸਤ੍ਯਾ ਵਿਨਿਰ੍ਵਾਣਮ੍ ਅਹਨ੍ਤਾਤ੍ਮਨਿ ਗਚ੍ਛਤਿ
ਇਹੀ ਸਭ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਹੈ—ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਦੇਖਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ; ਜਦੋਂ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਝੂਠੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਨਿਰ੍ਵਾਣੇ ਨਾਸ੍ਤਿ ਦृਸ਼੍ਯਾਦਿ ਦृਸ਼੍ਯਾਦੌ ਨਾਸ੍ਤਿ ਨਿਰ੍ਵृਤਿਃ । ਮਿਥੋ ऽਨਯੋਰ੍ ਅਨੁਭਵੋ ਨ ਚ੍ਛਾਯਾਤਪਯੋਰ੍ ਇਵ
ਮੁਕਤੀ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕੋਈ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ; ਤੇ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਇਕੱਠਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਛਾਂ ਤੇ ਧੁੱਪ ਇਕੱਠੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ।
ਉਭੇ ਏਤੇ ਮਿਥੋ ऽਸਤ੍ਯਮ੍ ਅਸਤ੍ਯੈਵਾਤ੍ਰ ਨਿਰ੍ਵृਤਿਃ । ਯਤੋ ਨਿਰ੍ਵਾਣਮ੍ ਅਜਰਮ੍ ਅਦੁẖਖਮ੍ ਅਨੁਭੂਯਤੇ
ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਆਪਸ ਵਿਚ ਝੂਠੇ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਮੁਕਤੀ ਵੀ ਝੂਠੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਜੁਆਣੀ ਰਹਿਤ ਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਅਨੁਭਵਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭ੍ਰਮਭੂਤਂ ਤੁ ਦृਸ਼੍ਯਾਦਿ ਨਿਤ੍ਯਾਨਨ੍ਤਸੁਖਪ੍ਰਦਮ੍ । ਅਸਚ੍ ਚ ਤਦ੍ ਭਾਵ੍ਯਤਾਂ ਮਾ ਨਿਰ੍ਵਾਣੇ ਸ੍ਥੀਯਤਾਮ੍ ਅਜੇ
ਪਰ ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਭਟਕਾਵ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸਦਾ ਤੇ ਬੇਅੰਤ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਲੱਗੇ; ਪਰ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੈ—ਇਸ ਨੂੰ ਐਸਾ ਹੀ ਸਮਝੋ, ਤੇ ਅਜਨਮੀ ਮੁਕਤੀ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਰਹੋ।
ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਕਾਰੁਪ੍ਯਸਦृਸ਼ਂ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਿਤਂ ਯਨ੍ ਨ ਲਭ੍ਯਤੇ । ਅਰ੍ਥਕਾਰ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਤਨ੍ ਨਾਸ੍ਤਿ ਕਿਮ੍ ਅਤ੍ਰਾਪਹ੍ਨਵੇਨ ਵਃ
ਜਿਵੇਂ ਸਿਪੀ ਵਿਚ ਚਾਂਦੀ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਹਕੀਕਤ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਚਾਹ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ; ਫਿਰ ਤੁਹਾਡੇ ਵਲੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਹੈ?
ਤਤ੍ਸਦ੍ਭਾਵਾਨ੍ ਮਹਦ੍ ਦੁẖਖਮ੍ ਅਸਦ੍ਭਾਵਾਨ੍ ਮਹਤ੍ ਸੁਖਮ੍ । ਅਭਾਵਸ੍ ਸੋਪਪਤ੍ਤਿਸ੍ ਤੁ ਦृਢਤਾਂ ਯਾਤਿ ਭਾਵਨਾਤ੍
ਉਸ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਨਾ-ਹੋਣ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਨਾ-ਹੋਣਾ, ਤਰਕ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ ਕਿਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ ਬਨ੍ਧਾਯ ਵਿਦਧਧ੍ਵਂ ਨਰਾਧਮਾਃ । ਸ੍ਪष੍ਟ ਏਵੋਪਚਯਦੇ ਵਸ੍ਤੁਨ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤਮਿਤਾਪਦਿ
ਤੁਸੀਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਹੋ? ਸਾਫ਼ ਹੈ ਕਿ ਵਾਧਾ ਤਾਂ ਉਹੀ ਚੀਜ਼ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਨਹੀਂ।
ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਤਾਦ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਂਵਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਕੇ ਤਤੇ । ਮਾਰ੍ਗਯਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਪ੍ਰਬੋਧਾਦ੍ਯ੍ ਏਤੈਰ੍ ਮृਗੈਰ੍ ਅਲਮ੍ ਅਸ੍ਤੁ ਨਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਇਸ ਚਿੱਤ-ਰੂਪ ਹਕੀਕਤ ਵਿਚ ਕਾਰਨ-ਫਲ ਆਦਿ ਲੱਭਣ, ਪਰ ਸਾਡੇ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਖੋਜ ਛੱਡ ਦਿਓ।
ਵ੍ਯੋਮਰੂਪੇ ਕਿਲੈਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਨਿ ਤਤੇ ਸਤਿ । ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਤਾਦ੍ਯਾਨਾਮ੍ ਉਕ੍ਤੀਨਾਮ੍ ਏਵ ਕẖ ਕ੍ਰਮਃ
ਜਦੋਂ ਸਾਰੀ ਕੁਦਰਤ ਇੱਕ ਅਕਾਸ਼-ਵਾਂਗ, ਸਭ-ਵਿਆਪਕ ਆਪ ਵਿਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਾਰਨ-ਫਲ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਕਿਹੜੀ ਕ੍ਰਮਬੱਧਤਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਯੋ ਹੇਤੁਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਨੇ ਵਾਯੋਰ੍ ਦ੍ਰਵਤ੍ਵੇ ਸਲਿਲਸ੍ਯ ਚ । ਸ਼ੂਨ੍ਯਤ੍ਵੇ ਨਭਸਸ੍ ਸੋ ऽਸ੍ਯ ਸਰ੍ਗਾਦਿਤ੍ਵੇ ਚਿਦਾਤ੍ਮਨਃ
ਹਵਾ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਦਾ ਕਾਰਨ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਤਰਲਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ, ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਖਾਲੀਅਤ ਦਾ ਕਾਰਨ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੱਤ-ਸਵਰੂਪ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਵੀ ਉਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ।
ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਭਾਵਾਦਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਸਕਲਂ ਯਦਿ । ਤਦਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਸਰ੍ਗਾਣਾਂ ਕਾਰਣਾਰ੍ਥੀ ਵਿਲਜ੍ਜਤਾਮ੍
ਜੇ ਕਾਰਨ ਤੇ ਨਤੀਜੇ ਦੀ ਹਰੇਕ ਹਾਲਤ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਰਚਨਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਲੱਭਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸ਼ਰਮ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ।
ਨ ਦੁẖਖਮ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਨ ਸੁਖਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਸ਼ਿਵਮਯਂ ਜਗਤ੍ । ਨਾਸ੍ਤਿ ਵਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਤਾਨ੍ਯਤ੍ਵਮ੍ ਅਤ ਇਚ੍ਛੋਦਯẖ ਕੁਤਃ
ਇੱਥੇ ਨਾ ਦੁੱਖ ਹੈ, ਨਾ ਸੁੱਖ; ਸੰਸਾਰ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਚੰਗੀ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਇੱਛਾ ਕਿੱਥੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੀ?
ਮृਦ੍ਦੇਹਯੋਧਸੇਨਾਯਾਂ ਨ ਮृਣ੍ਮਾਤ੍ਰੇਤਰਦ੍ ਯਥਾ । ਨ ਸਜ੍ਜਗਦਹਨ੍ਤਾਦੌ ਦृਸ਼੍ਯੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਰਤ੍ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵਾਲੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਏਵਂ ਚੇਤ੍ ਤਦ੍ ਉਦੇਤ੍ਵ੍ ਇਚ੍ਛਾ ਮਾ ਵੋਦੇਤੁ ਮੁਨੀਸ਼੍ਵਰ । ਸਾ ਤੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਕੋ ऽਰ੍ਥਸ੍ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਅਸ੍ਯਾ ਵਿਧਿਨਿषੇਧਨੈਃ
ਜੇ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਇੱਛਾ ਆਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਆਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਨਿਯਮ ਜਾਂ ਮਨਾਈ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ?
ਜ੍ਞਤਾਯਾਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਾਯਾਮ੍ ਇਚ੍ਛਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਨੇਤਰਤ੍ । ਯਥਾਸਿ ਬੁਦ੍ਧਵਾਨ੍ ਰਾਮ ਤਤ੍ ਸਤ੍ਯਂ ਕਿਂ ਤ੍ਵ੍ ਇਦਂ ਸ਼ृਣੁ
ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਛਾ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਸਮਝਿਆ ਹੈ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਸੁਣ।
ਯਦਾ ਯਦਾ ਜ੍ਞਤੋਦੇਤਿ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤੀਚ੍ਛਾ ਤਦਾ ਤਦਾ । ਵਸ੍ਤੁਸ੍ਵਭਾਵਾਦ੍ ਉਦਯਤ੍ਯ੍ ਆਦਿਤ੍ਯੇ ਯਾਮਿਨੀ ਯਥਾ
ਜਦੋਂ ਵੀ ਗਿਆਨ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਇੱਛਾ ਠੰਡੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਨਾਲ ਰਾਤ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੇ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਯਥੋਦਯੋ ਜ੍ਞਪ੍ਤੇਰ੍ ਦ੍ਵੈਤਸ਼ਾਨ੍ਤਿਸ੍ ਤਥਾ ਤਥਾ । ਵਾਸਨਾਵਿਲਯਸ਼੍ ਚੈਵ ਕਥਮ੍ ਇਚ੍ਛੋਦਯੋ ਭਵੇਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਦੁਇਤਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਾਸਨਾ ਵੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਇੱਛਾ ਕਿਵੇਂ ਉੱਭਰ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਤਸ੍ਯਾਵਿਦ੍ਯੋਪਸ਼ਾਨ੍ਤੇਯਂ ਨਿਰ੍ਮਲਾ ਮੁਕ੍ਤਤੋਦਿਤਾ । ਅਸ਼ੇषਦृਸ਼੍ਯਵੈਰਸ੍ਯਾਦ੍ ਯਸ੍ਯੇਚ੍ਛੋਦੇਤਿ ਨ ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਜਦੋਂ ਅਗਿਆਨ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਮੁਕਤ ਇੱਛਾ ਉੱਭਰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਬੇਰੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇੱਛਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ ਉੱਭਰਦੀ ਨਹੀਂ।
ਵਿਰਕ੍ਤਤਾਸ੍ਯ ਨੋ ਦृਸ਼੍ਯੇ ਨ ਚਾਪ੍ਯ੍ ਅਤ੍ਰਾਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਤਾ । ਕੇਵਲਂ ਜ੍ਞਾਯ ਦृਸ਼੍ਯਸ਼੍ਰੀਸ੍ ਸ੍ਵਦਤੇ ਨ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ
ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਨਾ ਤਾਂ ਲਗਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਵਿਰਾਗ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਚਮਕ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
ਕਾਕਤਲੀਯਯੋਗੇਨ ਪਰਪ੍ਰੇਰਣਯਾਥ ਵਾ । ਯਦਿ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਕਦਾਚਿਚ੍ ਚ ਸਮ੍ਯਗ੍ ਇਚ੍ਛਤਿ ਵਾ ਨ ਵਾ
ਕਦੇ-ਕਦੇ, ਕਿਸੇ ਸੰਯੋਗ ਜਾਂ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਜੇ ਉਹ ਕੁਝ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਠੀਕ ਜਾਂ ਗਲਤ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਤਦ੍ ਅਸ੍ਯ ਸੇਚ੍ਛਾਨਿਚ੍ਛਾ ਚ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵਾਤ੍ਰ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ । ਇਚ੍ਛਾਯਾਂ ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਜ੍ਞਸ੍ਯਾਵਸ਼੍ਯਮ੍ ਏਵ ਤੁ ਤਾਨਵਮ੍
ਇਸ ਲਈ, ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਦੀ ਅਣਹੋਣੀ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮ ਹਨ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇੱਛਾ ਵਿੱਚ, ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਇਹ ਘਟਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।
ਜ੍ਞਤਾ ਚੇਦ੍ ਉਦਿਤਾ ਜਨ੍ਤੋਸ੍ ਤਦ੍ ਇਚ੍ਛਾਸ੍ਯੋਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ । ਨੈਤਯੋਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਿਰ੍ ਏਕਤ੍ਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤਮਸੋਰ੍ ਇਵ
ਜੇ ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ ਇੱਕ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੇ ਹਨੇਰਾ ਇਕੱਠੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ।
ਪ੍ਰਤਿषੇਧਵਿਧੀਨਾਂ ਤੁ ਤਜ੍ਜ੍ਞੋ ਨ ਵਿषਯẖ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । ਸ਼ਾਨ੍ਤਸਰ੍ਵੈषਣੇਚ੍ਛਸ੍ਯ ਕੋ ऽਸ੍ਯ ਕਿਂ ਵਕ੍ਤਿ ਕਿਂਕृਤੇ
ਜੋ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੋਕ ਜਾਂ ਹੁਕਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਚਾਹ ਅਤੇ ਲਾਲਚ ਠੰਢੇ ਪੈ ਗਏ ਹਨ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਕੌਣ ਕੀਹ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਕਿਸ ਲਈ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਏਤਦ੍ ਏਵ ਜ੍ਞਤਾਚਿਹ੍ਨਂ ਯਦ੍ ਇਚ੍ਛਾਸ੍ਵ੍ ਅਤਿਤਾਨਵਮ੍ । ਹ੍ਲਾਦਨਂ ਸਰ੍ਵਲੋਕਾਨਾਮ੍ ਅਥਾਨੁਦਯ ਏਵ ਵਾ
ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਇਹੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਇੱਛਾ ਉਠਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ।
ਦृਸ਼੍ਯਂ ਵਿਰਸਤਾਂ ਯਾਤਂ ਯਦਾ ਨ ਸ੍ਵਦਤੇ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । ਤਦਾ ਨੇਚ੍ਛਾ ਪ੍ਰਸਰਤਿ ਤਦੈਵ ਚ ਵਿਮੁਕ੍ਤਤਾ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸੁਆਦ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਤਾਂ ਇੱਛਾ ਉਠਦੀ ਨਹੀਂ। ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਮੁਕਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਬੋਧਾਦ੍ ਅਨੈਕ੍ਯਮ੍ ਅਦ੍ਵੈਤਂ ਯਸ਼੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਅਵਤਿष੍ਠਤੇ । ਇਚ੍ਛਾਨਿਚ੍ਛਾਦਯਸ੍ ਸਰ੍ਵੇ ਭਾਵਾਸ੍ ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਿਵਾਤ੍ਮਕਾਃ
ਜੋ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਅਦਵੈਤ, ਸ਼ਾਂਤ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇੱਛਾ-ਅਨਿਛਾ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਹਾਲਾਤ ਸ਼ੁਭਤਾ ਵਾਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਬੋਧਾਦ੍ ਅਸ੍ਤਮਿਤਦ੍ਵੈਤਮ੍ ਅਦ੍ਵੈਤਾਦ੍ ਐਕ੍ਯਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਯਸ੍ ਸ੍ਵਚ੍ਛੋ ਵਿਗਤਵ੍ਯਗ੍ਰਸ਼੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤ ਆਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਅਵਸ੍ਥਿਤਃ
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਦਵੈਤਤਾ ਬੋਧ ਨਾਲ ਮੁਕ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਅਦਵੈਤ ਦੀ ਇਕਤਾ ਤੋਂ ਵੀ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸਾਫ, ਚਿੰਤਾ ਰਹਿਤ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ—
ਨੈਵ ਤਸ੍ਯ ਕृਤੇਨਾਰ੍ਥੋ ਨ ਸਤਾ ਨਾਸਤਾ ਸਦਾ । ਨ ਚਾਤ੍ਮਨਾ ਨ ਚਾਨ੍ਯੇਨ ਨੈਤੈਰ੍ ਮਰਣਜੀਵਿਤੈਃ
ਉਸ ਲਈ ਕੀਤੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿੱਚ, ਮੌਤ ਤੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ—ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ।
ਇਚ੍ਛਾ ਚ ਤਸ੍ਯ ਨੋਦੇਤਿ ਨਿਰ੍ਵਾਣਸ੍ਯ ਪ੍ਰਬੋਧਿਨਃ । ਯਦਿ ਵੋਦੇਤਿ ਤਤ੍ ਸ੍ਵਚ੍ਛਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਮ੍ ਏਵ ਸਾ
ਜੋ ਨਿਰਵਾਣ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੋਂ ਜਾਗ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਇੱਛਾ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਜੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇ ਵੀ, ਉਹ ਸਾਫ ਤੇ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਨ ਦੁẖਖਮ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਨ ਸੁਖਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਸ਼ਿਵਮ੍ ਅਜਂ ਜਗਤ੍ । ਇਤਿ ਯੋ ऽਨ੍ਤਸ਼੍ ਸ਼ਿਲੇਵਾਸ੍ਤੇ ਤਂ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਂ ਵਿਦੁਰ੍ ਬੁਧਾਃ
ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਦੁੱਖ ਹੈ, ਨਾ ਸੁਖ; ਸੰਸਾਰ ਸ਼ਾਂਤ, ਮੰਗਲਮਈ ਤੇ ਅਜਨਮਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਜਾਗਿਆ ਹੋਇਆ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।