ਮਿਸ਼੍ਰੀਭੂਤਾ ਅਪਿ ਹ੍ਯ੍ ਏਤੇ ਜਤੁਕਾष੍ਠਾਦਯੋ ਯਥਾ । ਮਿਥੋऽਨਨੁਭਵਾਮਿਸ਼੍ਰਾ ਐਕ੍ਯਂ ਹ੍ਯ੍ ਅਨੁਭਵੋ ਮਿਥਃ
ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਤੇ ਲੱਕ ਦੀ ਮਿਲੀ ਹੋਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਤਿਵੇਂ ਇਕਤਾ ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਅਨੁਭਵ ਹੋਵੇ, ਸਿਰਫ਼ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੋਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
ਅਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਾਨੁਭਵੋ ਹ੍ਯ੍ ਐਕ੍ਯਮ੍ ਐਕ੍ਯਂ ਤ੍ਵ੍ ਅਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਵੇਦਨਮ੍ । ਯਥਾਮ੍ਭਸੋẖ ਕ੍ਸ਼ੀਰਯੋਰ੍ ਵਾ ਨ ਕਾष੍ਠਜਤੁਨੋਰ੍ ਇਵ
ਅਸਲ ਇਕਤਾ ਤਾਂ ਵਾਪਸੀ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਕਤਾ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਜਾਣਨਾ—ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਤੇ ਦੂਧ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਕਿ ਲੱਕੜ ਤੇ ਲੱਕ।
ਅਹਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਬਨ੍ਧਾਯ ਨਾਹਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਮੁਕ੍ਤਯੇ । ਏਤਾਵਨ੍ਮਾਤ੍ਰਕੇ ਭਦ੍ਰੇ ਸ੍ਵਾਯਤ੍ਤੇ ਕਿਮ੍ ਅਸ਼ਕ੍ਤਤਾ
‘ਮੈਂ ਹਾਂ’ ਇਹ ਬੰਧਨ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ‘ਮੈਂ ਨਹੀਂ’ ਇਹ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਇਹ ਗੱਲ ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਹੈ, ਪਿਆਰੀਏ, ਫਿਰ ਬੇਬਸੀ ਕਿਉਂ?
ਚਨ੍ਦ੍ਰਦ੍ਵਯਪ੍ਰਤ੍ਯਯਵਨ੍ ਮृਗਤृष੍ਣਾਮ੍ਬੁਬੁਦ੍ਧਿਵਤ੍ । ਕਿਮ੍ ਅਨੁਤ੍ਥਿਤ ਏਵਾਯਮ੍ ਅਸਦ੍ ਏਵਾਹਮ੍ ਉਤ੍ਥਿਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਚੰਦ ਦੇ ਭਰਮ ਜਾਂ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦੇ ਭਰਮ ਵਾਂਗ, ਜੇ ਇਹ ਉਠਦਾ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਝੂਠਾ ਹੈ; ਜੇ ਉਠਦਾ ਵੀ ਹੈ ਤਾਂ ਵੀ ਝੂਠਾ ਹੀ ਹੈ।
ਮਮੇਦਮ੍ ਇਤਿ ਬਨ੍ਧਾਯ ਨ ਮਮੇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਮੁਕ੍ਤਯੇ । ਏਤਾਵਨ੍ਮਾਤ੍ਰਕੇ ਵਸ੍ਤੁਨ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਾਯਤ੍ਤੇ ਕਿਮ੍ ਅਜ੍ਞਤਾ
‘ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ’ ਇਹ ਬੰਧਨ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ‘ਇਹ ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ’ ਇਹ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਇਹ ਗੱਲ ਸਿਰਫ ਇਨੀ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਫਿਰ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਿਉਂ?
ਯẖ ਕਾष੍ਠਬਦਰਨ੍ਯਾਯੋ ਯੋ ਘਟਾਕਾਸ਼ਯੋਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਸ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ऽਪਿ ਨੈਵੈਕ੍ਯਮ੍ ਐਕ੍ਯਮ੍ ਅਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਵੇਦਨਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਤੇ ਬੇਰ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਜਾਂ ਘੜੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ, ਇਹ ਜੋੜ ਸੱਚਾ ਏਕਤਾ ਨਹੀਂ; ਏਕਤਾ ਤਾਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਿਚ ਹੈ।
ਅਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਵੇਦਨਂ ਤ੍ਵ੍ ਐਕ੍ਯਂ ਭਾਗਸ਼ੋ ਗਤਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਅਜਡਂ ਤਜ੍ ਜਡਂ ਵਾਪਿ ਨੈਕਂ ਰੂਪਂ ਵਿਮੁਞ੍ਚਤਿ
ਪਰਸਪਰ ਜਾਣਨਾ ਹੀ ਸੱਚੀ ਇਕਤਾ ਹੈ—ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਕਾਫੀ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਉਹ ਚੇਤਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਚੇਤਨ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ।
ਨਾਜਡੋ ਜਡਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਸ੍ਵਭਾਵਾ ਹ੍ਯ੍ ਅਨਪਾਯਿਨਃ । ਯਚ੍ ਚਾਜਡਂ ਜਡਂ ਦृष੍ਟਂ ਦृष੍ਟੇ ਤਤ੍ਰਾਸ੍ਤਿ ਨੈਕਤਾ
ਚੇਤਨ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕਦੇ ਅਚੇਤਨ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਜਦੋਂ ਚੇਤਨ ਨੂੰ ਅਚੇਤਨ ਵਜੋਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅਸਲ ਇਕਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਵਾਸਨਾਵੇਸ਼ਵਲਿਤਾẖ ਕੁਵਿਕਾਰਸ਼ਤਾਤ੍ਮਭਿਃ । ਸਂਸਾਰਾਰਣ੍ਯਕੁਹਰੇ ਨृਤ੍ਯਨ੍ਤਿ ਹਤਕਰ੍ਮਭਿਃ
ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਝੁਕ ਕੇ, ਮਨ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਵਿਕਾਰ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿਚ, ਮਾੜੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨੱਚਦੇ ਹਨ।
ਵਾਸਨਾਰਜ੍ਜੁਨਾ ਕृष੍ਟਾ ਦੂਰਂ ਨੀਤਾਸ੍ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਭਿਃ । ਵ੍ਰਜਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਧੋऽਧੋ ਧਾਵਨ੍ਤਸ਼੍ ਸ਼ਿਲਾਸ਼੍ ਸ਼ੈਲਚ੍ਯੁਤਾ ਇਵ
ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਖਿੱਚੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਦੂਰ ਲੈ ਜਾਏ ਜਾਂਦੇ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੇਠਾਂ ਹੀ ਹੇਠਾਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਡਿੱਗਦੇ ਪੱਥਰਾਂ ਵਾਂਗ।
ਵ੍ਯੂਢਾਨਾਂ ਵਾਸਨਾਵਾਤੈਰ੍ ਨृਤृਣਾਨਾਮ੍ ਇਤਸ੍ ਤਤਃ । ਤਾਨ੍ਯ੍ ਆਪਤਨ੍ਤਿ ਦੁẖਖਾਨਿ ਯਾਨਿ ਵਕ੍ਤੁਂ ਨ ਪਾਰ੍ਯਤੇ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਾਸਨਾ ਦੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਭਟਕਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਅਜਿਹੇ ਦੁੱਖ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।
ਭ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਯਾ ਭृਸ਼ਂ ਕਰਤਲਾਹਤਕਨ੍ਦੁਕਾਭਂ ਲੋਕਾḫ ਪਤਨ੍ਤਿ ਨਿਰਯੇषੁ ਰਯੇਣ ਰਕ੍ਤਾਃ । ਕ੍ਲੇਦੇਨ ਤਤ੍ਰ ਪਰਿਜਰ੍ਜਰਤਾਂ ਪ੍ਰਯਾਤਾẖ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰੇਣ ਪੁਨਰ੍ ਅਨ੍ਯਨਿਭਾ ਭਵਨ੍ਤਿ
ਭੁਲਾਵੇ ਵਿਚ, ਲੋਕ ਹਥੇਲੀ ਨਾਲ ਮਾਰੀ ਹੋਈ ਗੇਂਦ ਵਾਂਗ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ, ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ। ਉਥੇ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਥੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਫਿਰ ਹੋਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਸਂਸਾਰਮਾਰ੍ਗੇ ਗਹਨੇ ਪਤਿਤਸ੍ਯਾਪਤਨ੍ਤਿ ਹਿ । ਵृਤ੍ਤਵृਤ੍ਤਾਨ੍ਤਲਕ੍ਸ਼੍ਯਾਣਿ ਕਾष੍ਠਾ ਇਵ ਘਨਾਗਮੇ
ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਰਾਹ 'ਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਢਕੜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲੱਕੜਾਂ ਵਾਂਗ ਆ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਤ੍ਵ੍ ਇਮੇ ਭਾਵਾḫ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ ਅਸਙ੍ਗਿਨਃ । ਅਟਵ੍ਯਾਮ੍ ਉਪਲਾਨੀਵ ਭਾਵਨੈਤੇषੁ ਸ਼ृਙ੍ਖਲਾ
ਇਹ ਸਾਰੇ ਹਾਲਾਤ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਜੁੜੇ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰ। ਸਿਰਫ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੜੀਆਂ ਪਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਆਨ੍ਧ੍ਯਾਯ ਵृਤ੍ਤਾਨ੍ਤਦ੍ਰੁਮੈਰ੍ ਗਹਨਯਨ੍ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਰਸਰਞ੍ਜਨਯਾ ਲੋਕੋ ਵਸਨ੍ਤ ਇਵ ਕਾਨਨਮ੍
ਮਨ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਖੜਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਰਸ ਵਿਚ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬਹਾਰ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਜੰਗਲ ਖਿੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ।
ਅਹੋ ਬਤ ਵਿਚਿਤ੍ਰਾਣਿ ਵਾਸਨਾਵਸ਼ਤੋ ऽਵਸ਼ੈਃ । ਭੂਤਕੈਰ੍ ਅਨੁਭੂਯਨ੍ਤੇ ਸੁਖਦੁẖਖਾਨਿ ਜਨ੍ਮਸੁ
ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਅਸਰ ਹੇਠ, ਜੀਵ ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ ਹਰ ਜਨਮ ਵਿਚ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਅਹੋ ਬਤਾਤਿਵਿषਮਾ ਵਾਸਨਾ ਯਦ੍ਵਸ਼ਾਜ੍ ਜਨੈਃ । ਅਵਿਦ੍ਯਮਾਨ ਏਵਾਯਂ ਭ੍ਰਮੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਅਨੁਭੂਯਤੇ
ਕਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ ਵਾਸਨਾ! ਇਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਭਟਕਾਵਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਉਹ ਭਟਕਾਵਾ ਅਸਲ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ।
ਆਹ੍ਲਾਦਿਨੋ ऽਮृਤਵਤਸ਼੍ ਸ਼ੁਦ੍ਧਸ੍ਯਾਲੋਕਕਾਰਿਣਃ । ਸ਼ੀਤਲਸ੍ਯਾਖਿਲਾਰ੍ਥੇषੁ ਜ੍ਞਸ੍ਯੇਨ੍ਦੋਸ਼੍ ਚ ਕਿਮ੍ ਅਨ੍ਤਰਮ੍
ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਕੰਮ ਵਿਚ ਖੁਸ਼, ਪਵਿੱਤਰ, ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਠੰਢਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚੰਦ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਰਸਭਰਿਆ, ਪਵਿੱਤਰ, ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਠੰਢਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚ ਕੀ ਫਰਕ ਹੈ?
ਪੂਰ੍ਵਾਪਰਮ੍ ਅਨਾਲੋਚ੍ਯ ਯਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਭਿਵਾਞ੍ਛਤਃ । ਨਿਰ੍ਮਰ੍ਯਾਦਸ੍ਯ ਮੂਢਸ੍ਯ ਬਾਲਸ੍ਯ ਚ ਕਿਮ੍ ਅਨ੍ਤਰਮ੍
ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਪਿਛਲੇ ਜਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸੋਚ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹੱਦ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਮੂਰਖ ਹੈ। ਐਸੇ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਬੱਚੇ ਵਿੱਚ ਕੀ ਫਰਕ ਹੈ?
ਲਬ੍ਧਮ੍ ਆਪ੍ਰਾਣਪਰ੍ਯਨ੍ਤਂ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਮ੍ ਅਨੁਜ੍ਝਤੋਃ । ਆਮਿषੇ ਕੋ ਵਿਸ਼ੇषੋ ऽਸ੍ਤਿ ਵਦ ਮਾਰ੍ਜਾਰਮੂਢਯੋਃ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕੁਝ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ ਆਖਰੀ ਸਾਹ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਉਸ ਦੀ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਤੇ ਬਿੱਲੀ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਕੀ ਵੱਖਰਾ ਹੈ? ਦੱਸੋ।
ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਤ੍ਵ੍ ਇਮੇ ਭਾਵਾ ਦੇਹਦਾਰਧਨਾਦਯਃ । ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਮ੍ ਆਸ਼ੁष੍ਕਸਿਕਤਾਸ਼ਰਾਵਵਿਸ਼ਰਾਰਵਃ
ਸਰੀਰ, ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ, ਧਨ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਹਾਲਾਤ ਰੇਤ ਵਾਲੇ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸਭ ਛੇਤੀ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਆਬ੍ਰਹ੍ਮਸ੍ਤਮ੍ਬਪਰ੍ਯਨ੍ਤਮ੍ ਅਪਿ ਯੋਨਿਸ਼ਤੇषੁ ਚ । ਆਕਲ੍ਪਂ ਭ੍ਰਮਤਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਨਾਸ੍ਤਿ ਸ਼ਮਾਦ੍ ऋਤੇ
ਘਾਸ ਦੇ ਤਣੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੱਕ, ਸੈਂਕੜੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਸਿਵਾਏ ਅੰਦਰੂਨੀ ਚੁੱਪ ਦੇ।
ਪਰ੍ਯਾਲੋਚਨਮਾਤ੍ਰੇਣ ਬਨ੍ਧਗਨ੍ਧੋ ਨ ਬਾਧਤੇ । ਗਚ੍ਛਤੋ ਮਾਰ੍ਗਵੈषਮ੍ਯਮ੍ ਇਵਾਲੋਕਨਕਾਰਿਣਃ
ਸਿਰਫ਼ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮੋਹ ਦੀ ਗੰਧ ਨਹੀਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਹ ਦੇਖਣ ਨਾਲ ਯਾਤਰੀ ਨੂੰ ਰਸਤਾ ਚਲਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।
ਨ ਤਵਾਵਹਿਤਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਕਾਮẖ ਕਵਲਯਿष੍ਯਤਿ । ਸਾਵਧਾਨਸ੍ਯ ਬੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਪਿਸ਼ਾਚẖ ਕਿਂ ਕਰਿष੍ਯਤਿ
ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਸਾਵਧਾਨ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਮਨ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਖਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ; ਜਾਗਰੂਕ ਤੇ ਸਮਝਦਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ?
ਯਥੇਕ੍ਸ਼ਣਪ੍ਰਸਰਣਂ ਰੂਪਾਲੋਕਨਮਾਤ੍ਰਕਮ੍ । ਸਂਵਿਤ੍ਪ੍ਰਸਰਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮ ਤਥਾ ਸਾਹਂ ਜਗਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਦੇਖਣ ਦਾ ਅਰਥ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮੇਰੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ।
ਯਥਾਕ੍ਸ਼ਿਸਂਵृਤਿਸ੍ ਸਰ੍ਵਰੂਪਾਲੋਕਸ਼ਮੋ ऽਰਿਹਨ੍ । ਸਂਵਿਤ੍ਸਂਵਰਣਂ ਨਾਮ ਸਰ੍ਵਦृਸ਼੍ਯਸ਼ਮਸ੍ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਦਿੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਸਦ੍ ਏਵ ਜਗਤ੍ ਸਾਹਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾ ਸਂਵਿਤ੍ ਤਨੋਤਿ ਖੇ । ਈषਤ੍ਪ੍ਰਸਰਣੇਨਾਸ਼ੁ ਸ੍ਪਨ੍ਦਨਂ ਪਵਨੋ ਯਥਾ
ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਮੈਂ ਆਪ, ਦੋਵੇਂ ਝੂਠੇ ਹਨ; ਸਾਫ ਚੇਤਨਾ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹਿਲਚਲ ਨਾਲ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੰਪਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ।
ਸਦ੍ ਇਵਾਸਤ੍ਯਮ੍ ਏਵੇਦਮ੍ ਅਕੁਰ੍ਵਤ੍ਯੈਵ ਮਨ੍ਯਤੇ । ਵਿਦਾ ਹੇਮ੍ਨੇਵ ਕੁਮ੍ਭਤ੍ਵਮ੍ ਅਪृਥਗ੍ਲਭ੍ਯਮ੍ ਆਤ੍ਮਗਮ੍
ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ; ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਬਣੀ ਘੜਾ, ਉਸ ਦੀ ਘੜਾਪਣ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਉਹ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ।
ਸ਼ੂਨ੍ਯਮਾਤ੍ਰਂ ਯਥਾ ਵ੍ਯੋਮ ਸ੍ਪਨ੍ਦਮਾਤ੍ਰਂ ਯਥਾਨਿਲਃ । ਜਲਮਾਤ੍ਰਂ ਯਥੋਰ੍ਮ੍ਯਾਦਿ ਸਂਵਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਜਗਤ੍ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਸਿਰਫ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਹਵਾ ਸਿਰਫ ਹਿਲਚਲ ਹੈ, ਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਸਿਰਫ ਪਾਣੀ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ।
ਅਵ੍ਯਵਚ੍ਛਿਨ੍ਨਨਿਰ੍ਭਾਗਸਂਵਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯਮ੍ । ਵਿਦ੍ਧਿ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਤਥਾ ਵ੍ਯੋਮ ਯਥਾ ਵਾਰਿਣਿ ਪਰ੍ਵਤਮ੍
ਤੂੰ ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਤਿੰਨੋ ਸੰਸਾਰ ਵੰਡ-ਰਹਿਤ, ਹਿੱਸਾ-ਰਹਿਤ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹਨ, ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ।