ਯਾਵਾਨ੍ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਕਿਲੋਲ੍ਲੇਖੋ ਵਾਙ੍ਮਯੋ ਵਦਤਾਂ ਵਰ । ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾਰ੍ਥḫ ਪਰਮਾਰ੍ਥੋ ਵਾ ਬਹੁਰ੍ ਅਲ੍ਪਤਰੋ ऽਪਿ ਵਾ
ਜੋ ਵੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਗੱਲ ਉਠਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਮਤਲਬ ਹੋਵੇ, ਅਸਲ ਮਤਲਬ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਜਾਂ ਘੱਟ ਹੋਵੇ—
ਪ੍ਰਤਿਯੋਗਿਵ੍ਯਵਚ੍ਛੇਦਸਙ੍ਖ੍ਯਾਭੇਦਾਦਿਭਿਰ੍ ਭ੍ਰਮੈਃ । ਸ ਸ ਸਰ੍ਵੋ ऽਙ੍ਕਿਤਸ੍ ਸਾਧੋ ਭਾ ਇਵ ਤ੍ਰਸਰੇਣੁਭਿਃ
ਉਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਗਲਤੀਆਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ, ਗਿਣਤੀ, ਫਰਕ ਆਦਿ; ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਪਿੰਡ ਤੇ ਧੂੜ ਦੇ ਕਣ ਹੋਣ, ਹੇ ਭਲੇ।
ਉਤ੍ਤਰਂ ਸਕਲਙ੍ਕਂ ਚ ਤਜ੍ਜ੍ਞੋ ਨਾਰ੍ਹਤਿ ਸੁਨ੍ਦਰ । ਨਾਕਲਙ੍ਕਾ ਚ ਵਾਗ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਤ੍ਵਂ ਚ ਤਜ੍ਜ੍ਞਤਰਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਜੋ ਪਰਮ ਸਚ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਲੇ ਜਵਾਬ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਬੋਲੀਆਂ ਵੀ ਸਦਾ ਕੁਝ ਨ ਕੁਝ ਮੈਲ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਤੂੰ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ।
ਯਥਾਭੂਤਂ ਚ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਂ ਜ੍ਞਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇਵਾਸਿਨੋ ਮਯਾ । ਯਥਾਭੂਤਂ ਵਿਦੁẖ ਕਾष੍ਠਮੌਨਮ੍ ਅਨ੍ਤਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍
ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਜੋ ਕਹਿਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਹੀ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਸਚ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਤੇ ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਚੁੱਪ ਨੂੰ ਹੀ ਮਾਨਦੇ ਹਨ।
ਅਵਿਰਾਮਮ੍ ਅਸਙ੍ਕਲ੍ਪਂ ਮੌਨਮ੍ ਆਹੁḫ ਪਰਂ ਪਦਮ੍ । ਤਦ੍ ਏਵ ਤਵ ਤਜ੍ਜ੍ਞਸ੍ਯ ਦਤ੍ਤਸ੍ ਸੁਨ੍ਦਰ ਉਤ੍ਤਰਃ
ਜੋ ਚੁੱਪ ਲਗਾਤਾਰ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਤੇਰੇ ਲਈ, ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਸੋਹਣਾ ਜਵਾਬ ਹੈ।
ਯਨ੍ਮਯੋ ਹਿ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਙ੍ਗ ਪੁਰੁषੋ ਵਕ੍ਤਿ ਤਾਦृਸ਼ਮ੍ । ਜ੍ਞੇਯਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਅਸਚ੍ ਚਾਹਂ ਵਾਗਤੀਤੇ ਪਦੇ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਹ ਬੋਲਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਗਿਆਨ ਹੀ ਹਾਂ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਬੋਲੋਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ।
ਵਾਗਤੀਤਪਦਸ੍ਥੋ ਹਿ ਕਥਂ ਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਵਾਙ੍ਮਲਮ੍ । ਅਵਾਚ੍ਯਂ ਵਚ੍ਮਿ ਨੋ ਤੇਨ ਵਾਗ੍ ਘਿ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਾਙ੍ਕਿਤਾ
ਜੋ ਬੋਲ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਬੋਲ ਦੀ ਗੰਦਗੀ ਕਿਵੇਂ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਕਹਿਣਾ ਨਾ ਜਾਵੇ, ਮੈਂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਬੋਲ ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਵਾਚਿ ਯੇ ਯੇ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਤਾਨ੍ ਅਨਾਦृਤ੍ਯ ਦੋषਕਾਨ੍ । ਪ੍ਰਤਿਯੋਗਿਵ੍ਯਵਚ੍ਛੇਦਪੂਰ੍ਵਕਾਨ੍ ਵਦ ਕੋ ਭਵਾਨ੍
ਜੋ ਲੋਕ ਬੋਲ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ ਜੋ ਹਰ ਵਿਰੋਧੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਹਟਾ ਕੇ ਹੀ ਬੋਲਦੇ ਹੋ?
ਏਵਂ ਸ੍ਥਿਤੇ ਰਾਘਵੇਹ ਯਥਾਭੂਤਮ੍ ਇਦਂ ਸ਼ृਣੁ । ਕਸ੍ ਤ੍ਵਂ ਕੋ ऽਹਂ ਜਗਦ੍ ਵਾ ਕਿਮ੍ ਇਤਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਵਿਦਾਂ ਵਰ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਘਵ ਜੀ, ਇੱਥੇ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਸੁਣੋ: ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ? ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ? ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕੀ ਹੈ? — ਸਚ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੋ।
ਅਯਂ ਤਾਵਦ੍ ਅਹਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਸ਼੍ ਚਿਦਾਲੋਕੋ ਨਿਰਾਮਯਃ । ਚੇਤ੍ਯਸਂਵੇਦ੍ਯਰਹਿਤਸ੍ ਸਰ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਾਤਿਗਃ
ਮੈਂ ਤਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹਾਂ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਦੁਖਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਾਂ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਜਾਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਾਂ।
ਸ੍ਵਚ੍ਛਂ ਚਿਦਾਕਾਸ਼ਮ੍ ਅਹਂ ਭਵਾਨ੍ ਆਕਾਸ਼ਮ੍ ਏਵ ਚ । ਜਗਚ੍ ਚਾਕਾਸ਼ਮ੍ ਅਖਿਲਂ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਮਾਤ੍ਰਕਮ੍
ਮੈਂ ਸੁੱਚਤ ਚਿੱਤ ਦੀ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਹਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਹੀ ਹੋ, ਤੇ ਇਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵੀ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਹੀ ਹੈ—ਹਰ ਚੀਜ਼ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਹੀ ਹੈ।
ਸ਼ੁਦ੍ਧਜ੍ਞਾਨੈਕਰੂਪਾਤ੍ਮਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧਜ੍ਞਾਨਮਯਾਤ੍ਮਨਿ । ਅਨ੍ਯਸਂਵਿਦ੍ਦਸ਼ੋਨ੍ਮੁਕ੍ਤਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਨ੍ਯਦ੍ ਵਕ੍ਤੁਂ ਨ ਵੇਦ੍ਮ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍
ਜਿਸ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸਰੂਪਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਆਨ ਹੀ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਫਿਰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਕਹਿਣ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਪਤਾ।
ਸ੍ਵਪਕ੍ਸ਼ੋਦ੍ਭਾਵਨਪਰਾ ਅਹਨ੍ਤਾਤ੍ਮੈਕਬਨ੍ਧਨਮ੍ । ਮੋਕ੍ਸ਼ਾਰ੍ਥਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਉਦ੍ਯਮਿਨੋ ਨਯਨ੍ਤਿ ਸ਼ਤਸ਼ਾਖਤਾਮ੍
ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਨੂੰ ਉਭਾਰਨ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕੋ ਬੰਧਨ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਸੌਂ ਖੰਡਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਜੀਵਤੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਉਪਸ਼ਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਵ੍ਯਵਹਾਰਵਤੋ ऽਪਿ ਵਾ । ਸ਼ਵਵਦ੍ ਯਦ੍ ਅਵਸ੍ਥਾਨਂ ਤਦ੍ ਆਹੁḫ ਪਰਮਂ ਪਦਮ੍
ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਸ਼ਾਂਤ ਜੀਵਨ ਜੀਵੇ ਜਾਂ ਸੰਸਾਰੀ ਕੰਮ ਕਰੇ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਲਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਲਕੜੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਬਹਿਸ੍ਸਾਧਨਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਸ੍ਸਾਧਨਂ ਸਮਮ੍ । ਨ ਸੁਖਂ ਨਾਸੁਖਂ ਨਾਹਂ ਨਾਨ੍ਯਦ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਆਸਿਤਂ ਸ਼ਿਵਮ੍
ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹਾਲਤ ਉਸ ਵੇਲੇ ਬਣਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਬਾਹਰੋਂ ਕੋਈ ਜਤਨ ਨਹੀਂ, ਅੰਦਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਹੈ ਨਾ ਕੋਈ ਸਾਧਨ, ਸਭ ਕੁਝ ਇਕਸਾਰ ਹੈ, ਨਾ ਸੁਖ ਹੈ ਨਾ ਦੁਖ, ਨਾ 'ਮੈਂ' ਹੈ ਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ, ਸਿਰਫ਼ ਚੰਗੀ ਹਾਲਤ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਮੁਕ੍ਤਤਾਯਾ ਅਹਨ੍ਤੇਯਮ੍ ਅਭਾਵੋ ਭਾਵਨਾਙ੍ਕਯਾ । ਤਯੈਵਾਨ੍ਵਿष੍ਯਤੇ ਸੇਤਿ ਜਾਤ੍ਯਨ੍ਧਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਰਮ੍ ਈਕ੍ਸ਼ਤੇ
'ਮੈਂ' ਵਾਲੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਨਾ ਹੋਣਾ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ; ਇਹ ਅਜਿਹੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸੀ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜਨਮ ਤੋਂ ਅੰਨ੍ਹਾ ਕੋਈ ਅਜੀਬ ਚੀਜ਼ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਪਨ੍ਦਨੇ ऽਸ੍ਪਨ੍ਦਨੇ ਚੈਵ ਯਤ੍ ਪਾषਾਣਵਦ੍ ਆਸਿਤਮ੍ । ਅਜਡਸ੍ਯੈਵ ਤਦ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ ਨਿਰ੍ਵਾਣਮ੍ ਅਜਰਂ ਪਦਮ੍
ਚਲਣ ਜਾਂ ਨਚਲਣ ਵਿੱਚ, ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਹਾਲਤ, ਉਹੀ ਪਾਏ ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸੁਸਤ ਨਹੀਂ; ਇਹੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਨਿਰਵਾਣ ਦੀ ਅਟੱਲ ਹਾਲਤ ਹੈ।
ਤਚ੍ ਚ ਨਾਨ੍ਯੋ ਵਿਜਾਨਾਤਿ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵਾਨੁਭੂਯਤੇ । ਲੋਕੈषਣਾਵਿਰਕ੍ਤੇਨ ਜ੍ਞੇਨ ਜ੍ਞਤ੍ਵਮ੍ ਇਵਾਤ੍ਮਨਿ
ਇਹ ਹਾਲਤ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਆਪ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਗਿਆਨੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
ਨਾਤ੍ਰਾਹਨ੍ਤਾ ਨ ਚ ਤ੍ਵਤ੍ਤਾ ਨਾਹਨ੍ਤਾ ਨੈਵ ਚਾਨ੍ਯਤਾ । ਕੇਵਲਂ ਕੇਵਲੀਭਾਵੋ ਨਿਰ੍ਵਾਣਮ੍ ਅਮਲਂ ਸ਼ਿਵਮ੍
ਇਥੇ ਨਾ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੈ, ਨਾ 'ਤੂੰ' ਦੀ, ਨਾ 'ਮੈਂ' ਹੋਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੈ, ਨਾ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣ ਦਾ। ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਰਵਾਣ, ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ।
ਚੇਤ੍ਯੋਨ੍ਮੁਖਤ੍ਵਮ੍ ਏਵਾਹੁਸ਼੍ ਚੇਤਨਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਚੇਤਨਮ੍ । ਏष ਏਵ ਚ ਸਂਸਾਰੋ ਬਨ੍ਧẖ ਕ੍ਲੇਸ਼ਾਯ ਭੂਯਸੇ
ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਜਦੋਂ ਵਸਤੂਆਂ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ, ਇਹੀ ਚੇਤਨਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ, ਬੰਧਨ ਤੇ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।
ਚੇਤਨਸ੍ਯਾਚੇਤਨਤ੍ਵਮ੍ ਅਚੇਤ੍ਯੋਨ੍ਮੁਖਤਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਮੋਕ੍ਸ਼ਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਪਰਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਪਦਮ੍ ਅਵ੍ਯਯਮ੍ ਏਵ ਚ
ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਉਹ ਉੱਚਾ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਅਟੱਲ ਦਰਜਾ ਜਾਣ, ਜਿੱਥੇ ਚੇਤਨਾ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਦਿਕ੍ਕਾਲਾਦ੍ਯਨਵਚ੍ਛਿਨ੍ਨੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਤ੍ਮਨਿ ਸ੍ਥਿਤੇ । ਚੇਤ੍ਯਂ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਕẖ ਕਿਂ ਚੇਤਯਤਾਂ ਕਥਮ੍
ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਂਤ ਆਤਮਾ ਦਿਸ਼ਾ, ਸਮਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਕੀ ਜਾਣੇ, ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣੇ?
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸ੍ਵਪ੍ਨਦृਸ਼੍ਯੇ ऽਨ੍ਤਸ੍ ਸਂਵਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਤਾਂ ਵਿਨਾ । ਯਥਾ ਨਾਨ੍ਯਦ੍ ਭਵੇਦ੍ ਰੂਪਂ ਤਥੈਵਾਸ੍ਮਿਨ੍ ਬਹਿਰ੍ਗਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਲਪਨਾ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਚਿੱਤ ਹੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਹਰਲੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰੂਪ ਨਹੀਂ।
ਮਨੋਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਯਸ਼੍ ਚੈਤੇ ਸਂਵਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਰੂਪਿਣਃ । ਮਨੋਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਭਾਵਿਤਾਸ੍ ਤੁ ਜਡਾਤ੍ਮਕਾਃ
ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਚਿੱਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਮਨ' ਜਾਂ 'ਬੁੱਧੀ' ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਮੂਰਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਂਵਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰੇ ਸਮੇ ਸ੍ਵਚ੍ਛੇ ਸਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਤਤੇ । ਅਭਿਨ੍ਨੇ ਭੇਦਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਵẖ ਕਿਮ੍ ਅਨਰ੍ਥਾਯ ਜृਮ੍ਭਤੇ
ਚਿੱਤ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ, ਸਾਫ਼ ਤੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਦੋਵੇਂ ਇਕਸਾਰ ਹਨ; ਫਿਰ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣ ਦੀ ਸੋਚ ਕਿਉਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ?
ਸਂਵਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸ਼ੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਸ਼ੂਨ੍ਯਸ੍ਯ ਚ ਕਿਮ੍ ਅਨ੍ਤਰਮ੍ । ਯਚ੍ ਚਾਨ੍ਤਰਂ ਤਦ੍ ਵਿਬੁਧਾ ਵਿਦਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਤਿ ਨ ਵਾਗ੍ਗਤਿਮ੍
ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੱਤ ਤੇ ਖ਼ਾਲੀਪਨ ਵਿੱਚ ਕੀ ਫ਼ਰਕ ਹੈ? ਜੋ ਵੀ ਫ਼ਰਕ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬੋਲਣ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।
ਸਦਸਦ੍ਰੂਪ ਆਭਾਸੋ ਯਥਾ ਕਿਮ੍ ਅਪਿ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ । ਤਮਸੀਕ੍ਸ਼ਿਤਯਤ੍ਨੇਨ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੀਦਂ ਤਥਾ ਗਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਗਤ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
ਅਯਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਮ੍ ਏਵਾਹਂ ਯਦਿ ਸ਼ਾਮ੍ਯਾਮ੍ਯ੍ ਅਵਾਸਨਮ੍ । ਵਾਸਨਾਂ ਤੁ ਨ ਬਧ੍ਨਾਮਿ ਸ੍ਥਿਤ ਏਵਾਸ੍ਮਿ ਚਿਨ੍ਨਭਃ
ਜੇ ਮੈਂ, ਜੋ ਖੁਦ ਆਕਾਸ਼ ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਦਾ; ਮੈਂ ਚਿੱਤ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।
ਇਤਿਨਿਸ਼੍ਚਯਵਾਨ੍ ਅਨ੍ਤਸ੍ ਤਜ੍ਜ੍ਞੋ ऽਜ੍ਞ ਇਵ ਸਞ੍ਜ੍ਞਯਾ । ਵਿਦ੍ਵਪੁਰ੍ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨੋ ऽਪਿ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਸਦ੍ ਇਵ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਅੰਦਰੋਂ ਨਿਸਚਿਤ ਅਤੇ ਸੱਚ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ, ਬਾਹਰੋਂ ਅਜਾਣਾ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨਵਾਨ, ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਜੀਵਾਨਾਂ ਜ੍ਞਪ੍ਤਿਗੁਹ੍ਯੇਨ ਜ੍ਵਲਤ੍ਯ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਵਾਯੁਨਾ । ਅਵਿਦ੍ਯਾਗ੍ਨਿḫ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਾਨਾਂ ਪੁਨਸ੍ ਤੇਨੈਵ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ
ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਗ, ਅਵਿਦਿਆ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਚੁਪਚਾਪ ਸੜਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਅੱਗ ਉਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਠੰਡੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।