ਵਿਚਾਰਯੇਤ੍ ਤਦੁਕ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਬੁਦ੍ਧਿਵਿਵृਦ੍ਧਯੇ । ਸਰ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਮੁਕ੍ਤਂ ਯਤ੍ ਤਤ੍ ਸਤ੍ ਤਨ੍ਮਯਤਾਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍
ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜੋ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਮਤਲਬ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਸੋਚੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਮਝ ਵਧੇ। ਜੋ ਮਨ ਦੇ ਸਭ ਖਿਆਲਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਓ।
ਵਿਪਸ਼੍ਚਿਤ੍ਸਙ੍ਗਮੇ ਬੁਦ੍ਧਿਂ ਨੀਤ੍ਵਾ ਪਰਮਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਤਾਮ੍ । ਅਜ੍ਞਾਨਲਤਿਕਾ ਸੈਕਾ ਕਣਸ਼ẖ ਕ੍ਰਿਯਤਾਮ੍ ਅਲਮ੍
ਜਦੋਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਇਕ ਲਤਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਏषੋ ऽਰ੍ਥਸ੍ ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਤੇਨੇਦਂ ਕਥਯਾਮ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍ । ਅਨੁਭੂਤਂ ਵਯਂ ਬਾਲਾ ਨਾਸਮਞ੍ਜਸਵੇਦਿਨਃ
ਇਹ ਮਤਲਬ ਸੱਚਮੁੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਅਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਬਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਵਾਂਗ ਜੋ ਠੀਕ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ।
ਵ੍ਯੋਮ੍ਨੋ ऽਮ੍ਬੁਵਾਹਾਦਿਵਿਜृਮ੍ਭਯੇਵ ਤਰਙ੍ਗਭਙ੍ਗ੍ਯੇਵ ਮਹਾਰ੍ਣਵਸ੍ਯ । ਨ ਯੁਜ੍ਯਤੇ ਨਾਪਿ ਚ ਨਸ਼੍ਯਤੀਹ ਨਾਸ਼ੋਦਯੇ ਨਿਰ੍ਮਨਨਸ੍ਯ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲ ਫੈਲਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਟੁੱਟਦੀਆਂ ਹਨ, ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮਨ-ਰਹਿਤ ਦੀ ਨਾਸ ਜਾਂ ਉਤਪਤੀ ਵਿੱਚ।
ਇਦਂ ਹਿ ਸਰ੍ਵਂ ਮृਗਤृष੍ਣਿਕਾਮ੍ਬੁਵਨ੍ ਨਿਰਾਮਯੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਸ਼ਾਨ੍ਤ ਆਤਤੇ । ਵਿਚਾਰਿਤੇ ਨਾਹਮ੍ ਇਤੀਵ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਕੁਤẖ ਕ੍ਵ ਕਸ੍ਮਾਨ੍ ਮਨਨਾਦਿਵਿਭ੍ਰਮਃ
ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮਿਰਗ ਦੀ ਪਿਆਸ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰੀਏ, 'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਐਸਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ—ਫਿਰ ਸੋਚ-ਵਗੈਰਾ ਦੀ ਭਟਕਣ ਕਿੱਥੋਂ, ਕਿਸ ਲਈ, ਤੇ ਕਿਸ ਨੂੰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਸ੍ਵਪੌਰੁषੇਣ ਸ੍ਵਧਿਯਾ ਸਤ੍ਸਙ੍ਗਮਵਿਕਾਸਯਾ । ਯਦਿ ਨਾਨੀਯਤੇ ਜ੍ਞਤ੍ਵਂ ਤਦ੍ ਉਪਾਯੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨੇਤਰਃ
ਜੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼, ਆਪਣੀ ਸੋਚ, ਤੇ ਚੰਗਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਆਤਮ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਹੈ.
ਅਕਲ੍ਪਿਤਂ ਕਲ੍ਪਿਤਂ ਚ ਪ੍ਰਤਿਕਲ੍ਪਨਯਾ ਸ੍ਵਯਾ । ਤਦ੍ ਏਵਾਨ੍ਯਤ੍ਵਮ੍ ਆਦਤ੍ਤੇ ਵਿषਤ੍ਵਮ੍ ਅਮृਤਂ ਯਥਾ
ਜੋ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਉਲਟ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਪਰਾਈ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ.
ਕਲ੍ਪਨਾ ਚਾਕਲ੍ਪਨਾਨ੍ਤਾ ਮੁਕ੍ਤਤਾ ਤ੍ਯਕ੍ਤਕਲ੍ਪਨਮ੍ । ਏਤਚ੍ ਚ ਭੋਗਸਨ੍ਤ੍ਯਾਗਪੂਰ੍ਵਂ ਸਿਧ੍ਯਤਿ ਨਾਨ੍ਯਥਾ
ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਅੰਤ ਅਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਮੁਕਤੀ ਕਲਪਨਾ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਵੀ ਸਾਰੇ ਭੋਗ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ.
ਵਚਸਾ ਮਨਸਾ ਚਾਨ੍ਤਸ਼੍ ਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਾਵ੍ ਅਵਿਭਾਵਯਨ੍ । ਯ ਆਸ੍ਤੇ ਵਰ੍ਧਤੇ ਤਸ੍ਯ ਕਲ੍ਪਨੋਪਸ਼ਮਸ਼੍ ਸ਼ਨੈਃ
ਜੋ ਮਨ ਤੇ ਬੋਲ ਨਾਲ ਅੰਦਰੋਂ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਵਿਚ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਰ੍ਜਯਿਤ੍ਵਾਹਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਨਾਵਿਦ੍ਯਾਸ੍ਤੀਤਰਾਤ੍ਮਿਕਾ । ਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਤ੍ਵ੍ ਅਭਾਵਨਾਦ੍ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਨਾਨ੍ਯੋ ਮੋਕ੍ਸ਼ੋ ऽਸ੍ਤਿ ਕਸ਼੍ਚਨ
ਇਹ 'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਵਾਲੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਅਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਧਾਰਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਉਸ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿਚ ਹੋਰ ਕੋਈ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਅਹਮ੍ਭਾਵਮ੍ ਅਥਾਦੇਹਂ ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ ਛ੍ਰਯਸਿ ਨਸ਼੍ਯਸਿ । ਜਗਦਾਦੌ ਚਿਰਂ ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ ਤ੍ਯਕ੍ਤੇ ਸ਼ਾਮ੍ਯਸਿ ਸਿਧ੍ਯਸਿ
ਜਦੋਂ ਤੂੰ 'ਮੈਂ' ਅਤੇ ਦੇਹ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ; ਜਗਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿਚ, ਉਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ।
ਅਚੇਤਨਾਦ੍ ਇਦਂ ਸਰ੍ਵਂ ਸਦ੍ ਏਵਾਸਦ੍ ਇਵ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਯਸ੍ਯੋਪਲਸ੍ਯੇਵ ਨਮਸ੍ ਤਸ੍ਮੈ ਮਹਾਤ੍ਮਨੇ
ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਅਚੇਤਨ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਸੱਚ ਜਾਂ ਝੂਠਾ ਜਿਵੇਂ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
ਅਚੇਤਨਾਦ੍ ਇਦਂ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਉਪਲਸ੍ਯੇਵ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ । ਸ਼ੂਨ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨ੍ਤḫ ਪਰਾਲੀਨਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯਾਚਿਤ੍ਤਭਾਵਨਾਤ੍
ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਹਿਸ ਹੋ ਕੇ ਠੰਢਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮਨ ਖਾਲੀ ਹੋ ਕੇ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਦਮ੍ ਅਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਅਥ ਵਾ ਮਾਸ੍ਤੁ ਚੇਤਿਤਂ ਦੁẖਖਵृਦ੍ਧਯੇ । ਅਚੇਤਿਤਂ ਸੁਖਾਯਾਨ੍ਤਰ੍ ਅਚੇਤਨਮ੍ ਅਚੇਤਨਾਤ੍
ਇਹ ਰਹੇ ਜਾਂ ਨਾ ਰਹੇ, ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੁੱਖ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਬੇਹਿਸੀ ਅੰਦਰੋਂ ਸੁਖ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਬੇਹਿਸੀ ਵੀ ਬੇਹਿਸੀ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਦ੍ਵੌ ਵ੍ਯਾਧੀ ਦੇਹਿਨੋ ਘੋਰਾਵ੍ ਅਯਂ ਲੋਕਸ੍ ਤਥਾ ਪਰਃ । ਯਾਭ੍ਯਾਂ ਘੋਰਾਣਿ ਦੁẖਖਾਨਿ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਪੀਡਿਤਃ
ਜੀਵ ਦੇ ਲਈ ਦੋ ਭਿਆਨਕ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਹਨ: ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਅਗਲਾ ਸੰਸਾਰ; ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਹਰ ਥਾਂ ਭਿਆਨਕ ਦੁੱਖ ਭੋਗਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਇਹਲੋਕੇ ਯਤਨ੍ਤੇ ऽਜ੍ਞਾ ਵ੍ਯਾਧੌ ਭੋਗਦੁਰੌषਧੈਃ । ਆਜੀਵਿਤਂ ਯਥਾਸ਼ਕ੍ਤਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਨਾਪਰਾਮਯੇ
ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਅਗਿਆਨ ਲੋਕ ਭੋਗ ਤੇ ਦਵਾਈਆਂ ਨਾਲ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜਿੰਨਾ ਸਮੇਂ ਜੀਵਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਲਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਬਿਮਾਰੀ ਲਈ ਨਹੀਂ।
ਪਰਲੋਕਮਹਾਵ੍ਯਾਧੌ ਪ੍ਰਯਤਨ੍ਤੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੁਮ੍ । ਸ਼ਮਸਤ੍ਸਙ੍ਗਬੋਧਾਦ੍ਯੈਰ੍ ਅਮृਤੈḫ ਪੁਰੁषੋਤ੍ਤਮਾਃ
ਅਗਲੇ ਲੋਕ ਦੀ ਵੱਡੀ ਬਿਮਾਰੀ ਲਈ, ਚੰਗੇ ਮਨੁੱਖ ਠੰਢ-ਚਿੱਤ, ਚੰਗੀ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਜਾਗਣ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਦਵਾਈ ਨਾਲ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਪਰਲੋਕਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਂ ਸਾਵਧਾਨਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਯੇ । ਮੋਕ੍ਸ਼ਮਾਰ੍ਗਮਹੇਚ੍ਛਾਯਾਂ ਸ਼ਮਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਜਯਨ੍ਤਿ ਤੇ
ਜੋ ਲੋਕ ਅਗਲੇ ਲੋਕ ਦੇ ਇਲਾਜ ਵਿੱਚ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਰਾਹ ਦੀ ਵੱਡੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਠੰਢ-ਚਿੱਤ ਦੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਇਹੈਵ ਨਰਕਵ੍ਯਾਧੇਸ਼੍ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਨ ਕਰੋਤਿ ਯਃ । ਗਤ੍ਵਾ ਨਿਰੌषਧਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਸ ਰੋਗੀ ਕਿਂ ਕਰਿष੍ਯਤਿ
ਜੇ ਕੋਈ ਇੱਥੇ ਨਰਕ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਦਾ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਬਿਨਾ ਦਵਾਈ ਵਾਲੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ਬਿਮਾਰ ਕੀ ਕਰੇਗਾ?
ਇਹਲੋਕਚਿਕਿਤ੍ਸਾਭਿਰ੍ ਜੀਵਿਤਂ ਯਾਤੁ ਮਾ ਕ੍ਸ਼ਯਮ੍ । ਆਤ੍ਮਜ੍ਞਤੌषਧੈਰ੍ ਅਜ੍ਞਾḫ ਪਰਲੋਕਸ਼੍ ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਤਾਮ੍
ਇਸ ਲੋਕ ਦੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਨਾਸ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਅਗਲੇ ਲੋਕ ਲਈ, ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦੀ ਦਵਾਈ ਨਾਲ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
ਆਯੁਰ੍ ਵਾਯੁਚਲਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਰਲਮ੍ਬਾਮ੍ਬੁਕਣਭਙ੍ਗੁਰਮ੍ । ਪਰਲੋਕਮਹਾਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ ਯਤ੍ਨੇਨਾਸ਼ੁ ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਤਾਮ੍
ਜੀਵਨ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ ਪੱਤੇ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੂੰਦ ਵਾਂਗ ਬਹੁਤ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਵੇਲੇ ਡਿੱਗ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰਲੋਕ ਦੀ ਵੱਡੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਪਰਲੋਕਮਹਾਵ੍ਯਾਧੌ ਯਤ੍ਨੇਨਾਸ਼ੁ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ । ਦृष੍ਟਲੋਕਮਯੋ ਵ੍ਯਾਧਿਸ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਆਸ਼ੂਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ
ਜਦੋਂ ਪਰਲੋਕ ਦੀ ਵੱਡੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਤੇ ਜਤਨ ਨਾਲ ਇਲਾਜ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਲੋਕ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਂਵਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਵਿਦੁਰ੍ ਜਨ੍ਤੁਂ ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸਰਣਂ ਜਗਤ੍ । ਪਰਮਾਣੂਦਰੇ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਤਚ੍ ਛੈਲਸ਼ਤਵਿਸ੍ਤਰਮ੍
ਸਿਆਣੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੀਵ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਫੈਲਾਵ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਪਰਮਾਣੂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸੌ ਪਹਾੜਾਂ ਵਰਗਾ ਫੈਲ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਯਤ੍ ਸਂਵਿਦḫ ਪ੍ਰਸਰਣਂ ਰੂਪਾਲੋਕਮਨਾਂਸਿ ਤਤ੍ । ਵ੍ਯੋਮਨ੍ਯ੍ ਏਵਾਨੁਭੂਯਨ੍ਤੇ ਨਾਤਸ੍ ਸਤ੍ਯੋ ਜਗਦ੍ਭ੍ਰਮਃ
ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਜੋ ਵੀ ਫੈਲਾਵ ਹੈ—ਰੂਪ, ਦ੍ਰਿਸ਼, ਵਿਚਾਰ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਭਰਮ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਪ੍ਰਲਯੇष੍ਵ੍ ਅਪਿ ਦृष੍ਟੇषੁ ਜਗਦ੍ਦृਸ਼੍ਯਾਭ੍ਰਵਿਭ੍ਰਮਾਃ । ਨ ਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਨ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਮਾਤ੍ਰੈਕਰੂਪਿਣਃ
ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਵਿਘਟਨ ਹੋਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਵੀ ਜਗਤ ਦੀਆਂ ਭਟਕਾਵਾਂ—ਜਿਵੇਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਤੇ ਬੱਦਲ—ਨਾ ਤਾਂ ਮਿਟਦੀਆਂ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਨਵੀਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਭਟਕਾਵਾਂ ਹੀ ਹਨ।
ਭੋਗਪਙ੍ਕਾਰ੍ਣਵੇ ਮਗ੍ਨ ਆਤ੍ਮਾ ਨੋਤ੍ਤਾਰ੍ਯਤੇ ਯਦਿ । ਸ੍ਵਪੌਰੁषਚਮਤ੍ਕृਤ੍ਯਾ ਤਦ੍ ਉਪਾਯੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨੇਤਰਃ
ਜੇ ਆਤਮਾ ਭੋਗਾਂ ਦੇ ਗੰਦਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਰਹੇ ਤੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਵਧੀਆ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਨਿਕਲ ਨਾ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ।
ਅਜਿਤਾਤ੍ਮਾ ਜਨੋ ਮੂਢੋ ਰੂਢੋ ਭੋਗੈਕਕਰ੍ਦਮੇ । ਆਪਦਾਂ ਪਾਤ੍ਰਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਪਯਸਾਮ੍ ਇਵ ਸਾਗਰਃ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣਾ ਆਪ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤ ਸਕਦਾ, ਜੋ ਮੂਰਖ ਹੈ ਤੇ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਗੰਦ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘਾ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਲਈ ਵੱਸਣ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਣੀ ਲਈ।
ਜੀਵਿਤਸ੍ਯ ਯਥਾ ਬਾਲ੍ਯਂ ਦृष੍ਟਂ ਪ੍ਰਥਮਕਲ੍ਪਿਤਮ੍ । ਨਿਰ੍ਵਾਣਸ੍ਯ ਤਥਾ ਭੋਗਸਨ੍ਤ੍ਯਾਗੋ ਰਾਗਸ਼ਾਨ੍ਤਿਦਃ
ਜਿਵੇਂ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਬਚਪਨ ਪਹਿਲਾ ਪੜਾਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਭੋਗਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ, ਜੋ ਰਾਗ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ।
ਤਜ੍ਜ੍ਞਸ੍ਯ ਜੀਵਿਤਨਦੀ ਸਕਲ੍ਲੋਲਾਪ੍ਯ੍ ਅਸਮ੍ਭ੍ਰਮਾ । ਸਮਂ ਵਹਤਿ ਸੋਮ੍ਯੈਵ ਚਿਤ੍ਰਸਂਸ੍ਥੇਵ ਨੀਰਸਾ
ਇਸ ਬਾਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਜੀਵਨ ਦੀ ਨਦੀ, ਚਾਹੇ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਬਿਨਾ ਘਬਰਾਹਟ ਦੇ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਵਗਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਚਿੱਤਰ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਖਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਅਜ੍ਞਜੀਵਿਤਨਦ੍ਯਸ੍ ਤੁ ਰਸੇਨਾਤ੍ਯਨ੍ਤਭੀषਣਾਃ । ਆਵਰ੍ਤਾਵृਤ੍ਤਿਵਿਕ੍ਸ਼ੋਭਕਲ੍ਲੋਲਾਸ੍ ਸਹਵਾਹਿਨਃ
ਪਰ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਨਦੀ, ਸੰਸਾਰਕ ਰਸ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ, ਬਹੁਤ ਡਰਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ, ਭੰਵਰੇ ਤੇ ਉਲਝਣ ਵਾਲੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ।