ਅਹਨ੍ਤੋਲ੍ਲੇਖਤਸ੍ ਸਤ੍ਤਾ ਭ੍ਰਮਭਾਰਵਿਕਾਰਿਣੀ । ਤਦਭਾਵਾਤ੍ ਸ੍ਵਭਾਵੈਕਨਿष੍ਠਤਾ ਸ਼ਮਸ਼ਾਲਿਨੀ
‘ਮੈਂ’ ਦੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਜੋ ਜੀਵਨ ਹੈ, ਉਹ ਭਟਕਣ ਅਤੇ ਭੁਲੇਖੇ ਨਾਲ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਇਹ ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਸਵਭਾਵ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਟਿਕਾਅ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹੇਮ੍ਨẖ ਕਟਕਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥੋ ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤੋ ਯਥਾਸ੍ਤਿ ਨੋ । ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਾ ਤਥਾਸਤ੍ਯਾ ਨਾਹਨ੍ਤਾਸ੍ਤਿ ਸ਼ਮਾਤ੍ਮਨਃ
ਜਿਵੇਂ 'ਕੜਾ' ਸ਼ਬਦ ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਝੂਠ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ 'ਮੈਂ' ਦਾ ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਸਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੈ।
ਨਿਰ੍ਵਾਣੋ ਨਿਰ੍ਮਨਾ ਮੌਨੀ ਕਰ੍ਤਾਕਰ੍ਤਾ ਚ ਸ਼ੀਤਲਃ । ਜ੍ਞ ਏਕਸ਼੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤ ਏਵਾਸ੍ਤੇ ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਏਵਾਭਿਪੂਰਿਤਃ
ਜੋ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤ, ਮਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਚੁਪ, ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਠੰਢਾ, ਇਕੱਲਾ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਵਾਂਗ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਖਾਲੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਪੂਰਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਨਿਰ੍ਵਾਸਨਂ ਸ੍ਪਨ੍ਦਮਾਨੋ ਯਨ੍ਤ੍ਰਪੁਤ੍ਰਕਗਾਤ੍ਰਵਤ੍ । ਸ ਯਥਾਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਏਵਾਸ੍ਤੇ ਜ੍ਞਸ੍ ਸਂਵ੍ਯਵਹਰਨ੍ਨ੍ ਅਪਿ
ਜੋ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੋਈ ਲਗਨ ਜਾਂ ਵਾਸਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਮਕੈਨੀਕਲ ਗੁੜੀ ਦੇ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਹਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।
ਯਥਾ ਮਞ੍ਚਕਸਂਸ੍ਥਸ੍ਯ ਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ ਨੈਵ ਵਾ ਸ਼ਿਸ਼ੋਃ । ਅਙ੍ਗਾਲਿਰ੍ ਅਨੁਸਨ੍ਧਾਨਂ ਵਿਨੈਵਂ ਵਿਦਿਤਾਤ੍ਮਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਬਿਸਤਰ 'ਤੇ ਪਿਆ ਬੱਚਾ ਆਪਣੇ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਇਰਾਦੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਹਿਲਾਉਂਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਜੋ ਆਤਮ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦੀ ਲੋੜ ਜਾਂ ਚਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਨਿਸ੍ਸਮ੍ਬੋਧੈਕਬੋਧਸ੍ਯ ਨਿਰਾਸ਼ੇਹੈषਣਾਸ਼ਿषਃ । ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਹਨ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਮਰੂਪਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਨੁਸਨ੍ਧਾਨਿਤਾ ਕੁਤਃ
ਜਿਸ ਦੀ ਸੂਝ ਇਕ-ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਕੋਈ ਆਸ, ਇੱਛਾ ਜਾਂ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ—ਉਹ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦੀ ਲੋੜ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਅਦ੍ਰष੍ਟੁਰ੍ ਅਪਦृਸ਼੍ਯਸ੍ਯ ਦृਗ੍ਰੂਪਸ੍ਯਾਪਰੂਪਿਣਃ । ਕੁਤẖ ਕਿਲਾਨੁਸਨ੍ਧਾਨਮ੍ ਅਨਪੇਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਪਸ਼੍ਯਤਃ
ਜੋ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਪਰ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਵੇਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹੈ ਪਰ ਕੋਈ ਰੂਪ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ, ਸਿਰਫ਼ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਉਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਖੋਜ ਜਾਂ ਲੱਭਣ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਉਠਦਾ।
ਅਪੇਕ੍ਸ਼ੈਵ ਘਨੋ ਬਨ੍ਧੋ ਹ੍ਯ੍ ਅਨਪੇਕ੍ਸ਼ੈਵ ਮੁਕ੍ਤਤਾ । ਸਰ੍ਵਸ਼ਬ੍ਦਾਨ੍ਵਿਤਾ ਤਸ੍ਯਾਂ ਵਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤੇਨ ਕਿਮ੍ ਈਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ
ਉਮੀਦ ਹੀ ਗਾੜੀ ਬੰਨ੍ਹ ਹੈ; ਬਿਨਾ ਉਮੀਦ ਦੇ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਪਾ ਲਿਆ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੀ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ?
ਪਾਰ੍ਥਿਵਤ੍ਵੇ ਸ਼ਰੀਰੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ੍ਵਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦ੍ਰਾਵ੍ ਇਵਾਸਤਿ । ਭ੍ਰਮਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਨਿ ਕੁਤẖ ਕ੍ਵ ਕਸ੍ਯ ਕਿਮ੍ ਅਪੇਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ, ਸਿਰਫ਼ ਭਟਕਦੇ ਹੋਏ 'ਆਪ' ਦੇ ਭਰਮ ਨਾਲ, ਤਾਂ ਕੀ, ਕਿੱਥੇ, ਕਿਸ ਲਈ ਕੋਈ ਉਮੀਦ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਉਪਸ਼ਾਨ੍ਤਸਮਸ੍ਤੇਹਂ ਵਿਗਤਾਖਿਲਕੌਤੁਕਮ੍ । ਨਿਰਸ੍ਤਵੇਦਨਂ ਜ੍ਞੇਨ ਵਿਦਾ ਕੇਵਲਮ੍ ਆਸ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਚਾਹ ਪੂਰੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ, ਸਾਰੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਮੁੱਕ ਗਈ, ਤੇ ਸਾਰਾ ਅਹਿਸਾਸ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਗਿਆਨਵਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਚੁੱਪਚਾਪ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਮਙ੍ਕਿਨੇਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤਵਤਾ ਤਤੋ ਮੋਹੋ ਮਹਾਨ੍ ਅਪਿ । ਅਸ਼ੇषੇਣ ਪਰਿਤ੍ਯਕ੍ਤਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਵੈ ਤ੍ਵਗ੍ ਇਵਾਹਿਨਾ
‘ਮੰਕਿਨ’ ਨਾਮ ਸੁਣ ਕੇ, ਵੱਡਾ ਭਟਕਾਵਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਆਪਣੀ ਖਾਲ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਵਾਹਾਪਤਿਤਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਕੁਰ੍ਵਤਾਪਾਸ੍ਤਵਾਸਨਮ੍ । ਤੇਨ ਵਰ੍षਸ਼ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਅਦ੍ਰੌ ਸਮਾਧਿਨਾ
ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਹਾਅ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕੰਮ ਕਰ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਪਹਾੜ ਵਿੱਚ ਸਮਾਧੀ ਵਿਚ ਸੌ ਸਾਲ ਰਹਿ ਗਿਆ।
ਤਤ੍ਰਾਦ੍ਯ ਯਾਵਤ੍ ਪਾषਾਣਸਮਧਰ੍ਮਾ ਸ ਤਿष੍ਠਤਿ । ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਨ੍ਤẖਕਰਣੋ ਯੋਗੀ ਬੋਧ੍ਯਮਾਨḫ ਪ੍ਰਬੁਧ੍ਯਤੇ
ਉਥੇ, ਅੱਜ ਤੱਕ ਉਹ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਯੋਗੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਜਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਾਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਏਤੇਨ ਰਾਘਵ ਵਿਵੇਕਪਦੇਨ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮ੍ ਆਸਾਦਯੋਦਯਵਤਾ ਮਨਸਾ ਵਿਹਰ੍ਤੁਮ੍ । ਮਾ ਦੀਨਤਾਂ ਵ੍ਰਜਤੁ ਰਾਗਮਯੀ ਮਤਿਸ੍ ਤੇ ਕ੍ਸ਼ੀਣਾ ਕ੍ਸ਼ਣਾਦ੍ ਅਸਲਿਲੇਵ ਸ਼ਰਦ੍ਘਨਾਲੀ
ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਰਾਘਵ, ਵਿਆਕਰਨ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਮਨ ਸਵੇਰ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਂਗ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਫਿਰੇ। ਤੇਰਾ ਮਨ, ਜੋ ਲਗਨ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਦਾਸ ਨਾ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕੇ ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਿਰ੍ਵਾਣੋ ਭਵ ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਤ੍ਮਾ ਯਥਾਪ੍ਰਪ੍ਤਾਨੁਵृਤ੍ਤਿਮਾਨ੍ । ਸਨ੍ਨ੍ ਏਵਾਸਤ੍ਸਮਸ੍ ਸੋਮ੍ਯਸ੍ ਸ੍ਫਟਿਕਾਦ੍ ਇਵ ਨਿਰ੍ਮਿਤਃ
ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਰੱਖ, ਜੋ ਕੁਝ ਮਿਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ। ਹੇ ਮਿੱਠੇ, ਤੂੰ ਅਸਲ ਤੇ ਝੂਠ ਦੋਹਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈਂ, ਜਿਵੇਂ ਸਫੈਦ ਪੱਥਰ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ।
ਏਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨ੍ ਏਵ ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਂਸ੍ਥਿਤੇ ਵਿਤਤਾਤ੍ਮਨਿ । ਨੈਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਨ ਚ ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ ਨਾਨਾਤਾ ਕਲਨਾẖ ਕੁਤਃ
ਜਦੋਂ ਸਭ ਵਿਆਪਕ ਆਤਮਾ ਇੱਕ ਵਿਚ ਤੇ ਸਭ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਨਾ ਇੱਕ ਵਿਚ, ਨਾ ਸਭ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਪਣ ਰਹਿੰਦਾ—ਫਿਰ ਫਰਕ ਕਿਵੇਂ ਪੈ ਸਕਦੇ ਹਨ?
ਆਦ੍ਯਨ੍ਤਰਹਿਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਵ੍ਯੋਮ ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਨਿਰ੍ਭਰਮ੍ । ਸ਼ਰੀਰੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਨਾਸ਼ੇषੁ ਕਾ ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਖਣ੍ਡਨਾ
ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ੁਰੂ ਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਚਿੱਤ ਦੀ ਸਚਾਈ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂ ਮਰ ਜਾਂਦਾ, ਚਿੱਤ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤਿ ਹਿ ਜਗਤ੍ਕ੍ਰੀਡਾਸ਼੍ ਚਿਚ੍ਚਮਤ੍ਕਾਰਚਾਪਲਾਤ੍ । ਅਚਾਪਲਾਤ੍ ਪ੍ਰਲੀਯਨ੍ਤੇ ਤਰਙ੍ਗਾ ਇਵ ਵਾਰਿਣਿ
ਸੱਚਮੁੱਚ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਖੇਡ ਚਿੱਤ ਦੀ ਅਚੰਭੀ ਚਲਾਕੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਜਦੋਂ ਚਲਾਕੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਇਹ ਖੇਡ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਸ਼ੁਭ੍ਰਾਮ੍ਬੁਦੇ ਵਸ੍ਤ੍ਰਸ਼ਙ੍ਕਾ ਨ ਫਲਭਾਗਿਨੀ । ਦੇਹੋ ऽਯਮ੍ ਅਹਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏषਾ ਤਥਾ ਸ਼ਙ੍ਕਾ ਨ ਵਾਸ੍ਤਵੀ
ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਟੇ ਬੱਦਲ ਵਿੱਚ ਕਪੜਾ ਹੋਣ ਦਾ ਸ਼ੱਕ ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਲਿਆਉਂਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਇਹ ਸਰੀਰ ਹੀ ਮੈਂ ਹਾਂ' ਵਾਲਾ ਭਾਵ ਵੀ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਮਾਵਸ੍ਤੁਨਿ ਨਿਮਗ੍ਨਸ੍ ਤ੍ਵਂ ਭਵ ਭੂਰਿਭਯਪ੍ਰਦੇ । ਵਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਅਨਨ੍ਤਸੁਖਾਯਾਦ੍ਯਂ ਭਵ੍ਯ ਭਾਵਯ ਭੂਤਯੇ
ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਨਾ ਡੁੱਬ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਸਲ, ਅੰਤਹੀਣ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਸਰੋਤ ਨੂੰ ਸੋਚ, ਆਪਣੀ ਭਲਾਈ ਲਈ।
ਚਿਦ੍ਵ੍ਯੋਮਾਨਨ੍ਤ ਏਵਾਸ੍ਮਿ ਨੇਯਤ੍ਤਾਸ੍ਤਿ ਮਮਾਤ੍ਮਨਃ । ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵਂ ਪਰਮਂ ਵਸ੍ਤੁ ਵਸ੍ਤੁਤਸ੍ ਸ੍ਤੁਤ੍ਯਮ੍ ਅਸ੍ਤੁ ਤੇ
ਮੈਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅੰਤਹੀਣ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹੱਦ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਸਲ ਚੀਜ਼, ਜੋ ਸਚਮੁਚ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਹੈ, ਤੂੰ ਉਸ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰ।
ਏਵਂਨਿਸ਼੍ਚਯਵਾਨ੍ ਰਾਮ ਤ੍ਵਮ੍ ਏਵਾਸਿ ਨਿਰਞ੍ਜਨਃ । ਧ੍ਯਾਤਾ ਧ੍ਯੇਯਂ ਤਥਾ ਧ੍ਯਾਨਂ ਸਤ੍ਯਂ ਵਾਪਿ ਨ ਕਿਞ੍ਚਨ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੱਕੀ ਸਮਝ ਨਾਲ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਹੀ ਹੈਂ; ਨਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨਾ ਧਿਆਨ ਦੀ ਚੀਜ਼, ਨਾ ਧਿਆਨ ਹੀ, ਤੇ ਨਾ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕੋਈ ਸਚ।
ਦ੍ਰष੍ਟਾ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਚ ਚਿਤ ਏਤਾ ਵਿਭੂਤਯਃ । ਅਤਸ੍ ਤਤ੍ ਸਂਵਿਦੋ ਨਾਨ੍ਯਦ੍ ਅਧ੍ਯੇਯਂ ਧ੍ਯੇਯਮ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਵਾ
ਜੋ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵੇਖਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ — ਇਹ ਸਭ ਚਿੱਤ ਦੀਆਂ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਜਾਣਣ ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਉਦ੍ਯਤਿ ਪ੍ਰਤਿਪਚ੍ਚਨ੍ਦ੍ਰੇ ਵਹਤਿ ਪ੍ਰਲਯਾਨਿਲੇ । ਆਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸਮਂ ਸੋਮ੍ਯਂ ਨ ਕ੍ਸ਼ੁਭ੍ਯਤਿ ਨ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ
ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਧਦਾ ਤੇ ਘਟਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪ੍ਰਲੈ ਦੀ ਹਵਾ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸਤ ਸਵਭਾਵ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਸੁਖਦਾਈ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਨਾ ਕਦੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਦੇ ਠੰਢਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਨੌਯਾਯਿਨਸ੍ ਸ੍ਥਾਣੁਤਰੁਸ਼ੈਲਾਦਿਚੋਪਨਮ੍ । ਯਥਾ ਸ਼ੁਕ੍ਤੌ ਰਜਤਧੀਸ੍ ਤਥਾ ਦੇਹਾਦਿ ਚੇਤਸਃ
ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੌਕਾ ਦੀ ਚਲਣ ਨੂੰ ਰੁੱਖਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸਪੇ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਭਾਵ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮਨ ਦੇ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਤੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਦੇਹਾਦਿ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਤਥਾ ਦੇਹਸ੍ਯ ਚਿਤ੍ਤਕਮ੍ । ਤਥੈਵ ਜੀਵḫ ਪਰਮੇ ਦ੍ਵੈਤਮ੍ ਐਕ੍ਯਮ੍ ਅਤẖ ਕੁਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਤੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮਨ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮਨ ਵੀ ਸਰੀਰ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੀਵ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹਨ — ਫਿਰ ਏਕਤਾ ਜਾਂ ਦਵੈਤਾ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਸਰ੍ਵਮ੍ ਏਵਮ੍ ਇਦਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਬृਂਹਿਤਵੇਦਨਮ੍ । ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਜ੍ ਜਗਦਾਦ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਅਨ੍ਯਾ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਵੱਡਾ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਹੈ; ਦੁਨੀਆ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ—ਹੋਰ ਕੋਈ ਭਟਕਾਵ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਯਥਾ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਵਨਂ ਸ੍ਨੇਹਸ਼੍ ਚ ਸੈਕਤੇ । ਵਿਦ੍ਯੁਚ੍ ਛਸ਼ਾਙ੍ਕਬਿਮ੍ਬੇ ਵਾ ਤਥਾ ਦੇਹਾਦਿ ਚੇਤਸਿ
ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਨਮੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਜਾਂ ਚੰਦ ਦੀ ਪਰਛਾਂਵ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
ਅਵਿਦ੍ਯਮਾਨੇ ਏਵਾਸ੍ਮਿਨ੍ ਮਾ ਬਿਭੀਹਿ ਜਗਦ੍ਭ੍ਰਮੇ । ਏਤਦ੍ ਏਵ ਪਰਂ ਸਤ੍ਯਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸਤ੍ਯਵਿਦਾਂ ਵਰ
ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਭਟਕਾਵ ਤੋਂ ਡਰ ਨਾ ਕਰ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ; ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸੱਚਾਈ ਜਾਣ, ਸੱਚ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ।
ਜਗਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਨ ਮੇ ਵੇਤਿ ਯਾਸੀਦ੍ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਸ੍ ਤਵਾਦ੍ਯ ਸਾ । ਸ਼ਾਨ੍ਤਾ ਮਦੁਪਦੇਸ਼ੇਨ ਕਿਮ੍ ਅਨ੍ਯਦ੍ ਬਨ੍ਧਕਾਰਣਮ੍
ਅੱਜ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ 'ਦੁਨੀਆ ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ' ਵਾਲਾ ਭਟਕਾਵ ਮੇਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਹੁਣ ਬੰਧਨ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਿਆ।