ਬਾਹ੍ਯਤਾਭਾਵਨਾਦ੍ ਬਾਹ੍ਯਮ੍ ਆਤ੍ਮੈਵਾਤ੍ਮਤ੍ਵਭਾਵਨਾਤ੍ । ਭਵਤੀਦਂ ਪਰੇ ਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ਭਾਵਨਂ ਤਤ੍ ਤਦ੍ ਏਵ ਹਿ
ਜਦੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਪਾਸੇ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਾਹਰਲੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਆਪਣਾ ਆਪ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰਮ ਸੱਚ ਵਿਚ ਜੋ ਵੀ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਯਾਨ੍ਤਸ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦਿਵਿਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਸ੍ ਸੈਵੇਯਂ ਬਾਹ੍ਯਤੋਦਿਤਾ । ਮਨਾਗ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਤਾ ਨਾਤ੍ਰ ਦ੍ਵਿਭਾਣ੍ਡਪਯਸੋਰ੍ ਇਵ
ਜੋ ਭਟਕਣ ਅੰਦਰੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਆਦਿ ਵਿਚ, ਓਹੀ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਰਤਾ ਭੀ ਫਰਕ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਘੜਿਆਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਾਸ੍ਥੈਰ੍ਯੇ ਤਥੈਵਾਤ੍ਰ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਮਾਤ੍ਰਮਯੇ ਤਤੇ । ਆਧਾਰਾਧੇਯਤੇ ਤੇ ਦ੍ਵੇ ਯਥਾ ਜਲਤਰਙ੍ਗਤੇ
ਇਸ ਮਾਇਆ ਦੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ, ਠਹਿਰਾਉ ਤੇ ਅਠਹਿਰਾਉ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਦਿਖਾਵੇ ਹਨ; ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਆਧਾਰਤਾ-ਅਧੇਯਤਾ, ਪਾਣੀ ਤੇ ਲਹਿਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦਾਵ੍ ਆਤ੍ਮਨੋ ऽਨ੍ਯਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ ਅਨ੍ਯਤ੍ਵਵੇਦਨਮ੍ । ਅਨਨ੍ਯਭਾਵਬੋਧੇ ਤੁ ਤਦ੍ ਅਨਨ੍ਯਨ੍ ਨ ਚੋਦਯਿ
ਸੁਪਨੇ ਆਦਿ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਆਪ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਕ-ਰੂਪਤਾ ਦੀ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।
ਕਲਨਾਰਹਿਤਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਯਦ੍ ਰੂਪਂ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ । ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਸੌ ਤਤ੍ ਤਦ੍ਭਾਵਾਦ੍ ਅਤਦ੍ਭਾਵਾਨ੍ ਨ ਤਦ੍ ਭਵੇਤ੍
ਉਹ ਸਰਵੋਤਮ ਆਤਮਾ ਦਾ ਰੂਪ, ਜੋ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਇਕ-ਰੂਪ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਇਕ-ਰੂਪਤਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦਿਜ੍ਞਾਨਸਂਸ਼ਾਨ੍ਤੌ ਯਦ੍ ਰੂਪਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਮ੍ ਐਸ਼੍ਵਰਮ੍ । ਨ ਤਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਨ ਤਨ੍ ਨਾਸ੍ਤਿ ਨ ਵਾਗ੍ਗੋਚਰਮ੍ ਏਤਿ ਤਤ੍
ਜਦੋਂ ਸੁਪਨੇ ਆਦਿ ਦਾ ਗਿਆਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰੂਪ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਹੈ, ਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਆਤ੍ਯਨ੍ਤਿਕੇ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਲਯੇ ਮੁਕ੍ਤ ਏਵਾਵਗਚ੍ਛਤਿ । ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਨੋਪਦੇਸ਼ਸ੍ਯ ਵਿषਯੋ ਵਿਦੁषੋ ऽਪਿ ਤਤ੍
ਜਦੋਂ ਭੁਲਾਵਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਸਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਤਾਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਹੈ।
ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਨਿਰਸ੍ਤਭਯਮਾਨਵਿषਾਦਲੋਭਮੋਹਾਤ੍ਮ ਦੇਹਮਨਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਚਿਤ੍ਤਜਾਡ੍ਯਮ੍ । ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾਹਮ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਯਮ੍ ਅਪਾਸ੍ਤਸਮਸ੍ਤਭੇਦਂ ਨਿਰ੍ਵਾਣਮ੍ ਏਕਮ੍ ਅਜਮ੍ ਆਸਿਤਮ੍ ਏਵ ਯੁਕ੍ਤਮ੍
ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ, ਮਨ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭਾਵ ਸ਼ਾਂਤ, ਡਰ, ਅਹੰਕਾਰ, ਦੁਖ, ਲਾਲਚ ਤੇ ਭਟਕਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ—ਤਾਂ ਮੈਂ ਸਦਾ ਇੱਕੋ, ਅਜਨਮਾ, ਅਟੱਲ ਤੇ ਅਭੇਦ ਨਿਰਵਾਣ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਸਦਾ ਹੀ ਯੋਗ ਹੈ।
ਯਦਾ ਚਿਤਿḫ ਪ੍ਰਸਰਤਿ ਤਦਾਹਨ੍ਤਾਜਗਦ੍ਭ੍ਰਮਃ । ਅਸਦ੍ ਏਵਾਭ੍ਯੁਦੇਤੀਵ ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਦ੍ ਅਪ੍ਸ੍ਵ੍ ਇਵ ਦਾਮਤਾ
ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਫੈਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ 'ਮੈਂ' ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਭੁਲਾਵਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਉਦਿਤੋ ऽਪਿ ਨ ਖੇਦਾਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰੂਪਤ੍ਵਵੇਦਨਾਤ੍ । ਪਰਮਾਯ ਤ੍ਵ੍ ਅਨਰ੍ਥਾਯ ਜਗਚ੍ਛਬ੍ਦਾਰ੍ਥਭਾਵਨਾਤ੍
ਇਹ ਭੁਲਾਵਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਦੁਖ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਭਾਵ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਅਸਲ ਸਮਝ ਕੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਭਟਕਾਵਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰੂਪਾਨੁਭਵਮ੍ ਆਦਤ੍ਤੇ ਚਕ੍ਸ਼ੁḫ ਪ੍ਰਸਰਣਾਦ੍ ਯਥਾ । ਚਿਤਿḫ ਪ੍ਰਸਰਣਾਤ੍ ਤਦ੍ਵਜ੍ ਜਾਗ੍ਰਦ੍ਵਿਭ੍ਰਮਮ੍ ਆਸ੍ਥਿਤਾ
ਜਿਵੇਂ ਅੱਖ ਖੁਲ੍ਹਣ ਤੇ ਰੂਪ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਗਣ ਵਾਲੀ ਭਟਕਣ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਮਾਸੌ ਪ੍ਰਸਰਤੁ ਵ੍ਯਰ੍ਥਂ ਚੇਤ੍ਯਾਭਾਵਾਨ੍ ਨ ਸਾ ਸਤੀ । ਅਸਤ੍ ਕਥਂ ਪ੍ਰਸਰਤਿ ਵਨ੍ਧ੍ਯਾਪੁਤ੍ਰẖ ਕ੍ਵ ਨृਤ੍ਯਤਿ
ਚੇਤਨਾ ਚਾਹੇ ਮਹੀਨੇ ਲੰਬੀ ਫੈਲ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਜਾਣਨ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਝੂਠੀ ਚੀਜ਼ ਕਿਵੇਂ ਫੈਲ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਬਾਂਝ ਮਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤ ਕਿੱਥੇ ਨੱਚ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਅਯਂ ਤ੍ਵ੍ ਅਨੁਭਵਾਦ੍ ਏਵ ਮੁਧੈਵਾਨੁਭਵਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਅਸਦ੍ ਏਵਾਨਨੁਭਵਾਤ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਅਰ੍ਭਕਯਕ੍ਸ਼ਵਤ੍
ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਸਿਰਫ਼ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਹੀ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਝੂਠਾ ਹੈ; ਜੋ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਯਕਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਅਯਂ ਭਵਾਮਿ ਦੁẖਖਾਰ੍ਥਮ੍ ਅਹਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਵੇਦਨਾਤ੍ । ਅਵੇਦਨਾਨ੍ ਨਾਹਮ੍ ਅਤਸ੍ ਸ੍ਵਾਯਤ੍ਤੇ ਬਨ੍ਧਮੁਕ੍ਤਤੇ
ਇਹ 'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਸਿਰਫ਼ ਦੁੱਖ ਲਈ ਹੀ ਬਣਿਆ ਹੈ, 'ਮੈਂ' ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਕੇ; ਜੇ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ 'ਮੈਂ' ਨਹੀਂ, ਤੇ ਬੰਧਨ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਤੇਰਾ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਹੈ।
ਤਦ੍ ਧ੍ਯਾਨਂ ਸ ਸਮਾਧਿਰ੍ ਵੋ ਯਦ੍ ਅਵੇਦਨਮ੍ ਆਸਿਤਮ੍ । ਅਜਡਾਣਾਂ ਜਡਮ੍ ਇਵ ਸਮਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਅਨਾਮਯਮ੍
ਤੁਹਾਡਾ ਧਿਆਨ, ਉਹ ਸਮਾਧੀ, ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਦੇ ਟਿਕੇ ਰਹੋ—ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਜੜੇ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸਭ ਨੂੰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ।
ਦ੍ਵੈਤਾਦ੍ਵੈਤਸਮੁਦ੍ਭੇਦੈਰ੍ ਵਾਕ੍ਯਸਨ੍ਦਰ੍ਭਵਿਭ੍ਰਮੈਃ । ਮਾ ਵਿषੀਦਤ ਦੁẖਖਾਯ ਵਿਬੁਧਾ ਅਬੁਧਾ ਇਵ
ਦੁਇਤਾ ਤੇ ਅਦੁਇਤਾ ਦੇ ਭੇਦ, ਜਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੇ ਮਤਲਬਾਂ ਦੀ ਉਲਝਣ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾ ਕਰੋ; ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਮੂਰਖਾਂ ਵਾਂਗ ਦੁੱਖੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਅਸਦ੍ ਆਸ਼੍ਰਯਤੇ ਦੁẖਖਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਦ੍ ਘਨਵਾਸਨਃ । ਰੂਪਾਲੋਕਮਨਸ੍ਕਾਰਾਨ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਰਚਿਤਾਨ੍ ਇਵ
ਘਣੀ ਵਾਸਨਾ ਅਸਲੀਅਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਰੂਪ ਦੇ ਵੇਖਣ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਲਗਨ, ਇਹ ਸਭ ਮਨ ਦੇ ਕਲਪਨਿਆਂ ਵਾਂਗ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਦੁẖਖਂ ਸਦ੍ ਏਵ ਨਾਸ਼੍ਨਾਤਿ ਸੁਪ੍ਤਵਤ੍ ਤਨੁਵਾਸਨਃ । ਰੂਪਾਲੋਕਮਨਸ੍ਕਾਰਾਨ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਰਹਿਤਾਨ੍ ਇਵ
ਜੋ ਅਸਲੀ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਸੁਪਤ ਵਾਂਗ ਸੁਖੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸੁਖਮ ਵਾਸਨਾ ਹੋਵੇ; ਰੂਪ ਦੇ ਵੇਖਣ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਲਗਨ, ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਤਨੁਤਾਂ ਯਾਤਾ ਵਾਸਨੈਵੈਤਿ ਮੁਕ੍ਤਤਾਮ੍ । ਦੇਸ਼ਕਾਲਕ੍ਰਿਯਾਯੋਗਾਤ੍ ਪਦਾਰ੍ਥੋ ऽਭਾਵਤਾਮ੍ ਇਵ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਖਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹੀ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਥਾਂ, ਸਮਾਂ ਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਤਨੁਤਾਂ ਯਾਤਾ ਵਾਸਨੈਵੈਤਿ ਮੁਕ੍ਤਤਾਮ੍ । ਪਰਾਣੁਪਰਿਮਾਣੇਨ ਖਤਾਂ ਖੇ ऽਭ੍ਰਾਦਿਤਾ ਯਥਾ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਵਾਸਨਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਖਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਕਣ ਦੇ ਮਾਪ ਨਾਲ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚੋਂ ਬੱਦਲਾਂ ਹਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਖਾਲੀ ਅਸਮਾਨ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਭਾਵਂ ਭਾਵਨਾ ਯਾਤਿ ਬੋਧੇਨ ਘਨਤਾਨਵਾ । ਵਿਪਸ਼੍ਚਿਤ੍ਸਙ੍ਗਮਾਭ੍ਯਾਸਾਤ੍ ਪਾਣ੍ਡਿਤ੍ਯਮ੍ ਇਵ ਮੂਢਤਾ
ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਸਮਝਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮਿਲਣ-ਜੁਲਣ ਨਾਲ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵੀ ਪੰਡਿਤਾਈ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਨਾਹਮ੍ ਅਸ੍ਮੀਤਿ ਸਦ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਨਿਸ਼੍ਚਯੋ ऽਨ੍ਤਸ਼੍ ਸ਼ਮਾਤ੍ਮਕਃ । ਜੀਵਤੋ ऽਜੀਵਤਸ਼੍ ਚਾਤਿਰੂਢੋ ਬੋਧ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ
‘ਮੈਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹਾਂ’ — ਇਹ ਪੱਕਾ ਨਿਸਚੈ ਜੋ ਸਹੀ ਤਰਕ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਬੋਧ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵਤ ਤੇ ਅਜੀਵਤ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਾਯੌ ਸ੍ਪਨ੍ਦ ਇਵਾਤ੍ਰੇਦਂ ਜਗਦਾਦ੍ਯ੍ ਅਵਭਾਸਤੇ । ਕੋ ऽਹਂ ਕਥਮ੍ ਇਦਂ ਚੇਤਿ ਵਿਚਾਰੇਣੈਵ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ
ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਥੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 'ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ? ਇਹ ਸਭ ਕਿਵੇਂ ਹੈ?' — ਇਹ ਗਲਾਂ ਸੋਚਣ ਨਾਲ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਾਹਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਨਿਰ੍ਵਾਣਂ ਕਿਮ੍ ਏਤਾਵਤਿ ਮੂਢਤਾ । ਸਤ੍ਸਙ੍ਗਮਵਿਚਾਰਾਭ੍ਯਾਮ੍ ਏਤਦ੍ ਆਸ਼੍ਵ੍ ਅਵਗਮ੍ਯਤੇ
'ਮੈਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹਾਂ' — ਇਹ ਸਮਝ ਆ ਜਾਣਾ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਮੂਰਖਤਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਚੰਗਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਇਹ ਗੱਲ ਜਲਦੀ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ ਤਤ੍ਤ੍ਵਵਿਤ੍ਸਙ੍ਗਾਦ੍ ਅਹਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਬਨ੍ਧਨਮ੍ । ਆਲੋਕੇਨੇਵ ਤਿਮਿਰਂ ਦਿਵਸੇਨੇਵ ਯਾਮਿਨੀ
'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਵਾਲਾ ਬੰਧਨ ਸੱਚ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਦਿਨ ਆਉਣ ਤੇ ਰਾਤ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕੋ ऽਹਂ ਕਥਮ੍ ਇਦਂ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਕੋ ਜੀਵਃ ਕਿਂ ਚ ਜੀਵਨਮ੍ । ਇਤਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਸਂਯੋਗਾਦ੍ ਯਾਵਜ੍ਜੀਵਂ ਵਿਚਾਰਯੇਤ੍
ਸੱਚ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰ ਇਹ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: 'ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ? ਇਹ ਸਭ ਜੋ ਮੈਂ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਕੀ ਹੈ? ਜਿੰਦ ਕੌਣ ਹੈ? ਜੀਉਣਾ ਕੀ ਹੈ?'
ਜੀਵਿਤਂ ਭੁਵਨਂ ਭਾਤਿ ਤਮੋ ऽਹਮ੍ ਇਤਿ ਨਸ਼੍ਯਤਿ । ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਲੋਕੇਨ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਰ੍ਕਸੇਵਨਾਤ੍ ਸ ਨਿषੇਵ੍ਯਤਾਮ੍
ਜੀਵਨ ਤੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਤਾਂ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਪਰ 'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਵਾਲਾ ਹਨੇਰਾ ਸੱਚ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਰੋਸ਼ਨੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੋ।
ਯੋ ਯੋ ਬੋਧਾਤਿਸ਼ਯਵਾਂਸ੍ ਤਂ ਤਂ ਪृਥਗ੍ ਉਪਾਸ੍ਸ੍ਵ ਭੋਃ । ਸਙ੍ਗਸਙ੍ਕਥਯੋਦੇਤਿ ਤੇषਾਂ ਵਾਦਪਿਸ਼ਾਚਿਕਾ
ਜੋ ਕੋਈ ਵਧੀਆ ਸਮਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾ ਕੇ ਬੈਠੋ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ, ਗੱਲਾਂ-ਬਾਤਾਂ ਕਰਦਿਆਂ, ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਭੂਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਵਾਦਯਕ੍ਸ਼ੇ ऽਭ੍ਯੁਦਿਤੇ ਬਾਲਸ੍ਯੇਵ ਵਿਪਸ਼੍ਚਿਤਃ । ਮੁਕ੍ਤਿਮ੍ ਉਕ੍ਤਾਮ੍ ਅਲਂ ਮੁਖ੍ਯਮ੍ ਉਦੇਤ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍ ਇਤਿ ਭ੍ਰਮਃ
ਜਦੋਂ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਦੀ ਚੌਪੜੀ ਖੇਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵੀ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; 'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਵਾਲਾ ਭਰਮ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਮੁਕਤੀ-ਮਾਰਗ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਤḫ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮ੍ ਏਕਾਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਸ੍ ਸੇਵੇਤ ਪਣ੍ਡਿਤਮ੍ । ਏਕੀਕृਤ੍ਯ ਤਦੁਕ੍ਤਾਂਸ੍ ਤਾਨ੍ ਅਰ੍ਥਾਨ੍ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਵਿਚਾਰਯੇਤ੍
ਇਸ ਲਈ, ਸਮਝਦਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਇਕਾਂਤ ਵਿਚ ਵਿਦਵਾਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।