ਸ੍ਵਚ੍ਛਂ ਚਿਦਾਕਾਸ਼ਮ੍ ਅਹਂ ਭਵਾਨ੍ ਆਕਾਸ਼ਮ੍ ਏਵ ਚ । ਜਗਚ੍ ਚਾਕਾਸ਼ਮ੍ ਅਖਿਲਂ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਮਾਤ੍ਰਕਮ੍
ਮੈਂ ਸੁੱਚਤ ਚਿੱਤ ਦੀ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਹਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਹੀ ਹੋ, ਤੇ ਇਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵੀ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਹੀ ਹੈ—ਹਰ ਚੀਜ਼ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਹੀ ਹੈ।
ਸ਼ੁਦ੍ਧਜ੍ਞਾਨੈਕਰੂਪਾਤ੍ਮਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧਜ੍ਞਾਨਮਯਾਤ੍ਮਨਿ । ਅਨ੍ਯਸਂਵਿਦ੍ਦਸ਼ੋਨ੍ਮੁਕ੍ਤਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਨ੍ਯਦ੍ ਵਕ੍ਤੁਂ ਨ ਵੇਦ੍ਮ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍
ਜਿਸ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸਰੂਪਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਆਨ ਹੀ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਫਿਰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਕਹਿਣ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਪਤਾ।
ਸ੍ਵਪਕ੍ਸ਼ੋਦ੍ਭਾਵਨਪਰਾ ਅਹਨ੍ਤਾਤ੍ਮੈਕਬਨ੍ਧਨਮ੍ । ਮੋਕ੍ਸ਼ਾਰ੍ਥਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਉਦ੍ਯਮਿਨੋ ਨਯਨ੍ਤਿ ਸ਼ਤਸ਼ਾਖਤਾਮ੍
ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਨੂੰ ਉਭਾਰਨ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕੋ ਬੰਧਨ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਸੌਂ ਖੰਡਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਜੀਵਤੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਉਪਸ਼ਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਵ੍ਯਵਹਾਰਵਤੋ ऽਪਿ ਵਾ । ਸ਼ਵਵਦ੍ ਯਦ੍ ਅਵਸ੍ਥਾਨਂ ਤਦ੍ ਆਹੁḫ ਪਰਮਂ ਪਦਮ੍
ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਸ਼ਾਂਤ ਜੀਵਨ ਜੀਵੇ ਜਾਂ ਸੰਸਾਰੀ ਕੰਮ ਕਰੇ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਲਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਲਕੜੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਬਹਿਸ੍ਸਾਧਨਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਸ੍ਸਾਧਨਂ ਸਮਮ੍ । ਨ ਸੁਖਂ ਨਾਸੁਖਂ ਨਾਹਂ ਨਾਨ੍ਯਦ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਆਸਿਤਂ ਸ਼ਿਵਮ੍
ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹਾਲਤ ਉਸ ਵੇਲੇ ਬਣਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਬਾਹਰੋਂ ਕੋਈ ਜਤਨ ਨਹੀਂ, ਅੰਦਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਹੈ ਨਾ ਕੋਈ ਸਾਧਨ, ਸਭ ਕੁਝ ਇਕਸਾਰ ਹੈ, ਨਾ ਸੁਖ ਹੈ ਨਾ ਦੁਖ, ਨਾ 'ਮੈਂ' ਹੈ ਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ, ਸਿਰਫ਼ ਚੰਗੀ ਹਾਲਤ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਮੁਕ੍ਤਤਾਯਾ ਅਹਨ੍ਤੇਯਮ੍ ਅਭਾਵੋ ਭਾਵਨਾਙ੍ਕਯਾ । ਤਯੈਵਾਨ੍ਵਿष੍ਯਤੇ ਸੇਤਿ ਜਾਤ੍ਯਨ੍ਧਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਰਮ੍ ਈਕ੍ਸ਼ਤੇ
'ਮੈਂ' ਵਾਲੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਨਾ ਹੋਣਾ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ; ਇਹ ਅਜਿਹੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸੀ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜਨਮ ਤੋਂ ਅੰਨ੍ਹਾ ਕੋਈ ਅਜੀਬ ਚੀਜ਼ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਪਨ੍ਦਨੇ ऽਸ੍ਪਨ੍ਦਨੇ ਚੈਵ ਯਤ੍ ਪਾषਾਣਵਦ੍ ਆਸਿਤਮ੍ । ਅਜਡਸ੍ਯੈਵ ਤਦ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ ਨਿਰ੍ਵਾਣਮ੍ ਅਜਰਂ ਪਦਮ੍
ਚਲਣ ਜਾਂ ਨਚਲਣ ਵਿੱਚ, ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਹਾਲਤ, ਉਹੀ ਪਾਏ ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸੁਸਤ ਨਹੀਂ; ਇਹੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਨਿਰਵਾਣ ਦੀ ਅਟੱਲ ਹਾਲਤ ਹੈ।
ਤਚ੍ ਚ ਨਾਨ੍ਯੋ ਵਿਜਾਨਾਤਿ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵਾਨੁਭੂਯਤੇ । ਲੋਕੈषਣਾਵਿਰਕ੍ਤੇਨ ਜ੍ਞੇਨ ਜ੍ਞਤ੍ਵਮ੍ ਇਵਾਤ੍ਮਨਿ
ਇਹ ਹਾਲਤ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਆਪ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਗਿਆਨੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
ਨਾਤ੍ਰਾਹਨ੍ਤਾ ਨ ਚ ਤ੍ਵਤ੍ਤਾ ਨਾਹਨ੍ਤਾ ਨੈਵ ਚਾਨ੍ਯਤਾ । ਕੇਵਲਂ ਕੇਵਲੀਭਾਵੋ ਨਿਰ੍ਵਾਣਮ੍ ਅਮਲਂ ਸ਼ਿਵਮ੍
ਇਥੇ ਨਾ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੈ, ਨਾ 'ਤੂੰ' ਦੀ, ਨਾ 'ਮੈਂ' ਹੋਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੈ, ਨਾ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣ ਦਾ। ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਰਵਾਣ, ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ।
ਚੇਤ੍ਯੋਨ੍ਮੁਖਤ੍ਵਮ੍ ਏਵਾਹੁਸ਼੍ ਚੇਤਨਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਚੇਤਨਮ੍ । ਏष ਏਵ ਚ ਸਂਸਾਰੋ ਬਨ੍ਧẖ ਕ੍ਲੇਸ਼ਾਯ ਭੂਯਸੇ
ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਜਦੋਂ ਵਸਤੂਆਂ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ, ਇਹੀ ਚੇਤਨਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ, ਬੰਧਨ ਤੇ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।
ਚੇਤਨਸ੍ਯਾਚੇਤਨਤ੍ਵਮ੍ ਅਚੇਤ੍ਯੋਨ੍ਮੁਖਤਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਮੋਕ੍ਸ਼ਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਪਰਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਪਦਮ੍ ਅਵ੍ਯਯਮ੍ ਏਵ ਚ
ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਉਹ ਉੱਚਾ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਅਟੱਲ ਦਰਜਾ ਜਾਣ, ਜਿੱਥੇ ਚੇਤਨਾ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਦਿਕ੍ਕਾਲਾਦ੍ਯਨਵਚ੍ਛਿਨ੍ਨੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਤ੍ਮਨਿ ਸ੍ਥਿਤੇ । ਚੇਤ੍ਯਂ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਕẖ ਕਿਂ ਚੇਤਯਤਾਂ ਕਥਮ੍
ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਂਤ ਆਤਮਾ ਦਿਸ਼ਾ, ਸਮਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਕੀ ਜਾਣੇ, ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣੇ?
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸ੍ਵਪ੍ਨਦृਸ਼੍ਯੇ ऽਨ੍ਤਸ੍ ਸਂਵਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਤਾਂ ਵਿਨਾ । ਯਥਾ ਨਾਨ੍ਯਦ੍ ਭਵੇਦ੍ ਰੂਪਂ ਤਥੈਵਾਸ੍ਮਿਨ੍ ਬਹਿਰ੍ਗਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਲਪਨਾ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਚਿੱਤ ਹੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਹਰਲੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰੂਪ ਨਹੀਂ।
ਮਨੋਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਯਸ਼੍ ਚੈਤੇ ਸਂਵਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਰੂਪਿਣਃ । ਮਨੋਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਭਾਵਿਤਾਸ੍ ਤੁ ਜਡਾਤ੍ਮਕਾਃ
ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਚਿੱਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਮਨ' ਜਾਂ 'ਬੁੱਧੀ' ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਮੂਰਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਂਵਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰੇ ਸਮੇ ਸ੍ਵਚ੍ਛੇ ਸਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਤਤੇ । ਅਭਿਨ੍ਨੇ ਭੇਦਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਵẖ ਕਿਮ੍ ਅਨਰ੍ਥਾਯ ਜृਮ੍ਭਤੇ
ਚਿੱਤ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ, ਸਾਫ਼ ਤੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਦੋਵੇਂ ਇਕਸਾਰ ਹਨ; ਫਿਰ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣ ਦੀ ਸੋਚ ਕਿਉਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ?
ਸਂਵਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸ਼ੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਸ਼ੂਨ੍ਯਸ੍ਯ ਚ ਕਿਮ੍ ਅਨ੍ਤਰਮ੍ । ਯਚ੍ ਚਾਨ੍ਤਰਂ ਤਦ੍ ਵਿਬੁਧਾ ਵਿਦਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਤਿ ਨ ਵਾਗ੍ਗਤਿਮ੍
ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੱਤ ਤੇ ਖ਼ਾਲੀਪਨ ਵਿੱਚ ਕੀ ਫ਼ਰਕ ਹੈ? ਜੋ ਵੀ ਫ਼ਰਕ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬੋਲਣ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।
ਸਦਸਦ੍ਰੂਪ ਆਭਾਸੋ ਯਥਾ ਕਿਮ੍ ਅਪਿ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ । ਤਮਸੀਕ੍ਸ਼ਿਤਯਤ੍ਨੇਨ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੀਦਂ ਤਥਾ ਗਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਗਤ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
ਅਯਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਮ੍ ਏਵਾਹਂ ਯਦਿ ਸ਼ਾਮ੍ਯਾਮ੍ਯ੍ ਅਵਾਸਨਮ੍ । ਵਾਸਨਾਂ ਤੁ ਨ ਬਧ੍ਨਾਮਿ ਸ੍ਥਿਤ ਏਵਾਸ੍ਮਿ ਚਿਨ੍ਨਭਃ
ਜੇ ਮੈਂ, ਜੋ ਖੁਦ ਆਕਾਸ਼ ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਦਾ; ਮੈਂ ਚਿੱਤ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।
ਇਤਿਨਿਸ਼੍ਚਯਵਾਨ੍ ਅਨ੍ਤਸ੍ ਤਜ੍ਜ੍ਞੋ ऽਜ੍ਞ ਇਵ ਸਞ੍ਜ੍ਞਯਾ । ਵਿਦ੍ਵਪੁਰ੍ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨੋ ऽਪਿ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਸਦ੍ ਇਵ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਅੰਦਰੋਂ ਨਿਸਚਿਤ ਅਤੇ ਸੱਚ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ, ਬਾਹਰੋਂ ਅਜਾਣਾ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨਵਾਨ, ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਜੀਵਾਨਾਂ ਜ੍ਞਪ੍ਤਿਗੁਹ੍ਯੇਨ ਜ੍ਵਲਤ੍ਯ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਵਾਯੁਨਾ । ਅਵਿਦ੍ਯਾਗ੍ਨਿḫ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਾਨਾਂ ਪੁਨਸ੍ ਤੇਨੈਵ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ
ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਗ, ਅਵਿਦਿਆ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਚੁਪਚਾਪ ਸੜਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਅੱਗ ਉਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਠੰਡੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਜਡਾਨਾਂ ਯਦ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਂ ਸ੍ਥਾਣੂਨਾਮ੍ ਇਵ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਾਮ੍ । ਤਮ੍ ਆਹੁਰ੍ ਮੋਕ੍ਸ਼ਮ੍ ਅਕ੍ਸ਼ੁਬ੍ਧਮ੍ ਆਸਿਤਂ ਯਦ੍ ਅਪਕ੍ਸ਼ਯਮ੍
ਜੋ ਅਜਾਣ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗਿਆਨਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਗੱਡ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸ਼ਾਂਤ, ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਘਟਣ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਜ੍ਞਤ੍ਵੇਨਾਜ੍ਞਤ੍ਵਮ੍ ਆਸਾਦ੍ਯ ਮੁਨਿਰ੍ ਭਵਤਿ ਮਾਨਵਃ । ਅਜ੍ਞਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਜ੍ਞਤਾਮ੍ ਏਤ੍ਯ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਪਸ਼ੁਵृਕ੍ਸ਼ਤਾਮ੍
ਜਦੋਂ ਇਨਸਾਨ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਡੁੱਬ ਕੇ, ਉਹ ਪਸ਼ੂ ਜਾਂ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਜਗਚ੍ ਚੇਦਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਮਯੋ ਭ੍ਰਮਃ । ਅਸਤ੍ਯḫ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਯਾ ਧ੍ਵਾਨ੍ਤਂ ਦੀਪੇਨੇਵ ਨ ਲਭ੍ਯਤੇ
‘ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸੱਚ ਹੈ’—ਇਹ ਭਰਮ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਭਰਮ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਦੀਵਾ ਲਾ ਕੇ ਹਨੇਰਾ ਨਹੀਂ ਫੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਸਮਗ੍ਰਕਰਣਗ੍ਰਾਮੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋ ਵਿਵੇਦਨਃ । ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਨੁਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਬਾਹ੍ਯੇ ਚ ਸ਼ਾਨ੍ਤਧੀਃ
ਜੇਕਰ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਸਹੀ ਹਨ, ਪਰ ਮਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਜਾਂ ਭੇਦ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਅੰਦਰ ਜਾਂ ਬਾਹਰ ਕੁਝ ਵੀ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸੁषੁਪ੍ਤਤ੍ਵ ਇਵ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ ਸਮਾਧੌ ਪ੍ਰਵਿਲੀਯਤੇ । ਦृਸ਼੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਂ ਜ੍ਞਬੋਧੇ ऽਨ੍ਤḫ ਪੁਨẖ ਖਾਤ੍ਮੈਵ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਵਿਸ਼ੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੇਵਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗਾ ਆਪ ਹੀ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਲਵਤ੍ਤ੍ਵਂ ਯਥਾ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਤਥਾ ਪृਥ੍ਵ੍ਯਾਦਿਤਾ ਸ਼ਿਵੇ । ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਮਾਤ੍ਰਾਦ੍ ऋਤੇ ਨਾਨ੍ਯਾ ਯਥਾ ਵ੍ਯੋਮ ਤਥਾ ਸ਼ਿਵਃ
ਜਿਵੇਂ ਚੌਕ ਦਾ ਗੁਣ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਭਟਕਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸ਼ਿਵ।
ਵਾਸਨਾਭਿਰ੍ ਉਪੇਤੋ ऽਪਿ ਸਮਸ੍ਤਾਭਿਰ੍ ਅਵਾਸਨਃ । ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਸਾਵ੍ ਅਸਤ੍ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਇਦਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਯਸ੍ਯ ਧੀਃ
ਉਹ ਮਨੁੱਖ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸਮਝ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਝੂਠ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਵਾਸਨਾ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪੈष੍ਯਦ੍ਭੂਤਭਵ੍ਯਸ੍ਵਪ੍ਨਮਾਯੇਨ੍ਦ੍ਰਜਾਲਜਾਃ । ਯਦ੍ਵਤ੍ ਸਂਸृਤਯਸ੍ ਤਦ੍ਵਦ੍ ਦृष੍ਟੇ ऽਪ੍ਯ੍ ਆਸ੍ਥਾ ਕਿਮ੍ ਅਤ੍ਰ ਵਃ
ਜਿਵੇਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਪੁਰਾਣੇ, ਆਉਣ ਵਾਲੇ, ਸੁਪਨੇ, ਮਾਇਆ, ਜਾਦੂ—all ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵੀ ਹਨ; ਜੋ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ 'ਤੇ ਵੀ ਤੁਹਾਡਾ ਭਰੋਸਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਨ ਦੁẖਖਮ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਨ ਸੁਖਂ ਨ ਪੁਣ੍ਯਂ ਨ ਚ ਪਾਤਕਮ੍ । ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਕਸ੍ਯਚਿਨ੍ ਨष੍ਟਂ ਕਰ੍ਤੁਰ੍ ਭੋਕ੍ਤੁਰ੍ ਅਸਮ੍ਭਵਾਤ੍
ਇੱਥੇ ਨਾ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਸੁਖ, ਨਾ ਕੋਈ ਪੂਣ, ਨਾ ਕੋਈ ਪਾਪ। ਕਿਸੇ ਦਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਨਾ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨਾ ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ।
ਸਰ੍ਵਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਨਿਰਾਲਮ੍ਬਂ ਮਮਤਾਪ੍ਰਤ੍ਯਯੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਯਮ੍ । ਦ੍ਵਿਚਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਵਪ੍ਨਪੁਰਵਦ੍ ਯਸ੍ਯਾਸੌ ਸੋ ऽਪਿ ਨਾਸ੍ਤਿ ਨਃ
ਸਭ ਕੁਝ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਆਸਰੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। 'ਮੇਰਾ' ਦਾ ਭਾਵ ਵੀ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੇਖੀ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਦੋ ਚੰਦਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਜਿਸ ਲਈ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਡੀ ਲਈ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ।