ਯਥਾ ਸ੍ਵਾਵਯਵਾ ਏਵ ਸਰ੍ਵੋ ਹ੍ਯ੍ ਅਵਯਵੀ ਭਵੇਤ੍ । ਨਿਤ੍ਯਾਨਵਯਵਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵੇਦਂ ਤਥਾ ਜਗਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੀ ਚੀਜ਼ ਆਪਣੇ ਹੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸ਼ਾਂਤ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ।
ਭਾਣ੍ਡਲਕ੍ਸ਼ਾਣਿ ਧਤ੍ਤੇ ऽਨ੍ਤਸ਼੍ ਚਿਦ੍ਰੂਪਕਨਕੇष੍ਟਕਾ । ਯਦ੍ ਏਵ ਸਾ ਚੇਤਯਤੇ ਜਗਦਾਦੀਵ ਵੇਤ੍ਤਿ ਤਤ੍
ਇਹ ਅੰਦਰੋਂ ਅਣਗਿਣਤ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੇਤਨ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਇੱਟਾਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਇਹ ਅੰਦਰੋਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਆਦਿਕ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਕਚਤੀਵੇਦਂ ਸਤ੍ ਤਯਾਚ੍ਛਂ ਜਗਤ੍ਤਯਾ । ਚਿਦ੍ਰੂਪਤ੍ਵਾਦ੍ ਦ੍ਰਵਾਤ੍ਮਤ੍ਵਾਤ੍ ਤਰਙ੍ਗਾਦਿਤਯਾਮ੍ਬ੍ਵ੍ ਇਵ
ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਚਮਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਸਰੂਪਤਾ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਤਰਲਤਾ ਹੈ, ਇਹ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਲਹਿਰਾਂ ਆਦਿ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਯਚ੍ ਚੇਤਯਤੇ ऽਨ੍ਤਸ੍ ਤਜ੍ ਜਗਦਾਦੀਵ ਪਸ਼੍ਯਤਿ । ਅਰੂਪਮ੍ ਅਪਿ ਰੂਪਂ ਸ੍ਵਂ ਯਨ੍ ਨ ਚੇਤਯਤੇ ਨ ਤਤ੍
ਜੋ ਕੁਝ ਇਹ ਅੰਦਰੋਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਆਦਿਕ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਵੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਹੀ ਰੂਪ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ।
ਚੇਤਨਾਚੇਤਨਤ੍ਵੋਕ੍ਤੀ ਤਸ੍ਯੇਸ਼ਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਵਦੇਹਗੇ । ਉਪਦੇਸ਼ਾਰ੍ਥਮ੍ ਏਵੋਕ੍ਤੇ ਨ ਸਦ੍ਵਿषਯਮ੍ ਅਰ੍ਥਤਃ
ਜੋ ਚੇਤਨ ਤੇ ਅਚੇਤਨ ਦੀ ਵਖਰੀਆਈ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਲਈ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਖਰੀਆਈ ਸੱਚੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਨ ਜਗਤ੍ ਸਨ੍ ਨ ਚੈਵਾਸਦ੍ ਭਾਸਤੇ ਚੇਤਨਾਚ੍ ਚਿਤਿ । ਅਚੇਤਨਾਨ੍ ਨ ਕਚਤਿ ਕ ਇਵਾਤ੍ਰ ਗ੍ਰਹੋ ਹਿ ਨਃ
ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਨਾ ਤਾਂ ਸੱਚ ਹੈ, ਨਾ ਝੂਠ। ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਅਚੇਤਨ ਤੋਂ ਨਹੀਂ। ਇੱਥੇ ਕੌਣ ਇਸ ਨੂੰ ਫੜ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਡੇ ਲਈ ਫੜਨ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ।
ਅਚੇਤਨਂ ਚੇਤਨਂ ਚ ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਸ੍ਪਨ੍ਦਵਦ੍ ਆਤ੍ਮਨਃ । ਸ੍ਵਾਯਤ੍ਤੇ ਨ ਕਦਰ੍ਥਸ੍ਥੇ ਸ੍ਵਸ੍ਥਂ ਪਾषਾਣਵਤ੍ ਸ੍ਥਿਤੇ
ਚੇਤਨ ਤੇ ਅਚੇਤਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਿਲਣਾ ਤੇ ਠਹਿਰਨਾ, ਇਹ ਸਭ ਆਤਮਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਬਿਲਕੁਲ ਅਡੋਲ ਤੇ ਨਿਰਲੇਪ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਯਸ੍ਯੇਕ੍ਸ਼ਿਤਸ੍ਯ ਨੋ ਸਤ੍ਤਾ ਨਾਧਾਰੋ ਨ ਚ ਕਾਰਣਮ੍ । ਸੋ ऽਹਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਵੋ ਯਕ੍ਸ਼ੋ ਨ ਜਾਨੇ ਕੁਤ ਉਤ੍ਥਿਤਃ
ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਅਸਲ ਹਸਤੀ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਆਧਾਰ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ। ਇਹ 'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਸਿਰਫ ਇਕ ਭਰਮ ਹੈ—ਸੱਚ ਪੁੱਛੋ ਤਾਂ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਇਹ ਕਿੱਥੋਂ ਉਠਿਆ ਹੈ।
ਯਸ੍ਯਾਹਮ੍ ਇਤਿ ਯਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਸਤ੍ਤੈਵਾਸ੍ਤਿ ਨ ਸਤ੍ਯਤਃ । ਅਹੋ ਨੁ ਚਿਤ੍ਰਂ ਤੇਨੇਮੇ ਭਵਨ੍ਤੋ ਵਿਵਸ਼ੀਕृਤਾਃ
ਇਸ 'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਦੀ ਭੂਤ-ਛਾਇਆ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਹੋਣ ਦੀ ਝਲਕ ਹੈ, ਅਸਲ ਸੱਚਾਈ ਨਹੀਂ। ਕਿੰਨਾ ਅਜੀਬ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਬੇਬਸ ਹੋ ਗਏ ਹੋ।
ਕਾਕਤਾਲੀਯਵਦ੍ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਮ੍ ਅਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਭਾਸਤੇ । ਸ੍ਵਮ੍ ਏਵ ਰੂਪਂ ਦृਗ੍ਭ੍ਰਾਨ੍ਤੌ ਕੇਸ਼ੋਣ੍ਡੁਕਮ੍ ਇਵਾਮ੍ਬਰੇ
ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਅਜਾਣੇ ਸੰਜੋਗ ਨਾਲ ਭੁਲਾਵਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ 'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਜ਼ਰ ਦੀ ਭੁੱਲ ਨਾਲ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਕੇਸ ਜਾਂ ਗੇਂਦ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵਾਹਂ ਜਗਚ੍ ਚਾਤ੍ਰ ਕੁਤੋ ਨਾਸ਼ਸਮੁਦ੍ਭਵੌ । ਅਤੋ ਹਰ੍षਵਿषਾਦਾਨਾਂ ਕਿਂ ਕ੍ਵੇਵ ਕਥਮ੍ ਆਸ੍ਪਦਮ੍
ਮੈਂ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ ਤੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ; ਫਿਰ ਉਤਪੱਤੀ ਜਾਂ ਨਾਸ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਇਸ ਲਈ ਖੁਸ਼ੀ, ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਲਈ ਕਿਹੜੀ ਥਾਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?
ਸਰ੍ਵੇਸ਼੍ਵਰਤ੍ਵਾਦ੍ ਈਸ਼ਸ੍ਯ ਵਿਭਾਤੀਦਂ ਪ੍ਰਚੇਤਿਤਮ੍ । ਅਚੇਤਿਤਂ ਚ ਨੋ ਭਾਤਿ ਤੇਨਾਚੇਤਿਤਮ੍ ਅਸ੍ਤੁ ਤੇ
ਸਭ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਅਚੇਤਨ ਹੈ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ—ਇਸ ਲਈ ਅਚੇਤਨ ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੀ ਰਹੇ।
ਕਾਕਤਾਲੀਯਵਚ੍ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਾਜ੍ ਜਗਦ੍ਵਦ੍ ਭਾਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਖਮ੍ । ਸ੍ਵਪ੍ਨਸਙ੍ਕਲ੍ਪਪੁਰਵਤ੍ ਤਤ੍ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਕਥਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਕਾਂ ਅਤੇ ਤਾਲ ਦੇ ਅਚਾਨਕ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਜਗਤ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਖਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿਚ ਚਿੱਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਪਨੇ ਦੀਆਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਬਣਾਏ ਰੂਪ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਇਹ ਸਭ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ?
ਯਥੋਰ੍ਮ੍ਯਾਦਿ ਜਲੇ ਵृਕ੍ਸ਼ੇ ਵਾ ਯਥਾ ਸਾਲਭਞ੍ਜਿਕਾ । ਯਥਾ ਘਟਾਦਯੋ ਭੂਮੌ ਤਥਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਸਰ੍ਗਤਾਃ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਾਂ ਦਰੱਖਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਆਕਾਰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਘੜੇ ਆਦਿ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਅਨਾਕृਤਾਵ੍ ਅਸਂਸ੍ਥਾਨੇ ਸ੍ਵਚ੍ਛੇ ਯਦ੍ ਅਨੁਭੂਯਤੇ । ਤਤ੍ ਤਦ੍ ਏਵਾਤ ਉਦਿਤਂ ਕਿਂ ਨਾਮਾਹਂ ਜਗਨ੍ਤਿ ਕਿਮ੍
ਜੋ ਕੁਝ ਬਿਨਾ ਰੂਪ, ਬਿਨਾ ਥਾਂ, ਸਾਫ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਹੀ 'ਮੈਂ', 'ਜਗਤ' ਅਤੇ 'ਇਹ ਕੀ ਹੈ?' ਵਜੋਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਰੁਤਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਵੈਚਿਤ੍ਰ੍ਯਂ ਸਤ੍ਤਯੈਵ ਯਥਾ ਤਥਾ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਨਿਸ੍ਸ੍ਵਭਾਵਸ੍ਯ ਜਗਦਾਦ੍ਯ੍ ਅਹਮਾਦਿ ਚ
ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿਲਚਲ ਉਸ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਨਿਸ਼ਪੱਖਤਾ ਤੋਂ ਜਗਤ, 'ਮੈਂ' ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾਭ੍ਰੇ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ਵृਕ੍ਸ਼ਗਜਵਾਜਿਮृਗਾਦਿਤਾ । ਅਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਾਕृਤਿਨਿ ਸਰ੍ਗਾਹਨ੍ਤ੍ਵੇ ਤਥਾ ਪਰੇ
ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖ, ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ ਤੇ ਹਿਰਣ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਅਕਲਪਨਾਵਾਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਵਸਥਾ ਜਾਂ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਬ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਰ੍ਗੋ ऽਵਯਵਵਦ੍ ਭਾਤਿ ਪਰੇ ऽਨਵਯਵੇ ਸ਼ਿਵੇ । ਏਵਂ ਤਦੁਪਮਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਵਦ੍ ਯਥਾ
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਜਿਹੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਸਦੇ ਹਿੱਸੇ ਹੋਣ, ਪਰ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਅਖੰਡ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਗੱਲ ਕਾਰਨ ਤੇ ਨਤੀਜੇ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਾਂਗ ਸਮਝੋ।
ਅਤਸ਼੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਅਨਾਯਾਸਂ ਨਿਰੁਪਾਧਿ ਗਤਭ੍ਰਮਮ੍ । ਜਗਤੋ ऽਸਮ੍ਭਵਾਦ੍ ਏਵ ਵ੍ਯੋਮਵਤ੍ ਸਮਮ੍ ਆਸ੍ਯਤਾਮ੍
ਇਸ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ, ਆਸਾਨ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਪਾਬੰਦੀ ਤੇ ਭ੍ਰਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰੱਖੋ; ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਸਭਨਾਂ ਲਈ ਇਕਸਾਰ ਰਹੋ।
ਨ ਭਵਨ੍ਤੋ ਨ ਚ ਵਯਂ ਨ ਜਗਨ੍ਤਿ ਨ ਖਾਦਯਃ । ਸਨ੍ਤਿ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਅਸ਼ੇषੇਣ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਦਂ ਨਿਰ੍ਭਰਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਨਾ ਤੁਸੀਂ, ਨਾ ਅਸੀਂ, ਨਾ ਸੰਸਾਰ, ਨਾ ਤੱਤ, ਕੋਈ ਵੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਬਚਦਾ ਨਹੀਂ।
ਅਸ਼ੇषੇष੍ਵ੍ ਅਵਿਸ਼ੇषੇषੁ ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਸ਼ੇषਵਿਸ਼ੇषਤਾ । ਸਤ੍ਯਾ ਸੈਵਾਹਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਮੋਕ੍ਸ਼ਾਯ ਭਾਵ੍ਯਤਾਮ੍
ਸਾਰੇ ਵੱਖਰੇ ਅਤੇ ਨਾ-ਵੱਖਰੇ ਵਿਚ, ਸੱਚੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੀ ਅਸਲ ਵੱਖਰਾ ਪਹਚਾਨ ਹੈ। 'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ' ਵਾਲਾ ਵਿਚਾਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਸੋਚ ਪੈਦਾ ਕਰੋ।
ਵੇਦਨਂ ਬਨ੍ਧਨਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਵਿਦ੍ਧਿ ਮੋਕ੍ਸ਼ਮ੍ ਅਵੇਦਨਮ੍ । ਯਥਾਸ੍ਥਿਤਂ ਯਥਾਚਾਰਂ ਭਵ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਅਵੇਦਨਮ੍
ਅਨੁਭਵ ਹੀ ਬੰਧਨ ਹੈ, ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਹਾਲਤ ਤੇ ਚਲਣ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹੋ।
ਦ੍ਰष੍ਟਾ ਨ ਦृਸ਼੍ਯਤਾਂ ਯਾਤਿ ਚਿਤਿਰ੍ ਨਾਯਾਤਿ ਚੇਤ੍ਯਤਾਮ੍ । ਚੇਤ੍ਯਾਭਾਵਾਦ੍ ਅਜਗਤਿ ਕẖ ਕਿਂ ਚੇਤਯਤਾਂ ਕਥਮ੍
ਜੋ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੇਖਿਆ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ; ਚਿੱਤ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਜਦੋਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲੀ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ, ਜਗਤ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ, ਕੌਣ ਕੀ ਜਾਣੇ ਤੇ ਕਿਵੇਂ?
ਦ੍ਰष੍ਟृਦृਸ਼੍ਯਦਸ਼ਾਭਾਵਾਜ੍ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਸੁषੁਪ੍ਤਵਤ੍ । ਸ਼ਰਦਾਕਾਸ਼ਕੋਸ਼ਾਭਮ੍ ਅਸਤ੍ਤੋਪਮਮ੍ ਆਸ੍ਯਤਾਮ੍
ਜਦੋਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਵੇਖਿਆ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਾਂ ਜਾਗਣ ਵਿਚ ਵੀ ਸੁੱਤੇ ਵਰਗਾ ਟਿਕਿਆ ਰਹੋ। ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦੇ ਖੁਲ੍ਹੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ, ਅਸਤਿਤਵ ਰਹਿਤ ਬਣ ਕੇ ਬੈਠੋ।
ਤਥੈਕਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਚਿਦ੍ਰੂਪੇ ਪਵਨਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਨੇ ਯਥਾ । ਅਤ੍ਰ ਚਿਦ੍ਬੋਧਤਾ ਸਰ੍ਗੋ ਮੋਕ੍ਸ਼ੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਕਬੋਧਤਾ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਬ੍ਰਹਮ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਚਲਣ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਉਹ ਸਮਝ ਹੈ ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਮਰੁਤੋ ਯਸ੍ ਸ ਸਰ੍ਗ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ । ਨਾਤ੍ਰ ਚਿਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਨਂ ਯਤ੍ ਸ੍ਯਾਨ੍ ਨਿਰ੍ਵਾਣਂ ਤਦ੍ ਉਦਾਹृਤਮ੍
ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲਹਿਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਹਵਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਕੋਈ ਲਹਿਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਹੀ ਮੁਕਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਬੀਜਮ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਯਥਾ ਵੇਤ੍ਤਿ ਸ੍ਵਂ ਰੂਪਂ ਪਲ੍ਲਵਾਦਿਕਮ੍ । ਤਥਾ ਮਹਾਚਿਦ੍ ਅਨ੍ਤਸ੍ਸ੍ਥਂ ਸ੍ਵਂ ਰੂਪਂ ਵੇਤ੍ਤਿ ਸਰ੍ਗਤਾਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਅੰਕੁਰ ਆਦਿ ਦਾ ਰੂਪ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਡੀ ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿ ਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹੈ।
ਪਤ੍ਤ੍ਰਾਦਿਵੇਦਨਾਦ੍ ਬੀਜਂ ਯਥਾ ਪਤ੍ਤ੍ਰਾਦਿ ਤਿष੍ਠਤਿ । ਪਰਾ ਚਿਤ੍ ਸਰ੍ਗਸਂਵਿਤ੍ਤੇਸ੍ ਤਥਾ ਭਵਤਿ ਸਰ੍ਗਭਾਃ
ਜਿਵੇਂ ਪੱਤਿਆਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਬੀਜ ਪੱਤਿਆਂ ਆਦਿ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਚੀ ਚੇਤਨਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਭਾਵਵਿਕਾਰਾਭਾਸ਼੍ ਚਿਤ੍ ਪਰਾ ਸਰ੍ਗਭਾਸ੍ ਤਥਾ । ਸਰ੍ਵੇ ਬੀਜਾਦਿਦृष੍ਟਾਨ੍ਤਾਸ੍ ਤਦ੍ਰੂਪਾ ਏਵ ਤਨ੍ਮਯਾਃ
ਜਿਵੇਂ ਪਰਮ ਚੇਤਨਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵਨ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੀਜ ਆਦਿ ਦੇ ਸਾਰੇ ਉਦਾਹਰਣ ਵੀ ਉਸੀ ਸਰੂਪ ਵਾਲੇ ਹਨ ਤੇ ਉਸ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ।
ਨਿਰ੍ਵਿਕਾਰਂ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਮਯਂ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਇਦਂ ਜਗਤ੍ । ਨਿਰ੍ਵਿਕਾਰਮ੍ ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਮ੍ ਏਵਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਨਿਰਾਮਯਮ੍
ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਪਰਮ, ਅਟੱਲ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪ ਹੈ; ਇਹ ਬਦਲਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੈ ਨਾ ਅੰਤ, ਤੇ ਹਰ ਤਕਲੀਫ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।