ਇਚ੍ਛਾਮਾਤ੍ਰਂ ਹਿ ਸਂਸਾਰੋ ਨਿਰ੍ਵਾਣਂ ਤਦਵੇਦਨਮ੍ । ਇਚ੍ਛਾਨੁਤ੍ਪਾਦਨੇ ਯਤ੍ਨẖ ਕ੍ਰਿਯਤਾਂ ਕਿਂ ਵृਥਾਭ੍ਰਮੈਃ
ਸੰਸਾਰ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਛਾ ਹੀ ਹੈ; ਮੁਕਤੀ ਉਸ ਇੱਛਾ ਦੇ ਨਾ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇੱਛਾ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੋ—ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਭਟਕਣ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ?
ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੋਪਦੇਸ਼ਗੁਰਵḫ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਕਿਮ੍ ਅਨਰ੍ਥਕਮ੍ । ਕਿਮ੍ ਇਚ੍ਛਾਨਨੁਸਨ੍ਧਾਨਸਮਾਧਿਰ੍ ਨਾਧਿਗਮ੍ਯਤੇ
ਜੇ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਉਪਦੇਸ਼ ਤੇ ਗੁਰੂ ਬੇਕਾਰ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦਾ ਕੀ ਫ਼ਾਇਦਾ? ਇੱਛਾ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਕੇ ਧਿਆਨ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ?
ਯਸ੍ਯੇਚ੍ਛਾਨਨੁਸਨ੍ਧਾਨਮਾਤ੍ਰੇ ਦੁਸ੍ਸਾਧਤਾਮਤੇਃ । ਗੁਰੂਪਦੇਸ਼ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿ ਤਸ੍ਯ ਨੂਨਮ੍ ਅਨਰ੍ਥਕਮ੍
ਜਿਸ ਮਨ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਛਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਾਲ ਵੀ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਬਿਲਕੁਲ ਵਿਅਰਥ ਹਨ।
ਇਚ੍ਛਾਵਿषਵਿਕਾਰਿਣ੍ਯਾ ਸਤ੍ਤਯੈਵ ਨृਣਾਮ੍ ਅਲਮ੍ । ਦੁẖਖਪ੍ਰਸਵਕਾਰਿਣ੍ਯਾ ਹਾਰਿਣ੍ਯਾ ਜਨ੍ਮਜਙ੍ਗਲੇ
ਇੱਛਾ, ਜਿਸਦੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ਕਾਫੀ ਹੈ; ਇਹ ਜਨਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚੋਂ ਸੁਖ ਚੁਰਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਨ ਵਾਲੀਕ੍ਰਿਯਤੇ ऽਨ੍ਯੇषਾਮ੍ ਆਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਾਯ ਚੇਦ੍ ਅਸੌ । ਇਚ੍ਛੋਪਸ਼ਾਨ੍ਤਿẖ ਕ੍ਰਿਯਤਾਂ ਤਯਾਲਂ ਤਦ੍ ਅਵਾਪ੍ਯਤੇ
ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲਈ ਇਹ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਲਈ ਰੇਤ ਦੇ ਦਾਣੇ ਜਿੰਨੀ ਵੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ, ਤਾਂ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨਾ ਹੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਨਿਰਿਚ੍ਛਤੈਵ ਨਿਰ੍ਵਾਣਂ ਸੇਚ੍ਛਤੈਵ ਹਿ ਬਨ੍ਧਨਮ੍ । ਯਥਾਸ਼ਕ੍ਤਿ ਜਯੇਦ੍ ਇਚ੍ਛਾਂ ਕਿਮ੍ ਏਤਾਵਤਿ ਦੁष੍ਕਰਮ੍
ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਹੋਣਾ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਛਾ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਬੰਧਨ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਜਿੱਤੋ—ਇਹ ਕਿੰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ?
ਜਰਾਮਰਣਜਨ੍ਮਾਦਿਕਰਞ੍ਜਖਦਿਰਾਵਲੇਃ । ਬੀਜਮ੍ ਇਚ੍ਛਾਸ਼ੁ ਸੈਵਾਨ੍ਤਰ੍ ਦਹ੍ਯਤਾਂ ਸ਼ਮਵਹ੍ਨਿਨਾ
ਇੱਛਾ ਹੀ ਜਨਮ, ਬੁਢਾਪਾ, ਮੌਤ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵਾਲੀ ਖੜੀ ਦੇ ਬੀਜ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਸਾੜ ਦਿਓ।
ਯਤੋ ਯਤੋ ਨਿਰਿਚ੍ਛਤ੍ਵਂ ਮੁਕ੍ਤਤੈਵ ਤਤਸ੍ ਤਤਃ । ਯਾਵਦ੍ਗਤਿ ਯਥਾਪ੍ਰਾਣਂ ਹਨ੍ਯਾਦ੍ ਇਚ੍ਛਾਂ ਸਮੁਤ੍ਥਿਤਾਮ੍
ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਇੱਛਾ ਰਹਿਤਤਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉੱਥੇ ਮੁਕਤੀ ਹੈ; ਜਿੰਨਾ ਦੂਰ ਜਾਓ, ਜਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਜੀਓ, ਉੱਠਦੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿਓ।
ਯਤੋ ਯਤਸ਼੍ ਚ ਸੇਚ੍ਛਤ੍ਵਂ ਬਨ੍ਧਪਾਸ਼ਾਸ੍ ਤਤਸ੍ ਤਤਃ । ਪੁਣ੍ਯਪਾਪਮਯਾ ਦੁẖਖਰਾਸ਼ਯੋ ਵਿਤਤਾਰ੍ਤਯਃ
ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਤੇ ਜਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇੱਛਾ ਉੱਠਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉੱਥੇ ਲੱਗਣ ਦੇ ਬੰਧਨ, ਪੁਣ ਤੇ ਪਾਪ ਵਾਲੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਭਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਚ੍ਛਾਨਿਰਾਸਰਹਿਤੇ ਗਤੇ ਸਾਧੋẖ ਕ੍ਸ਼ਣੇ ऽਪਿ ਚ । ਦਸ੍ਯੁਭਿਰ੍ ਮੁषਿਤਸ੍ਯੇਵ ਯੁਕ੍ਤਮ੍ ਆਕ੍ਰਨ੍ਦਿਤਂ ਚਿਰਮ੍
ਜੇ ਕਿਸੇ ਚੰਗੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਇੱਛਾ ਦੂਰ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਚੋਰਾਂ ਵਲੋਂ ਲੁੱਟੇ ਹੋਏ ਵਾਂਗ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਰੋਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਯਥਾਸ੍ਯ ਪੁਂਸੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਇਚ੍ਛਾ ਸਮੁਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ । ਤਥਾ ਤਥਾਸ੍ਯ ਕਲ੍ਯਾਣਂ ਮੋਕ੍ਸ਼ਾਯ ਪਰਿਵਰ੍ਧਤੇ
ਜਿੰਨੀ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਇੱਛਾ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉੱਨੀ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਚੰਗੀ ਹਾਲਤ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਨੋ ਨਿਰ੍ਵਿਵੇਕਸ੍ਯ ਯਦ੍ ਇਚ੍ਛਾਪਰਿਪੂਰਣਮ੍ । ਸਂਸਾਰਵਿषਵृਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਤਦ੍ ਏਵ ਪਰਿषੇਚਨਮ੍
ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਹੋਣਾ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਵਰਗਾ ਹੈ।
ਹृਦ੍ਵृਕ੍ਸ਼ਜਾਸ੍ ਸ੍ਵਸੁਖਦੁẖਖਕੁਬੀਜਕੋਸ਼੍ਯੋ ਵੈਰਾਦ੍ ਇਵਾਸ਼ਯਕृਤਾਦ੍ ਅਸ਼ੁਭਾਚ੍ ਛੁਭਾਚ੍ ਚ । ਆਸਾਦ੍ਯ ਦੁष੍ਕृਤਕृਸ਼ਾਨੁਸ਼ਿਖਾਸ਼੍ ਸ਼ਿਤਾਨ੍ਤਾ ਇਚ੍ਛਾਸ਼੍ ਛਮਚ੍ਛਮਿਤਿ ਪੁਂਸ੍ਪਸ਼ੁਮ੍ ਆਦਹਨ੍ਤਿ
ਇੱਛਾਵਾਂ, ਜੋ ਦਿਲ ਦੇ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਉਪਜਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਦੋਹਾਂ ਹਨ, ਚੰਗੀ ਤੇ ਮਾੜੀ ਸੋਚ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ, ਜਦ ਮਾੜੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਤੀਖੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਛੁਹ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਚ੍ਛਾਵਿषਵਿਕਾਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯੋਗਂ ਯੋਗਨਾਮਕਮ੍ । ਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ ਸ਼ृਣੁ ਭੂਯੋ ऽਪਿ ਪੂਰ੍ਵਮ੍ ਉਕ੍ਤਮ੍ ਅਪਿ ਸ੍ਫੁਟਮ੍
ਹੁਣ, ਇੱਛਾ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਬਦਲਾਅ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜੋ ਤਰੀਕਾ 'ਯੋਗ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁੜ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਸੁਣ, ਭਾਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਆਤ੍ਮਨੋ ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਂ ਚੇਦ੍ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਤਦ੍ ਇਹੇਚ੍ਛਯਾ । ਇष੍ਯਤਾਮ੍ ਅਸਤਿ ਤ੍ਵ੍ ਏਵਂ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਾਨ੍ਯਤ੍ਵੇ ਕਿਮ੍ ਇष੍ਯਤੇ
ਜੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਕੀ ਚਾਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਨਿਰ੍ਭਾਗਾਵਯਵਾ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਸ਼੍ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਰੈਵ ਚਿਤ੍ । ਸੈਵਾਹਂ ਜਗਦ੍ ਆਸ਼ਾਸ਼੍ ਚ ਸਤੀ ਕਿਂ ਤਤ੍ ਤਯੇष੍ਯਤੇ
ਜੋ ਚਿੱਤ ਹੈ, ਉਹ ਅਟੁੱਟ, ਹਿੱਸਾ-ਰਹਿਤ ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਹੈ; ਇਹੀ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਹਨ। ਜਦ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿਸ ਨੂੰ ਤੇ ਕੀ ਚਾਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਸਾ ਵ੍ਯੋਮਰੂਪਾ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨ੍ਯ੍ ਏਵ ਵੇਤ੍ਤੀਵਾਵੇਦ੍ਯਵੇਦਨਾ । ਵ੍ਯੋਮਾਤ੍ਮ ਜਗਦਾਭਾਸਮ੍ ਅਤ੍ਰੇਚ੍ਛਾਵਿषਯੋ ऽਸ੍ਤਿ ਕਃ
ਜੋ ਅਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਜਾਣਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਜਦ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਸਰੂਪਤਾ ਅਕਾਸ਼ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਚਾਹਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ਾ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਕੋਈ ਛਾਇਆ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਗ੍ਰਾਹਕਸਮ੍ਬਨ੍ਧẖ ਕੁਤਸ਼੍ ਚੇਦ੍ ਇਤਿ ਤਨ੍ ਨ ਨਃ । ਵਿਦ੍ਯਤੇ ऽਸੌ ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਾਨਾਂ ਯੇषਾਮ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਨ ਵੇਦ੍ਮਿ ਤਾਨ੍
ਜੇ ਪੁੱਛੋ ਕਿ ਪਹਚਾਣਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਪਹਚਾਣੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਲਈ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਵਿਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਪਰ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।
ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਗ੍ਰਾਹਕਸਮ੍ਬਨ੍ਧਸ੍ ਸ੍ਵਨਿष੍ਠੋ ऽਪਿ ਨ ਲਭ੍ਯਤੇ । ਅਸਤਸ੍ ਤੁ ਕਥਂ ਲਾਭẖ ਕੇਨ ਲਬ੍ਧੋ ऽਸਿਤਸ਼੍ ਸ਼ਸ਼ੀ
ਜੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਦੇਖੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਤੇ ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ? ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਾਲਾ ਚੰਦ ਫੜਿਆ ਹੈ?
ਏषੈਵ ਗ੍ਰਾਹਕਾਦੀਨਾਂ ਸਤ੍ਤਾ ਯਨ੍ ਨਾਮ ਨਿष੍ਠਤਾ । ਸ੍ਵਭਾਵਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਯਾਸਤ੍ਯਾ ਨ ਜਾਨੇ ਕ੍ਵ ਪ੍ਰਯਾਨ੍ਤਿ ਤੇ
ਇਹ ਜੋ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਆਦਿ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਹੈ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਮ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਧਾਰ ਹੋਵੇ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਅਸਲ ਸੁਭਾਵ ਨੂੰ ਵੇਖੀਏ, ਤਾਂ ਇਹ ਝੂਠੀ ਹੈ—ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਏष ਏਵ ਸ੍ਵਭਾਵੋ ਯਦ੍ ਦ੍ਰष੍ਟृਦृਸ਼੍ਯਦृਸ਼ੋ ऽਖਿਲਾਃ । ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾਸਤ੍ਯਾ ਵਿਨਿਰ੍ਵਾਣਮ੍ ਅਹਨ੍ਤਾਤ੍ਮਨਿ ਗਚ੍ਛਤਿ
ਇਹੀ ਸਭ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਹੈ—ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਦੇਖਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ; ਜਦੋਂ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਝੂਠੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਨਿਰ੍ਵਾਣੇ ਨਾਸ੍ਤਿ ਦृਸ਼੍ਯਾਦਿ ਦृਸ਼੍ਯਾਦੌ ਨਾਸ੍ਤਿ ਨਿਰ੍ਵृਤਿਃ । ਮਿਥੋ ऽਨਯੋਰ੍ ਅਨੁਭਵੋ ਨ ਚ੍ਛਾਯਾਤਪਯੋਰ੍ ਇਵ
ਮੁਕਤੀ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕੋਈ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ; ਤੇ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਇਕੱਠਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਛਾਂ ਤੇ ਧੁੱਪ ਇਕੱਠੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ।
ਉਭੇ ਏਤੇ ਮਿਥੋ ऽਸਤ੍ਯਮ੍ ਅਸਤ੍ਯੈਵਾਤ੍ਰ ਨਿਰ੍ਵृਤਿਃ । ਯਤੋ ਨਿਰ੍ਵਾਣਮ੍ ਅਜਰਮ੍ ਅਦੁẖਖਮ੍ ਅਨੁਭੂਯਤੇ
ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਆਪਸ ਵਿਚ ਝੂਠੇ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਮੁਕਤੀ ਵੀ ਝੂਠੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਜੁਆਣੀ ਰਹਿਤ ਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਅਨੁਭਵਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭ੍ਰਮਭੂਤਂ ਤੁ ਦृਸ਼੍ਯਾਦਿ ਨਿਤ੍ਯਾਨਨ੍ਤਸੁਖਪ੍ਰਦਮ੍ । ਅਸਚ੍ ਚ ਤਦ੍ ਭਾਵ੍ਯਤਾਂ ਮਾ ਨਿਰ੍ਵਾਣੇ ਸ੍ਥੀਯਤਾਮ੍ ਅਜੇ
ਪਰ ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਭਟਕਾਵ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸਦਾ ਤੇ ਬੇਅੰਤ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਲੱਗੇ; ਪਰ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੈ—ਇਸ ਨੂੰ ਐਸਾ ਹੀ ਸਮਝੋ, ਤੇ ਅਜਨਮੀ ਮੁਕਤੀ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਰਹੋ।
ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਕਾਰੁਪ੍ਯਸਦृਸ਼ਂ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਿਤਂ ਯਨ੍ ਨ ਲਭ੍ਯਤੇ । ਅਰ੍ਥਕਾਰ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਤਨ੍ ਨਾਸ੍ਤਿ ਕਿਮ੍ ਅਤ੍ਰਾਪਹ੍ਨਵੇਨ ਵਃ
ਜਿਵੇਂ ਸਿਪੀ ਵਿਚ ਚਾਂਦੀ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਹਕੀਕਤ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਚਾਹ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ; ਫਿਰ ਤੁਹਾਡੇ ਵਲੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਹੈ?
ਤਤ੍ਸਦ੍ਭਾਵਾਨ੍ ਮਹਦ੍ ਦੁẖਖਮ੍ ਅਸਦ੍ਭਾਵਾਨ੍ ਮਹਤ੍ ਸੁਖਮ੍ । ਅਭਾਵਸ੍ ਸੋਪਪਤ੍ਤਿਸ੍ ਤੁ ਦृਢਤਾਂ ਯਾਤਿ ਭਾਵਨਾਤ੍
ਉਸ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਨਾ-ਹੋਣ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਨਾ-ਹੋਣਾ, ਤਰਕ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ ਕਿਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ ਬਨ੍ਧਾਯ ਵਿਦਧਧ੍ਵਂ ਨਰਾਧਮਾਃ । ਸ੍ਪष੍ਟ ਏਵੋਪਚਯਦੇ ਵਸ੍ਤੁਨ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤਮਿਤਾਪਦਿ
ਤੁਸੀਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਹੋ? ਸਾਫ਼ ਹੈ ਕਿ ਵਾਧਾ ਤਾਂ ਉਹੀ ਚੀਜ਼ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਨਹੀਂ।
ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਤਾਦ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਂਵਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਕੇ ਤਤੇ । ਮਾਰ੍ਗਯਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਪ੍ਰਬੋਧਾਦ੍ਯ੍ ਏਤੈਰ੍ ਮृਗੈਰ੍ ਅਲਮ੍ ਅਸ੍ਤੁ ਨਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਇਸ ਚਿੱਤ-ਰੂਪ ਹਕੀਕਤ ਵਿਚ ਕਾਰਨ-ਫਲ ਆਦਿ ਲੱਭਣ, ਪਰ ਸਾਡੇ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਖੋਜ ਛੱਡ ਦਿਓ।
ਵ੍ਯੋਮਰੂਪੇ ਕਿਲੈਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਨਿ ਤਤੇ ਸਤਿ । ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਤਾਦ੍ਯਾਨਾਮ੍ ਉਕ੍ਤੀਨਾਮ੍ ਏਵ ਕẖ ਕ੍ਰਮਃ
ਜਦੋਂ ਸਾਰੀ ਕੁਦਰਤ ਇੱਕ ਅਕਾਸ਼-ਵਾਂਗ, ਸਭ-ਵਿਆਪਕ ਆਪ ਵਿਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਾਰਨ-ਫਲ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਕਿਹੜੀ ਕ੍ਰਮਬੱਧਤਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਯੋ ਹੇਤੁਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਨੇ ਵਾਯੋਰ੍ ਦ੍ਰਵਤ੍ਵੇ ਸਲਿਲਸ੍ਯ ਚ । ਸ਼ੂਨ੍ਯਤ੍ਵੇ ਨਭਸਸ੍ ਸੋ ऽਸ੍ਯ ਸਰ੍ਗਾਦਿਤ੍ਵੇ ਚਿਦਾਤ੍ਮਨਃ
ਹਵਾ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਦਾ ਕਾਰਨ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਤਰਲਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ, ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਖਾਲੀਅਤ ਦਾ ਕਾਰਨ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੱਤ-ਸਵਰੂਪ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਵੀ ਉਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ।