ਭृਸ਼ਂ ਯਂ ਸੁਜਨਪ੍ਰਾਯਂ ਲੋਕਾਸ੍ ਸਾਧੁਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ । ਸ ਵਿਸ਼ਿष੍ਟਸ੍ ਸ ਸਾਧੁਸ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਤਂ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਸਂਸ਼੍ਰਯੇਤ੍
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਲੋਕ ਚੰਗਾ ਆਦਮੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਾਕਈ ਵਧੀਆ ਤੇ ਚੰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਸੰਗਤ ਲੈਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮਵਿਦ੍ਯਾ ਵਿਦ੍ਯਾਨਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਤਤ੍ਕਥਾਸ਼੍ਰਯਮ੍ । ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਸਚ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਆਹੁਰ੍ ਮੁਚ੍ਯਤੇ ਤਦ੍ਵਿਚਾਰਵਾਨ੍
ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮਕ ਗਿਆਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਗੱਲ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਗ੍ਰੰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਗ੍ਰੰਥ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਉਸ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਚ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰਸਤ੍ਸਙ੍ਗਮਜੈਰ੍ ਵਿਵੇਕੈਸ੍ ਤਥਾ ਵਿਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਬਲਾਨ੍ ਮਲਾਨਿ । ਯਥਾ ਜਲਾਨਾਂ ਕਤਕਾਨੁषਙ੍ਗਾਦ੍ ਯਥਾ ਜਡਾਨਾਮ੍ ਅਭਯੋਪਯੋਗਾਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮੈਲ ਕਟਕ ਦੇ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਮੂਰਖਾਂ ਦੀ ਭੈ ਦਵਾਈ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸੱਚੇ ਗ੍ਰੰਥ ਤੇ ਚੰਗੀ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਮਲ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਯ ਏष ਦੇਵਃ ਕਥਿਤੋ ਯਸ੍ਮਿਞ੍ ਜ੍ਞਾਤੇ ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਵਦ ਕ੍ਵਾਸੌ ਸ੍ਥਿਤੋ ਦੇਵਃ ਕਥਮ੍ ਏਨਮ੍ ਅਹਂ ਲਭੇ
ਜੋ ਇਹ ਦੇਵਤਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਦੱਸੋ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?
ਯ ਏष ਦੇਵਃ ਕਥਿਤੋ ਨੈष ਦੂਰੇ ऽਵਤਿष੍ਠਤੇ । ਸ਼ਰੀਰੇ ਸਂਸ੍ਥਿਤੋ ਨਿਤ੍ਯਂ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਇਤਿ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਃ
ਜੋ ਇਹ ਦੇਵਤਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਵੱਸਦਾ; ਉਹ ਸਦਾ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏष ਸਰ੍ਵਮ੍ ਇਦਂ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਨ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਤ੍ਵ੍ ਏष ਸਰ੍ਵਗਃ । ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਹ੍ਯ੍ ਏष ਏਵੈਕੋ ਨ ਤੁ ਵਿਸ਼੍ਵਾਭਿਧਾਸ੍ਤਿ ਦृਕ੍
ਇਹੀ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵ ਨਹੀਂ; ਸੱਚਮੁੱਚ, ਕੇਵਲ ਇਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ 'ਵਿਸ਼ਵ' ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।
ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਏष ਸ਼ਸ਼ਿਭृਚ੍ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਗਰੁਡਧ੍ਵਜਃ । ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਏਵ ਤਪਨਸ਼੍ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਕਮਲੋਦ੍ਭਵਃ
ਇਹ ਸਿਰਫ ਚਿੱਤ ਹੀ ਹੈ: ਚੰਦ ਵਾਲਾ, ਗਰੁੜ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵਾਲਾ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਕਮਲ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ—all ਇਹ ਸਿਰਫ ਚਿੱਤ ਹੀ ਹਨ।
ਬਾਲਾ ਅਪਿ ਵਦਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਤਦ੍ ਯਦਿ ਚੇਤਨਮਾਤ੍ਰਕਮ੍ । ਜਗਦ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਕੈਵਾਤ੍ਰ ਨਾਮ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਉਪਦੇਸ਼ਤਾ
ਬੱਚੇ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਚਿੱਤ ਹੀ ਹੈ; ਜੇ ਇਹੋ ਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਸਿਖਲਾਈ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕੀ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ?
ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਚੇਤਨਂ ਵਿਸ਼੍ਵਮ੍ ਇਤਿ ਯਜ੍ ਜ੍ਞਾਤਵਾਨ੍ ਅਸਿ । ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਏਤਦ੍ ਵਿਜ੍ਞਾਤਂ ਭਵਤਾ ਭਵਤਾਰਣਮ੍
ਤੂੰ ਸਮਝ ਲਿਆ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਚਿੱਤ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਤੂੰ ਅਜੇ ਕੁਝ ਵੀ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇਵੇ।
ਚੇਤਨਂ ਨਾਮ ਸਂਸਾਰੋ ਜੀਵ ਏष ਪਸ਼ੁਸ੍ ਸ੍ਮृਤਃ । ਏਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਏਵ ਨਿਰ੍ਯਾਨ੍ਤਿ ਜਰਾਮਰਣਵੀਚਯਃ
ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਚਿੱਤ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹੈ; ਇਹ ਜੀਵ ਨੂੰ ਪਸ਼ੂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਥੋਂ ਹੀ ਬੁਢਾਪਾ ਤੇ ਮੌਤ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪਸ਼ੁਰ੍ ਅਜ੍ਞੋ ਹ੍ਯ੍ ਅਮੂਰ੍ਤੋ ऽਪਿ ਦੁਃਖਸ੍ਯੈਵੈष ਭਾਜਨਮ੍ । ਚੇਤਨਤ੍ਵਾਚ੍ ਚੇਤਤੀਦਮ੍ ਅਤ੍ਯਨਰ੍ਥਸ੍ ਸ੍ਵਯਂ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਪਸ਼ੂ, ਭਾਵੇਂ ਅਗਿਆਨ ਤੇ ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਦਾ ਪਾਤਰਾ ਹੈ; ਚਿੱਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਇਸ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਡੀ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਚੇਤ੍ਯਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਤਾ ਯਾ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਅਚੇਤ੍ਯੋਨ੍ਮੁਖਤਾਥਵਾ । ਅਸ੍ਯ ਸਾ ਭਰਿਤਾਵਸ੍ਥਾ ਤਾਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਨਾਨੁਸ਼ੋਚਤਿ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਚਿੱਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਅਭਾਵ ਵੱਲ ਰੁਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪੂਰਨਤਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੈ; ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਹ ਦੁੱਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਹृਦਯਗ੍ਰਨ੍ਥਿਸ਼੍ ਛਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਸਂਸ਼ਯਾਃ । ਕ੍ਸੀਯਨ੍ਤੇ ਚਾਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਦृष੍ਟੇ ਪਰਾਪਰੇ
ਜਦੋਂ ਪਰਮ ਅਤੇ ਅਪਰਮ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਦੇ ਗੰਢ ਖੁਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕਰਮ ਵੀ ਮੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤਸ੍ਯ ਚੇਤ੍ਯੋਨ੍ਮੁਖਤ੍ਵਂ ਤੁ ਚੇਤ੍ਯਾਸਮ੍ਭਵਨਂ ਵਿਨਾ । ਰੋਦ੍ਧੁਂ ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਂ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਤੁ ਚੇਤ੍ਯਂ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤੁ ਵੈ ਕਥਮ੍
ਉਸ ਦੀ ਵਸਤੂਆਂ ਵੱਲ ਲਗਨ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਅਸੰਭਵਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਰੋਕੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ; ਜਦ ਤੱਕ ਦਿੱਖਣ ਵਾਲਾ ਵਸਤੂ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਮੁਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
ਸਾਧੁਸਙ੍ਗਮਸਚ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰੈਸ੍ ਸਂਸਾਰਾਰ੍ਣਵਤਾਰਕਃ । ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਪਰਮਾਤ੍ਮਾ ਯਸ੍ ਸ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਵਦ ਕੀਦृਸ਼ਃ
ਜੋ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਦੱਸੋ।
ਯਦ੍ ਏਤਚ੍ ਚੇਤਨਂ ਜੀਵੋ ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣੋ ਜਨ੍ਮਜਙ੍ਗਲੇ । ਏਤਮ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਇਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਯੇ ਤੇ ऽਜ੍ਞਾਃ ਪਣ੍ਡਿਤਾ ਅਪਿ
ਇਹ ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵ ਹੈ, ਜੋ ਜਨਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਿਖੇਰੀ ਹੋਈ ਹੈ—ਜੋ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਪੰਡਿਤ ਹੋਣ।
ਜੀਵ ਏਵੇਹ ਸਂਸਾਰਸ਼੍ ਚੇਤਨਾਦ੍ ਦੁਃਖਸਨ੍ਤਤੇਃ । ਅਸ੍ਮਿਞ੍ ਜ੍ਞਾਤੇ ਨਾਵਿਜ੍ਞਾਤਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਭਵਤਿ ਕੁਤ੍ਰਚਿਤ੍
ਇੱਥੇ ਜੀਵ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ; ਜਦ ਇਹ ਜਾਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਅਣਜਾਣ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।
ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਪਰਮਾਤ੍ਮਾ ਚੇਦ੍ ਰਾਮ ਤਦ੍ ਦੁਃਖਸਨ੍ਤਤਿਃ । ਕ੍ਸ਼ਯਮ੍ ਏਤਿ ਵਿषਾਵੇਸ਼ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਵ੍ ਇਵ ਵਿषੂਚਿਕਾ
ਜੇ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਰਾਮਾ, ਤਾਂ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਸ਼ਾ ਮੁਕਣ ਤੇ ਵਿਸੂਚੀਕਾ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਰੂਪਂ ਕਥਯ ਮੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਯਥਾਵਤ੍ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ । ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਦृष੍ਟੇ ਨਰੋ ਮੋਹਾਤ੍ ਸਮਗ੍ਰਾਤ੍ ਸਨ੍ਤਰਿष੍ਯਤਿ
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸੱਚਾ ਰੂਪ ਦੱਸੋ, ਜਿਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਪੂਰੀ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੇਸ਼ਾਦ੍ ਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰਂ ਦੂਰਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਯਾਸ੍ ਸਂਵਿਦੋ ਵਪੁਃ । ਨਿਮੇषੇਣੈਵ ਯਨ੍ ਮਧ੍ਯੇ ਤਦ੍ ਰੂਪਂ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ
ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਥਾਂ ਦੂਰ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਰੂਪ ਨੂੰ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ।
ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਾਭਾਵ ਏਵਾਸ੍ਤਿ ਸਂਸਾਰਸ੍ਯ ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਿਤੇਃ । ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਬੋਧਮਹਾਮ੍ਭੋਧੌ ਤਦ੍ ਰੂਪਂ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ
ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਟਿਕਾਊ ਹਾਲਤ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ-ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਜਿਹੜਾ ਰੂਪ ਬੋਧ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ।
ਦ੍ਰष੍ਟृਦृਸ਼੍ਯਕ੍ਰਮੋ ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਥਿਤੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤਮ੍ ਅਲਂ ਗਤਃ । ਯਦ੍ ਅਨਾਕਾਸ਼ਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਸ੍ ਤਦ੍ ਰੂਪਂ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ
ਜਿੱਥੇ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਕਾਸ਼ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ।
ਅਸ਼ੂਨ੍ਯਮ੍ ਇਵ ਯਚ੍ ਛੂਨ੍ਯਂ ਯਸ੍ਮਿਞ੍ ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਜਗਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਸਰ੍ਗੌਘੇ ਸਤਿ ਯਚ੍ ਛੂਨ੍ਯਂ ਤਦ੍ ਰੂਪਂ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ
ਜੋ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਖਾਲੀ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਖੁਦ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਜਗਤ ਦੇ ਰਚਨਾ-ਝੰਡ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਖਾਲੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ।
ਯਨ੍ ਮਹਾਚਿਨ੍ਮਯਮ੍ ਅਪਿ ਬृਹਤ੍ਪਾषਾਣਵਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਜਡਂ ਤ੍ਵ੍ ਅਜਡਮ੍ ਏਵਾਨ੍ਤਸ੍ ਤਦ੍ ਰੂਪਂ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ
ਜੋ ਵੱਡੀ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਵੱਡੇ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਖੜਾ ਹੈ; ਜੋ ਬਾਹਰੋਂ ਜੜ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਸਦਾ ਚੇਤਨ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ।
ਸਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਸਰ੍ਵਂ ਯੇਨ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸਙ੍ਗਮਮ੍ । ਸ੍ਵਰੂਪਸਤ੍ਤਾਮ੍ ਆਪ੍ਨੋਤਿ ਤਦ੍ ਰੂਪਂ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ
ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਸਭ ਕੁਝ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ।
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਸ੍ਯ ਯਥਾਲੋਕੋ ਯਥਾ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤ੍ਵਮ੍ ਅਮ੍ਬਰੇ । ਤਥੇਦਂ ਸਂਸ੍ਥਿਤਂ ਯਤ੍ਰ ਤਦ੍ ਰੂਪਂ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੀ ਚਮਕ, ਜਾਂ ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਖਾਲੀ ਹੋਣ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਤਃ ਪਰਮਾਤ੍ਮੈष ਕਥਂ ਨਾਮਾਵਬੁਧ੍ਯਤੇ । ਇਯਤੋ ऽਸ੍ਯ ਜਗਨ੍ਨਾਮ੍ਨੋ ਦृਸ਼੍ਯਸ੍ਯਾਸਮ੍ਭਵਃ ਕੁਤਃ
ਪਰਮਾਤਮਾ ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ? ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਭ੍ਰਮਸ੍ਯ ਜਾਗਤਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਜਾਤਸ੍ਯਾਕਾਸ਼ਵਰ੍ਣਵਤ੍ । ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਾਭਾਵਸਮ੍ਬੋਧੇ ਯਦਿ ਰੂਢਿਰ੍ ਅਲਂ ਭਵੇਤ੍
ਜੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਸਾਫ ਸਮਝ ਵਿਚ, ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਮਿਰਾਜ਼ ਜਾਂ ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਰੰਗ ਵਾਂਗ ਪੱਕੀ ਸਥਿਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹੋਣ ਦੇਣ।
ਤਜ੍ ਜ੍ਞਾਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਰੂਪਂ ਭਵੇਨ੍ ਨਾਨ੍ਯੇਨ ਕਰ੍ਮਣਾ । ਦृਸ਼੍ਯਾਤ੍ਯਨ੍ਤਾਭਾਵਤਸ੍ ਤੁ ऋਤੇ ਨਾਨ੍ਯਾ ਸ਼ੁਭਾ ਗਤਿਃ
ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਉਹ ਸਰੂਪ ਸਿਰਫ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ; ਦਿਸਦੇ ਦੀ ਪੂਰੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਚੰਗੀ ਰਾਹ ਨਹੀਂ।
ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਾਭਾਵਸਮ੍ਪਤ੍ਤੌ ਦृਸ਼੍ਯਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਯਥਾਸ੍ਥਿਤੇਃ । ਸ਼ਿष੍ਯਤੇ ਪਰਮਾਰ੍ਥੋ ऽਸੌ ਬੁਧ੍ਯਤੇ ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਤਤਃ
ਜਦੋਂ ਦਿਸਦੇ ਦੀ ਪੂਰੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਸਲ ਸੱਚ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਹ ਸਮਝਿਆ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।