ਚਿਦ੍ਵ੍ਯੋਮਾਨਨ੍ਤ ਏਵਾਸ੍ਮਿ ਨੇਯਤ੍ਤਾਸ੍ਤਿ ਮਮਾਤ੍ਮਨਃ । ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵਂ ਪਰਮਂ ਵਸ੍ਤੁ ਵਸ੍ਤੁਤਸ੍ ਸ੍ਤੁਤ੍ਯਮ੍ ਅਸ੍ਤੁ ਤੇ
ਮੈਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅੰਤਹੀਣ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹੱਦ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਸਲ ਚੀਜ਼, ਜੋ ਸਚਮੁਚ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਹੈ, ਤੂੰ ਉਸ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰ।
ਏਵਂਨਿਸ਼੍ਚਯਵਾਨ੍ ਰਾਮ ਤ੍ਵਮ੍ ਏਵਾਸਿ ਨਿਰਞ੍ਜਨਃ । ਧ੍ਯਾਤਾ ਧ੍ਯੇਯਂ ਤਥਾ ਧ੍ਯਾਨਂ ਸਤ੍ਯਂ ਵਾਪਿ ਨ ਕਿਞ੍ਚਨ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੱਕੀ ਸਮਝ ਨਾਲ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਹੀ ਹੈਂ; ਨਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨਾ ਧਿਆਨ ਦੀ ਚੀਜ਼, ਨਾ ਧਿਆਨ ਹੀ, ਤੇ ਨਾ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕੋਈ ਸਚ।
ਦ੍ਰष੍ਟਾ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਚ ਚਿਤ ਏਤਾ ਵਿਭੂਤਯਃ । ਅਤਸ੍ ਤਤ੍ ਸਂਵਿਦੋ ਨਾਨ੍ਯਦ੍ ਅਧ੍ਯੇਯਂ ਧ੍ਯੇਯਮ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਵਾ
ਜੋ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵੇਖਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ — ਇਹ ਸਭ ਚਿੱਤ ਦੀਆਂ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਜਾਣਣ ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਉਦ੍ਯਤਿ ਪ੍ਰਤਿਪਚ੍ਚਨ੍ਦ੍ਰੇ ਵਹਤਿ ਪ੍ਰਲਯਾਨਿਲੇ । ਆਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸਮਂ ਸੋਮ੍ਯਂ ਨ ਕ੍ਸ਼ੁਭ੍ਯਤਿ ਨ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ
ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਧਦਾ ਤੇ ਘਟਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪ੍ਰਲੈ ਦੀ ਹਵਾ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸਤ ਸਵਭਾਵ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਸੁਖਦਾਈ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਨਾ ਕਦੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਦੇ ਠੰਢਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਨੌਯਾਯਿਨਸ੍ ਸ੍ਥਾਣੁਤਰੁਸ਼ੈਲਾਦਿਚੋਪਨਮ੍ । ਯਥਾ ਸ਼ੁਕ੍ਤੌ ਰਜਤਧੀਸ੍ ਤਥਾ ਦੇਹਾਦਿ ਚੇਤਸਃ
ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੌਕਾ ਦੀ ਚਲਣ ਨੂੰ ਰੁੱਖਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸਪੇ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਭਾਵ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮਨ ਦੇ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਤੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਦੇਹਾਦਿ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਤਥਾ ਦੇਹਸ੍ਯ ਚਿਤ੍ਤਕਮ੍ । ਤਥੈਵ ਜੀਵḫ ਪਰਮੇ ਦ੍ਵੈਤਮ੍ ਐਕ੍ਯਮ੍ ਅਤẖ ਕੁਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਤੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮਨ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮਨ ਵੀ ਸਰੀਰ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੀਵ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹਨ — ਫਿਰ ਏਕਤਾ ਜਾਂ ਦਵੈਤਾ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਸਰ੍ਵਮ੍ ਏਵਮ੍ ਇਦਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਬृਂਹਿਤਵੇਦਨਮ੍ । ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਜ੍ ਜਗਦਾਦ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਅਨ੍ਯਾ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਵੱਡਾ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਹੈ; ਦੁਨੀਆ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ—ਹੋਰ ਕੋਈ ਭਟਕਾਵ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਯਥਾ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਵਨਂ ਸ੍ਨੇਹਸ਼੍ ਚ ਸੈਕਤੇ । ਵਿਦ੍ਯੁਚ੍ ਛਸ਼ਾਙ੍ਕਬਿਮ੍ਬੇ ਵਾ ਤਥਾ ਦੇਹਾਦਿ ਚੇਤਸਿ
ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਨਮੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਜਾਂ ਚੰਦ ਦੀ ਪਰਛਾਂਵ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
ਅਵਿਦ੍ਯਮਾਨੇ ਏਵਾਸ੍ਮਿਨ੍ ਮਾ ਬਿਭੀਹਿ ਜਗਦ੍ਭ੍ਰਮੇ । ਏਤਦ੍ ਏਵ ਪਰਂ ਸਤ੍ਯਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸਤ੍ਯਵਿਦਾਂ ਵਰ
ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਭਟਕਾਵ ਤੋਂ ਡਰ ਨਾ ਕਰ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ; ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸੱਚਾਈ ਜਾਣ, ਸੱਚ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ।
ਜਗਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਨ ਮੇ ਵੇਤਿ ਯਾਸੀਦ੍ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਸ੍ ਤਵਾਦ੍ਯ ਸਾ । ਸ਼ਾਨ੍ਤਾ ਮਦੁਪਦੇਸ਼ੇਨ ਕਿਮ੍ ਅਨ੍ਯਦ੍ ਬਨ੍ਧਕਾਰਣਮ੍
ਅੱਜ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ 'ਦੁਨੀਆ ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ' ਵਾਲਾ ਭਟਕਾਵ ਮੇਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਹੁਣ ਬੰਧਨ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਿਆ।
ਸ੍ਥਾਲ੍ਯੁਦਞ੍ਚਨਕੁਮ੍ਭਾਦਿ ਯਥਾ ਮृਣ੍ਮਾਤ੍ਰਕਂ ਤਥਾ । ਚਿਤ੍ਤਮਾਤ੍ਰਂ ਜਗਦ੍ ਇਦਂ ਕ੍ਸ਼ੀਣਂ ਤਚ੍ ਚ ਵਿਚਾਰਣਾਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਹੰਡੀ, ਕਟੋਰਾ ਜਾਂ ਘੜਾ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਤੋਂ ਹੀ ਬਣਿਆ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਇਹ ਮਨ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਪਤ੍ਸੁ ਸਮ੍ਪਤ੍ਸੁ ਭਵਾਭਵੇषੁ ਸ਼ਾਨ੍ਤੈषਣਾਹਰ੍षਵਿषਾਦਸਂਵਿਤ੍ । ਸਾਮ੍ਯਾਦ੍ ਅਹਮ੍ਭਾਵਵਿਦਾ ਵਿਮੁਕ੍ਤੋ ਯਥਾਸ੍ਥਿਤਂ ਤਿष੍ਠ ਵਿਲੀਯ ਵਾਸ੍ਸ੍ਵ
ਸੁਖ-ਦੁਖ, ਹੋਣ-ਨਹੋਣ, ਚਾਹਤ, ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਗਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹੋ; ਜਦੋਂ 'ਮੈਂ' ਵਾਲਾ ਭਾਵ ਸਮਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਹੋ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕੇ ਰਹੋ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਓ।
ਯਥਾਸ੍ਥਿਤਂ ਵਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਅਵਗਮ੍ਯ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਸ੍ਥਿਤੋ ऽਸਿ ਚੇਦ੍ ਵਾ ਸ੍ਵਕੁਲਾਮ੍ਬਰੇਨ੍ਦੋ । ਤਦ੍ ਧਰ੍षਸ਼ੋਕੈषਣਦੂषਣਾਦਿ ਵਿਮੁਚ੍ਯ ਵਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਯਥੇਚ੍ਛਮ੍ ਆਸ੍ਸ੍ਵ
ਜੇ ਤੂੰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਹਨ, ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲਿਆ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਘਰ, ਪਹਿਰਾਵੇ ਜਾਂ ਚੰਦਰਮਾ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਹੰਕਾਰ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਜੋ ਚਾਹੇ, ਓਸੇ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰ ਤੇ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵੱਸ।
ਬੀਜਾਙ੍ਕੁਰਾਣਾਂ ਪੁਰੁषਕਰ੍ਮਣਾਂ ਜਨ੍ਮਕਾਰਿਣਾਮ੍ । ਦੈਵਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਯੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਦ ਵਿਭੋ ਪੁਨਃ
ਹੇ ਮਹਾਨ, ਬੀਜ, ਅੰਕੁਰ, ਮਨੁੱਖੀ ਕਰਮ ਅਤੇ ਜਨਮ ਦੇ ਕਾਰਣ, ਜੋ 'ਕਿਸਮਤ' ਦੇ ਅਰਥ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਸਚਾਈ ਫਿਰ ਦੱਸੋ।
ਦੈਵਕਰ੍ਮਾਦਿਪਰ੍ਯਾਯਂ ਘਟਾਦਿਘਟਨਾਵਧਿ । ਸਂਵਿਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਨਮ੍ ਏਵੇਦਂ ਲੋਕੇ ਪੁਰੁषਤਾਂ ਗਤਮ੍
ਕਿਸਮਤ, ਕਰਮ ਤੇ ਹੋਰ ਵਿਕਲਪਾਂ, ਮਟਕਾ ਆਦਿ ਬਣਾਉਣ ਤੱਕ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਚ ਆਈ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਹੀ ਹੈ।
ਸਂਵਿਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਦ੍ ऋਤੇ ਪੁਂਸ੍ਤ੍ਵਂ ਕਰ੍ਮ ਵਾ ਕੀਦृਸ਼ਂ ਭਵੇਤ੍ । ਘਟਾਵਟਪਟਾਦ੍ਯਾਤ੍ਮ ਹ੍ਯ੍ ਏਤੇਨੈਵ ਜਗਤ੍ ਕृਤਮ੍
ਜੇ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਨਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਬਣ ਸਕਦਾ ਤੇ ਨਾਂ ਕੋਈ ਕਰਮ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਮਟਕਾ, ਡਿੱਠਾ, ਕਪੜਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ।
ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਜਗਲ੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਮੀਸ੍ ਸਂਵਿਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਤ੍ ਸਵਾਸਨਾਤ੍ । ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ ਹਿ ਸਂਸਾਰਸ੍ ਸਂਵਿਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਦ੍ ਅਵਾਸਨਾਤ੍
ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਚੰਗੀ ਹਾਲਤ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਤੇ ਲੁਕੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਵਾਸਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਾਂ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦਾ ਚੱਕਰ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਵਾਸਨਂ ਹਿ ਸਂਵਿਤ੍ਤੇਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਮ੍ ਅਸ੍ਪਨ੍ਦਨਂ ਵਿਦੁਃ । ਸ ਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਪ੍ਸੁ ਨ ਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਯੇਨਾਵਰ੍ਤਾਦਿ ਨੋਹ੍ਯਤੇ
ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਨੂੰ ਲਹਿਰ ਦਾ ਨਾ ਹੋਣਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਲਹਿਰ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਲਹਿਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਚਲਣ ਜਾਂ ਹੋਰ ਗਤੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ।
ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ ਨ ਭੇਦੋ ऽਸ੍ਤਿ ਸਂਵਿਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਮਯਾਤ੍ਮਨੋਃ । ਕਲ੍ਪਨਾਂਸ਼ਾਦ੍ ऋਤੇ ਰਾਮ ਸृष੍ਟੌ ਪੁਰੁषਕਰ੍ਮਣੋਃ
ਹੇ ਰਾਮ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਲੀ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ذਰਾ ਵੀ ਫਰਕ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ ਕਲਪਨਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਕਰਤਬਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਹੀ ਇਹ ਅੰਤਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਜਲਵੀਚ੍ਯੋਰ੍ ਯਥਾ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਂ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋਤ੍ਥਂ ਨ ਵਾਸ੍ਤਵਮ੍ । ਤਥੇਹ ਚਿਤ੍ਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦਰੂਪਯੋਰ੍ ਜਨ੍ਤੁਕਰ੍ਮਣੋਃ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਦੋਹਰਾਪਣ ਸਿਰਫ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਜੀਵ ਦੇ ਕਰਤਬ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਕਰ੍ਮੈਵ ਪੁਰੁषੋ ਰਾਮ ਪੁਰੁषਸ੍ਯੈਵ ਕਰ੍ਮਤਾ । ਏਤੇ ਹ੍ਯ੍ ਅਭਿਨ੍ਨੇ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤ੍ਵਂ ਯਥਾ ਤੁਹਿਨਸ਼ੀਤਤੇ
ਹੇ ਰਾਮ, ਕਰਤਬ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਕਰਤਬ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਇਕੋ ਹੀ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਬਰਫ ਅਤੇ ਠੰਡ ਇਕੋ ਹੀ ਹਨ।
ਹਿਮਂ ਯਤ੍ ਤਦ੍ ਯਥਾ ਸ਼ੈਤ੍ਯਂ ਯਚ੍ ਛੈਤ੍ਯਂ ਤਦ੍ ਯਥਾ ਹਿਮਮ੍ । ਯਤ੍ ਕਰ੍ਮਾਸੌ ਤਥਾ ਜਨ੍ਤੁਰ੍ ਯੋ ਜਨ੍ਤੁẖ ਕਰ੍ਮ ਤਤ੍ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਬਰਫ ਹੀ ਠੰਡ ਹੈ ਅਤੇ ਠੰਡ ਹੀ ਬਰਫ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਕਰਤਬ ਹੀ ਜੀਵ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵ ਹੀ ਕਰਤਬ ਹੈ।
ਸਂਵਿਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਰਸਸ੍ਯੈਤੇ ਦੈਵਕਰ੍ਮਨਰਾਦਯਃ । ਪਰ੍ਯਾਯਸ਼ਬ੍ਦਾ ਨ ਪੁਨḫ ਪृਥਕ੍ ਕਰ੍ਮਾਦਯਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਇਹ ਜੋ ਦੈਵੀ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਬਦ ਹਨ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਤ੍ ਸਂਵਿਜ੍ ਜਗਦ੍ਬੀਜਮ੍ ਅਸ੍ਪਨ੍ਦਾਦ੍ ਯਾਤ੍ਯ੍ ਅਬੀਜਤਾਮ੍ । ਅਙ੍ਕੁਰਸ਼੍ ਚ ਤਦ੍ ਏਵਾਨ੍ਤਸ੍ਸ੍ਥਿਤਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਙ੍ਕੁਰਸ਼੍ਰਿਯਃ
ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਤੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਬੀਜ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਲਹਿਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਬੀਜ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਕੁਰ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੰਕੁਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਂ ਚ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਅਸ੍ਪਨ੍ਦਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਿ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ । ਅਨਨ੍ਤਮ੍ ਏਕਾਰ੍ਣਵਵਦ੍ ਅਦਿਕ੍ਕਾਲਕ੍ਰਮਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਮਨ ਕਦੇ ਲਹਿਰ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਅਨੁਸਾਰ ਲਹਿਰਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਅੰਤਹੀਨ ਹੈ, ਇਕ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਜਾਂ ਅੰਤ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਸਮਾਂ, ਨਾ ਥਾਂ, ਨਾ ਕ੍ਰਮ।
ਸਂਵਿਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਵਾਸਨਾਵਾਨ੍ ਇਹ ਬੀਜਮ੍ ਅਕਾਰਣਮ੍ । ਭੂਤ੍ਵਾ ਕਾਰਣਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਦੇਹਾਦੇਰ੍ ਅਙ੍ਕੁਰਾਵਲੇਃ
ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲਹਿਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਾਸਨਾ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਕਾਰਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਬੀਜ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਕਾਰਣ ਬਣ ਕੇ, ਇਹ ਦੇਹ ਆਦਿ ਦੀ ਅੰਕੁਰ ਲੜੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਤृਣਵਲ੍ਲੀਲਤਾਗੁਲ੍ਮਬੀਜਾਙ੍ਕੁਰਗਤੇਰ੍ ਅਪਿ । ਬੀਜਂ ਸਂਵਿਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦ ਏਵ ਤਸ੍ਯ ਬੀਜਂ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਘਾਹ, ਬੇਲਾਂ ਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਦੇ ਬੀਜ ਤੇ ਅੰਕੁਰ ਦੀ ਚਲਣ ਵਿਚ ਵੀ, ਬੀਜ ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਬੀਜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਨ ਬੀਜਾਙ੍ਕੁਰਯੋਰ੍ ਭੇਦੋ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ऽਗ੍ਨ੍ਯੌष੍ਣ੍ਯਯੋਰ੍ ਇਵ । ਬੀਜਮ੍ ਏਵਾਙ੍ਕੁਰਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਵਿਦ੍ਧਿ ਕਰ੍ਮੈਵ ਮਾਨਵਮ੍
ਬੀਜ ਤੇ ਅੰਕੁਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਤੇ ਗਰਮੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ; ਬੀਜ ਨੂੰ ਹੀ ਅੰਕੁਰ ਸਮਝੋ, ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਕਰਤਬ ਨੂੰ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਸਮਝੋ।
ਸਂਵਿਤ੍ ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤੀ ਭੂਕੋਸ਼ੇ ਕਰੋਤਿ ਸ੍ਥਾਵਰਾਙ੍ਕੁਰਮ੍ । ਸ੍ਥੂਲਾਨ੍ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾਨ੍ ਮृਦੂਨ੍ ਕ੍ਰੂਰਾਨ੍ ਪਯੋ ਬੁਦ੍ਬੁਦਕਾਨ੍ ਇਵ
ਚੇਤਨਾ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਘੋਲ ਵਿਚ ਚਮਕਦੀ ਹੋਈ, ਥਿਰ ਅੰਕੁਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਮੋਟੇ, ਪਤਲੇ, ਨਰਮ ਤੇ ਕਠੋਰ—ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਬੁੱਬਲੇ ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਵਿਦਾ ਵਿਨਾ ਧਰਾਕੋਸ਼ਾਦ੍ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਪਰਿਪੇਲਵਾਤ੍ । ਅਙ੍ਕੁਰਾਨ੍ ਵਜ੍ਰਸਾਰਾਂਸ਼੍ ਚ ਕ ਉਲ੍ਲਾਸਯਿਤੁਂ ਕ੍ਸ਼ਮਃ
ਧਰਤੀ ਦੇ ਘੋਲ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਉਸ ਦੀ ਬਹੁਤ ਨਰਮੀ ਕਰਕੇ, ਕੌਣ ਨਰਮ ਜਾਂ ਪੱਕੇ ਅੰਕੁਰ ਉਗਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?