ਸ ਵਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਮਨਾ ਮੌਨੀ ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕृਤਕਰ੍ਮਸੁ । ਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਦਾਰੁਮਯਸ੍ਯੇਵ ਵਿਗਤੇਚ੍ਛਮ੍ ਅਨਾਕੁਲਮ੍
ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਚੁੱਪ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹਿਲਚਲ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਦੀ ਮੂਰਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਉਲਝਣ ਨਹੀਂ।
ਅਨ੍ਤਸ਼੍ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਬਹਿਸ਼੍ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਵਿਰਸਂ ਗਤਵਾਸਨਮ੍ । ਜਰਦ੍ਵੇਣੋਰ੍ ਇਵ ਜ੍ਞਸ੍ਯ ਜੀਵਤੋ ਭਾਤਿ ਜੀਵਿਤਮ੍
ਜੋ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਜੀਵਨ ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਖਾਲੀ, ਸੁਆਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਾਰੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਦਿਸਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣੀ ਖੋਖਲੀ ਵਾਂਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ।
ਯਸ੍ਮੈ ਨ ਸ੍ਵਦਤੇ ਦृਸ਼੍ਯਮ੍ ਅਦृਸ਼੍ਯਂ ਸ੍ਵਦਤੇ ਹृਦਿ । ਸਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਸ੍ ਸ ਉਤ੍ਤੀਰ੍ਣੋ ਭਵਾਰ੍ਣਵਾਤ੍
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਹ ਜਗਤ ਦੀਆਂ ਦਿਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਚੰਗੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀਆਂ, ਪਰ ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਅੰਦਰਲੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਉਚ੍ਯਨ੍ਤਾਂ ਸ਼ਬ੍ਦਜਾਲਾਨਿ ਵਂਸ਼ਵਦ੍ ਗਤਵਾਸਨਮ੍ । ਰਸੇਨਾਨਙ੍ਗਲਗ੍ਨੇਨ ਪ੍ਰਕृਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਚੋਦਨੈਃ
ਜਿਵੇਂ ਵਾਂਸ ਦੀ ਧੁਨ ਰੁਕ ਜਾਣ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਖਾਲੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਹੋਣ ਦਿਓ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿਣ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੁਚੀ ਨਾਲ, ਨਾ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ।
ਸ੍ਪृਸ਼੍ਯਨ੍ਤਾਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੀਯਾਨਿ ਯਥਾਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਵਾਸਨਮ੍ । ਕੂਟਾਗਾਰਵਦ੍ ਅਕ੍ਸ਼ੁਬ੍ਧਮ੍ ਅਨਿਚ੍ਛਮਨਨੋਦਯਮ੍
ਜੋ ਕੁਝ ਛੂਹਣ ਵਾਲਾ ਆਵੇ, ਉਹ ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਛੂਹ ਲਓ, ਪਰ ਉਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਲਗਾਵ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਜਾਗੇ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਮਹਲ ਦੀ ਛੱਤ ਠੰਢੀ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਾਦ੍ਯਨ੍ਤਾਂ ਰਸਜਾਲਾਨਿ ਵਿਗਤੇਚ੍ਛਾਭਯੈषਣਮ੍ । ਅਪਗਰ੍ਵਾਭਿਲषਣਂ ਯਥਾਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਨਿ ਦਰ੍ਵਿਵਤ੍
ਜੋ ਸੁਆਦ ਮਿਲੇ, ਉਹ ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਚੱਖ ਲਓ, ਪਰ ਨਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਲਾਲਚ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਡਰ, ਨਾ ਇੱਛਾ, ਨਾ ਅਹੰਕਾਰ, ਨਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਚਾਹ—ਜਿਵੇਂ ਕੜਛੀ ਜੋ ਕੁਝ ਮਿਲੇ, ਉਹੀ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤਾਂ ਰੂਪਜਾਤਾਨਿ ਪੁਰḫ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਵਾਸਨਮ੍ । ਅਰਸਂ ਨਿਰ੍ਮਨੋਮਾਨਮ੍ ਅਗਰ੍ਧਂ ਚਿਤ੍ਰਨੇਤ੍ਰਵਤ੍
ਜੋ ਰੂਪ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਮੋਹ, ਬਿਨਾ ਰੁਚੀ, ਬਿਨਾ ਮਨ ਵਿਚ ਅਹੰਕਾਰ ਜਾਂ ਖਿੱਚ ਦੇ ਵੇਖ, ਬਿਲਕੁਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਚਿੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸ਼ਿਙ੍ਘ੍ਯਨ੍ਤਾਂ ਗਨ੍ਧਪੁष੍ਪਾਣਿ ਵਿਗਤੇਚ੍ਛਮ੍ ਅਵਾਸਨਮ੍ । ਸ੍ਪਨ੍ਦਵਤ੍ਤ੍ਵੇ ऽਪਿ ਲਗ੍ਨਾਨਿ ਤ੍ਯਾਗਾਯ ਵਨਵਾਤਵਤ੍
ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਸੁਗੰਧ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਲਾਲਚ, ਬਿਨਾ ਮੋਹ ਦੇ ਸੁੰਘ, ਭਾਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੀ ਹਵਾ ਆਉਂਦੀ ਤੇ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਤਿ ਚੇਦ੍ ਵਿਰਸਤ੍ਵੇਨ ਬੋਧਯਿਤ੍ਵਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਾਃ । ਨ ਭੋਗਰੋਗਾਸ੍ ਤਦ੍ ਦੁẖਖਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯੈ ਨਾਸ੍ਤਿ ਕਥੈਵ ਵਃ
ਜੇਕਰ ਇੰਝ ਵਿਰਾਗ ਸਿਖਾ ਕੇ ਭੋਗਾਂ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਰਹਿਣ ਦਾ ਕੋਈ ਤਰੀਕਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
ਯਸ੍ ਸ੍ਵਾਦਯਨ੍ ਭੋਗਵਿषਂ ਰਤਿਮ੍ ਏਤਿ ਦਿਨੇ ਦਿਨੇ । ਸੋ ऽਗ੍ਨੌ ਸ੍ਵਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਜ੍ਵਲਿਤੇ ਕਕ੍ਸ਼ਮ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਯਮ੍ ਉਜ੍ਝਤਿ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਰੋਜ਼-ਰੋਜ਼ ਭੋਗਾਂ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਚੱਖ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਅੱਗ ਭੜਕਣ 'ਤੇ ਅਖ਼ੂਤ ਇੰਦਨ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਨਿਰਿਚ੍ਛਤ੍ਵਂ ਸਮਾਧਾਨਮ੍ ਆਹੁਰ੍ ਆਗਮਭੂषਣਾਃ । ਯਥਾ ਸ਼ਾਮ੍ਯੇਨ੍ ਮਨੋ ऽਨਿਚ੍ਛਂ ਨੋਪਭੋਗਸ਼ਤੈਰ੍ ਅਪਿ
ਜੋ ਗਿਆਨੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਹੋਣਾ ਹੀ ਅਸਲੀ ਟਿਕਾਉ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਸ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਉਹ ਮਨ ਆਪੇ ਹੀ ਠੰਢਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤਾਂ ਸੌਂ ਵਾਰੀ ਸੁਖ-ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
ਇਚ੍ਛੋਦਯੋ ਯਥਾ ਦੁẖਖਮ੍ ਇਚ੍ਛਾਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਯਥਾ ਸੁਖਮ੍ । ਤਥਾ ਨ ਨਰਕੇ ਨਾਪਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕੇ ऽਨੁਭੂਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਇੱਛਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਛਾ ਮੁੱਕਣ ਨਾਲ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਗੱਲ ਨਾਂ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ।
ਇਚ੍ਛਾਮਾਤ੍ਰਂ ਵਿਦੁਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਂ ਤਚ੍ਛਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਮੋਕ੍ਸ਼ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਏਤਾਵਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਤਪਾਂਸਿ ਨਿਯਮਾ ਯਮਾਃ
ਗਿਆਨੀਆਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਛਾ ਹੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਇੱਛਾ ਠੰਢੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਤਪੱਸਿਆਵਾਂ, ਨਿਯਮ ਤੇ ਯਮ ਇਹੀ ਗੱਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
ਯਾਵਤੀ ਯਾਵਤੀ ਜਨ੍ਤੋਰ੍ ਇਚ੍ਛੋਦੇਤਿ ਯਥਾ ਯਥਾ । ਤਾਵਤੀ ਤਾਵਤੀ ਦੁẖਖਬੀਜਮੁष੍ਟਿḫ ਪ੍ਰਰੋਹਤਿ
ਜਿੰਨੀ ਵਾਰੀ, ਜਿੰਨੀ ਜਿੰਨੀ ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਇੱਛਾਵਾਂ ਉੱਠਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਨੀ ਵਾਰੀ, ਓਨੀ ਹੀ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਵੀ ਅੰਦਰੋਂ ਉੱਗਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
ਯਥਾ ਯਥੇਚ੍ਛਾਸ੍ ਤਨੁਤਾਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਜਨ੍ਤੋਰ੍ ਵਿਵੇਕਤਃ । ਤਥਾ ਤਥੋਪਸ਼ਾਮ੍ਯਨ੍ਤਿ ਦੁẖਖਚਿਨ੍ਤਾਵਿषੂਚਿਕਾਃ
ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਦੀਆਂ ਚਾਹਵਾਂ ਬੁੱਧੀ ਰਾਹੀਂ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖ ਭਰੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਦੀ ਬੁਖਾਰ ਵੀ ਠੰਢੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਯਥੇਚ੍ਛਾ ਘਨਤਾਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਲੋਕਸ੍ਯ ਰਾਗਿਣਃ । ਤਥਾ ਤਥਾ ਵਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਦੁẖਖਚਿਨ੍ਤਾਵਿषੋਰ੍ਮਯਃ
ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਚਾਹਵਾਂ ਵਧਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖਦਾਈ ਸੋਚਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵੀ ਵਧਣ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਚ੍ਛਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਤੇ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ ਨ ਸ੍ਵਯਤ੍ਨੌषਧੇਨ ਚੇਤ੍ । ਤਦ੍ ਅਤ੍ਰ ਬਲਵਨ੍ ਮਨ੍ਯੇ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਨੌषਧਾਨ੍ਤਰਮ੍
ਚਾਹ ਇਕ ਬੀਮਾਰੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਿਰਫ ਆਪਣੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਦਵਾਈ ਵਾਂਗ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਧੀਆ ਇਲਾਜ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਇਚ੍ਛੋਪਸ਼ਮਨਂ ਕਰ੍ਤੁਂ ਯਦਿ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਂ ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ । ਸ੍ਵਲ੍ਪਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਨੁਗਨ੍ਤਵ੍ਯਂ ਮਾਰ੍ਗਸ੍ਥੋ ਨਾਵਸੀਦਤਿ
ਜੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਹ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਵੀ ਘਟਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਰਾਹ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਡਿੱਗਦਾ ਨਹੀਂ।
ਯਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਇਚ੍ਛਾਤਾਨਵੇ ਯਤ੍ਨਂ ਨ ਕਰੋਤਿ ਨਰਾਧਮਃ । ਸੋ ऽਨ੍ਧਕੂਪੇ ਸ੍ਵਮ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਦਿਨਾਨੁਦਿਨਮ੍ ਉਜ੍ਝਤਿ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਕੋਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹਨੇਰੇ ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਦੁẖਖਪ੍ਰਸਵਸ਼ਾਲਿਨ੍ਯਾ ਬੀਜਮ੍ ਇਚ੍ਛੈਵ ਸਂਸृਤੇਃ । ਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨਾਗ੍ਨਿਦਗ੍ਧਾ ਸਾ ਨ ਭੂਯḫ ਪਰਿਰੋਹਤਿ
ਇੱਛਾ ਹੀ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੀ ਜੜ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੱਚੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਉੱਗਦੀ।
ਇਚ੍ਛਾਮਾਤ੍ਰਂ ਹਿ ਸਂਸਾਰੋ ਨਿਰ੍ਵਾਣਂ ਤਦਵੇਦਨਮ੍ । ਇਚ੍ਛਾਨੁਤ੍ਪਾਦਨੇ ਯਤ੍ਨẖ ਕ੍ਰਿਯਤਾਂ ਕਿਂ ਵृਥਾਭ੍ਰਮੈਃ
ਸੰਸਾਰ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਛਾ ਹੀ ਹੈ; ਮੁਕਤੀ ਉਸ ਇੱਛਾ ਦੇ ਨਾ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇੱਛਾ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੋ—ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਭਟਕਣ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ?
ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੋਪਦੇਸ਼ਗੁਰਵḫ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਕਿਮ੍ ਅਨਰ੍ਥਕਮ੍ । ਕਿਮ੍ ਇਚ੍ਛਾਨਨੁਸਨ੍ਧਾਨਸਮਾਧਿਰ੍ ਨਾਧਿਗਮ੍ਯਤੇ
ਜੇ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਉਪਦੇਸ਼ ਤੇ ਗੁਰੂ ਬੇਕਾਰ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦਾ ਕੀ ਫ਼ਾਇਦਾ? ਇੱਛਾ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਕੇ ਧਿਆਨ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ?
ਯਸ੍ਯੇਚ੍ਛਾਨਨੁਸਨ੍ਧਾਨਮਾਤ੍ਰੇ ਦੁਸ੍ਸਾਧਤਾਮਤੇਃ । ਗੁਰੂਪਦੇਸ਼ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿ ਤਸ੍ਯ ਨੂਨਮ੍ ਅਨਰ੍ਥਕਮ੍
ਜਿਸ ਮਨ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਛਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਾਲ ਵੀ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਬਿਲਕੁਲ ਵਿਅਰਥ ਹਨ।
ਇਚ੍ਛਾਵਿषਵਿਕਾਰਿਣ੍ਯਾ ਸਤ੍ਤਯੈਵ ਨृਣਾਮ੍ ਅਲਮ੍ । ਦੁẖਖਪ੍ਰਸਵਕਾਰਿਣ੍ਯਾ ਹਾਰਿਣ੍ਯਾ ਜਨ੍ਮਜਙ੍ਗਲੇ
ਇੱਛਾ, ਜਿਸਦੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ਕਾਫੀ ਹੈ; ਇਹ ਜਨਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚੋਂ ਸੁਖ ਚੁਰਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਨ ਵਾਲੀਕ੍ਰਿਯਤੇ ऽਨ੍ਯੇषਾਮ੍ ਆਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਾਯ ਚੇਦ੍ ਅਸੌ । ਇਚ੍ਛੋਪਸ਼ਾਨ੍ਤਿẖ ਕ੍ਰਿਯਤਾਂ ਤਯਾਲਂ ਤਦ੍ ਅਵਾਪ੍ਯਤੇ
ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲਈ ਇਹ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਲਈ ਰੇਤ ਦੇ ਦਾਣੇ ਜਿੰਨੀ ਵੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ, ਤਾਂ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨਾ ਹੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਨਿਰਿਚ੍ਛਤੈਵ ਨਿਰ੍ਵਾਣਂ ਸੇਚ੍ਛਤੈਵ ਹਿ ਬਨ੍ਧਨਮ੍ । ਯਥਾਸ਼ਕ੍ਤਿ ਜਯੇਦ੍ ਇਚ੍ਛਾਂ ਕਿਮ੍ ਏਤਾਵਤਿ ਦੁष੍ਕਰਮ੍
ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਹੋਣਾ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਛਾ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਬੰਧਨ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਜਿੱਤੋ—ਇਹ ਕਿੰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ?
ਜਰਾਮਰਣਜਨ੍ਮਾਦਿਕਰਞ੍ਜਖਦਿਰਾਵਲੇਃ । ਬੀਜਮ੍ ਇਚ੍ਛਾਸ਼ੁ ਸੈਵਾਨ੍ਤਰ੍ ਦਹ੍ਯਤਾਂ ਸ਼ਮਵਹ੍ਨਿਨਾ
ਇੱਛਾ ਹੀ ਜਨਮ, ਬੁਢਾਪਾ, ਮੌਤ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵਾਲੀ ਖੜੀ ਦੇ ਬੀਜ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਸਾੜ ਦਿਓ।
ਯਤੋ ਯਤੋ ਨਿਰਿਚ੍ਛਤ੍ਵਂ ਮੁਕ੍ਤਤੈਵ ਤਤਸ੍ ਤਤਃ । ਯਾਵਦ੍ਗਤਿ ਯਥਾਪ੍ਰਾਣਂ ਹਨ੍ਯਾਦ੍ ਇਚ੍ਛਾਂ ਸਮੁਤ੍ਥਿਤਾਮ੍
ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਇੱਛਾ ਰਹਿਤਤਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉੱਥੇ ਮੁਕਤੀ ਹੈ; ਜਿੰਨਾ ਦੂਰ ਜਾਓ, ਜਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਜੀਓ, ਉੱਠਦੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿਓ।
ਯਤੋ ਯਤਸ਼੍ ਚ ਸੇਚ੍ਛਤ੍ਵਂ ਬਨ੍ਧਪਾਸ਼ਾਸ੍ ਤਤਸ੍ ਤਤਃ । ਪੁਣ੍ਯਪਾਪਮਯਾ ਦੁẖਖਰਾਸ਼ਯੋ ਵਿਤਤਾਰ੍ਤਯਃ
ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਤੇ ਜਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇੱਛਾ ਉੱਠਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉੱਥੇ ਲੱਗਣ ਦੇ ਬੰਧਨ, ਪੁਣ ਤੇ ਪਾਪ ਵਾਲੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਭਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਚ੍ਛਾਨਿਰਾਸਰਹਿਤੇ ਗਤੇ ਸਾਧੋẖ ਕ੍ਸ਼ਣੇ ऽਪਿ ਚ । ਦਸ੍ਯੁਭਿਰ੍ ਮੁषਿਤਸ੍ਯੇਵ ਯੁਕ੍ਤਮ੍ ਆਕ੍ਰਨ੍ਦਿਤਂ ਚਿਰਮ੍
ਜੇ ਕਿਸੇ ਚੰਗੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਇੱਛਾ ਦੂਰ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਚੋਰਾਂ ਵਲੋਂ ਲੁੱਟੇ ਹੋਏ ਵਾਂਗ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਰੋਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।