ਵੇਦਨਾਤ੍ਮਾ ਰਸੋ ऽਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯ ਇਤਿ ਯਾ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਸ੍ਥਿਰਾ । ਏषਾਵਿਦ੍ਯਾ ਭ੍ਰਮਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਏष ਏष ਸਂਸਾਰ ਆਤਤਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਪੱਕੀ ਧਾਰਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸਤ, ਕੋਈ ਹੋਰ ਸੁਆਦ, ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਰਸ ਹੈ, ਇਹੀ ਅਗਿਆਨ ਹੈ, ਇਹੀ ਭਟਕਣਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤੀ ਹੈ।
ਅਨਾਲੋਚਨਸਂਸਿਦ੍ਧ ਆਲੋਕੇਨੈष ਨਸ਼੍ਯਤਿ । ਅਸਦਾਤ੍ਮਾ ਸਦਾਭਾਸੋ ਬਾਲਵੇਤਾਲਵਤ੍ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍
ਜੋ ਮਨ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰ ਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚਾਨਣ ਆਉਣ ਤੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਝੂਠਾ ਆਪ ਬਣ ਕੇ ਸੱਚਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਭੂਤ ਵਾਂਗ ਇਕ ਪਲ ਵਿਚ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਦृਸ਼੍ਯਦृਸ਼ੋ ਬੋਧੇ ਬੋਧਸਾਰਤਯੈਕਤਾਮ੍ । ਯਾਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਸ਼ੇषਮਹੀਪੀਠਸਰਿਤ੍ਪੂਰ ਇਵਾਰ੍ਣਵੇ
ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਰੂਪ ਵਿਚ, ਸਭ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੇਖੀ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਮृਣ੍ਮਯਂ ਹਿ ਯਥਾ ਭਾਣ੍ਡਂ ਮृਚ੍ਛੂਨ੍ਯਂ ਤੁ ਨ ਲਭ੍ਯਤੇ । ਚਿਨ੍ਮਯਂ ਹਿ ਤਥਾ ਚੇਤ੍ਯਂ ਚਿਚ੍ਛੂਨ੍ਯਂ ਤੁ ਨੋਪਲਭ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਭਾਂਡਾ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਭਾਂਡਾ ਬਿਨਾ ਮਿੱਟੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਤਿਵੇਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੇਤਨ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਚੇਤਨ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ।
ਬੋਧਾਵਬੁਦ੍ਧਂ ਯਦ੍ ਵਸ੍ਤੁ ਬੋਧ ਏਵ ਤਦ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਨਾਬੋਧਂ ਬੁਧ੍ਯਤੇ ਬੋਧੋ ਵੈਰੂਪ੍ਯਾਤ੍ ਤੇਨ ਨਾਨ੍ਯਥਾ
ਜੋ ਹਕੀਕਤ ਸੂਝ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੂਝ ਹੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਾ-ਸੂਝ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਸੂਝ ਨਹੀਂ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਲਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ।
ਦ੍ਰष੍ਟृਦਰ੍ਸ਼ਨਦृਸ਼੍ਯੇषੁ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਬੋਧਮਾਤ੍ਰਤਾ । ਸਾਰਸ੍ ਤੇਨ ਤਦਨ੍ਯਤ੍ਵਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਖਪੁष੍ਪਵਤ੍
ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਵੇਖਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਤੇ ਵੇਖੀ ਜਾ ਰਹੀ ਚੀਜ਼ — ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਇੱਕ ਸਿਰਫ਼ ਸੂਝ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਸਜਾਤੀਯਸ੍ ਸਜਾਤੀਯੇਨੈਕਤਾਮ੍ ਅਨੁਗਚ੍ਛਤਿ । ਅਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਾਨੁਭਵਸ੍ ਤੇਨ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਏਕਤ੍ਵਨਿਸ਼੍ਚਯਃ
ਇਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਰਗਿਆਂ ਨਾਲ ਇਕਤਾ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਸੀ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਇਕਤਾ ਦੀ ਪੱਕੀ ਨਿਸ਼ਚਤਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਦਿ ਕਾष੍ਠੋਪਲਾਦੀਨਾਂ ਨ ਭਵੇਦ੍ ਬੋਧਰੂਪਤਾ । ਤਤ੍ ਸਦਾਨੁਪਲਮ੍ਭਸ੍ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਏਤੇषਾਮ੍ ਅਸਤਾਮ੍ ਇਵ
ਜੇ ਲੱਕੜ, ਪੱਥਰ ਆਦਿ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸੂਝ ਦੀ ਸਰੂਪ ਨਾ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਾ-ਸੂਝ ਹੋਣੀ, ਝੂਠੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਨਾ-ਹੋਣ ਵਾਂਗ ਹੋਵੇਗੀ।
ਯਦਾ ਤ੍ਵ੍ ਅਸ਼ੇषਾ ਦृਸ਼੍ਯਸ਼੍ਰੀਰ੍ ਬੋਧਮਾਤ੍ਰੈਕਰੂਪਿਣੀ । ਤਦਾਨ੍ਯੇਵਾਪ੍ਯ੍ ਅਨਨ੍ਯੈਵ ਸਤੀ ਬੋਧੇਨ ਬੋਧ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਸਾਰੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਚਮਕ ਸਿਰਫ਼ ਸਚੇ ਚੇਤਨ ਦੀ ਇੱਕ ਹੀ ਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਹੋਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਚੇਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਚੇਤਨ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਸਰ੍ਵਂ ਜਗਦ੍ਗਤਂ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਬੋਧਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਇਦਂ ਤਤਮ੍ । ਸ੍ਪਨ੍ਦਮਾਤ੍ਰਂ ਯਥਾ ਵਾਯੁਰ੍ ਜਲਮਾਤ੍ਰਂ ਯਥਾਰ੍ਣਵਃ
ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਸਿਰਫ਼ ਹਿਲਚਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਮਿਸ਼੍ਰੀਭੂਤਾ ਅਪਿ ਹ੍ਯ੍ ਏਤੇ ਜਤੁਕਾष੍ਠਾਦਯੋ ਯਥਾ । ਮਿਥੋऽਨਨੁਭਵਾਮਿਸ਼੍ਰਾ ਐਕ੍ਯਂ ਹ੍ਯ੍ ਅਨੁਭਵੋ ਮਿਥਃ
ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਤੇ ਲੱਕ ਦੀ ਮਿਲੀ ਹੋਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਤਿਵੇਂ ਇਕਤਾ ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਅਨੁਭਵ ਹੋਵੇ, ਸਿਰਫ਼ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੋਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
ਅਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਾਨੁਭਵੋ ਹ੍ਯ੍ ਐਕ੍ਯਮ੍ ਐਕ੍ਯਂ ਤ੍ਵ੍ ਅਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਵੇਦਨਮ੍ । ਯਥਾਮ੍ਭਸੋẖ ਕ੍ਸ਼ੀਰਯੋਰ੍ ਵਾ ਨ ਕਾष੍ਠਜਤੁਨੋਰ੍ ਇਵ
ਅਸਲ ਇਕਤਾ ਤਾਂ ਵਾਪਸੀ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਕਤਾ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਜਾਣਨਾ—ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਤੇ ਦੂਧ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਕਿ ਲੱਕੜ ਤੇ ਲੱਕ।
ਅਹਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਬਨ੍ਧਾਯ ਨਾਹਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਮੁਕ੍ਤਯੇ । ਏਤਾਵਨ੍ਮਾਤ੍ਰਕੇ ਭਦ੍ਰੇ ਸ੍ਵਾਯਤ੍ਤੇ ਕਿਮ੍ ਅਸ਼ਕ੍ਤਤਾ
‘ਮੈਂ ਹਾਂ’ ਇਹ ਬੰਧਨ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ‘ਮੈਂ ਨਹੀਂ’ ਇਹ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਇਹ ਗੱਲ ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਹੈ, ਪਿਆਰੀਏ, ਫਿਰ ਬੇਬਸੀ ਕਿਉਂ?
ਚਨ੍ਦ੍ਰਦ੍ਵਯਪ੍ਰਤ੍ਯਯਵਨ੍ ਮृਗਤृष੍ਣਾਮ੍ਬੁਬੁਦ੍ਧਿਵਤ੍ । ਕਿਮ੍ ਅਨੁਤ੍ਥਿਤ ਏਵਾਯਮ੍ ਅਸਦ੍ ਏਵਾਹਮ੍ ਉਤ੍ਥਿਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਚੰਦ ਦੇ ਭਰਮ ਜਾਂ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦੇ ਭਰਮ ਵਾਂਗ, ਜੇ ਇਹ ਉਠਦਾ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਝੂਠਾ ਹੈ; ਜੇ ਉਠਦਾ ਵੀ ਹੈ ਤਾਂ ਵੀ ਝੂਠਾ ਹੀ ਹੈ।
ਮਮੇਦਮ੍ ਇਤਿ ਬਨ੍ਧਾਯ ਨ ਮਮੇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਮੁਕ੍ਤਯੇ । ਏਤਾਵਨ੍ਮਾਤ੍ਰਕੇ ਵਸ੍ਤੁਨ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਾਯਤ੍ਤੇ ਕਿਮ੍ ਅਜ੍ਞਤਾ
‘ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ’ ਇਹ ਬੰਧਨ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ‘ਇਹ ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ’ ਇਹ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਇਹ ਗੱਲ ਸਿਰਫ ਇਨੀ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਫਿਰ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਿਉਂ?
ਯẖ ਕਾष੍ਠਬਦਰਨ੍ਯਾਯੋ ਯੋ ਘਟਾਕਾਸ਼ਯੋਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਸ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ऽਪਿ ਨੈਵੈਕ੍ਯਮ੍ ਐਕ੍ਯਮ੍ ਅਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਵੇਦਨਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਤੇ ਬੇਰ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਜਾਂ ਘੜੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ, ਇਹ ਜੋੜ ਸੱਚਾ ਏਕਤਾ ਨਹੀਂ; ਏਕਤਾ ਤਾਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਿਚ ਹੈ।
ਅਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਵੇਦਨਂ ਤ੍ਵ੍ ਐਕ੍ਯਂ ਭਾਗਸ਼ੋ ਗਤਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਅਜਡਂ ਤਜ੍ ਜਡਂ ਵਾਪਿ ਨੈਕਂ ਰੂਪਂ ਵਿਮੁਞ੍ਚਤਿ
ਪਰਸਪਰ ਜਾਣਨਾ ਹੀ ਸੱਚੀ ਇਕਤਾ ਹੈ—ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਕਾਫੀ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਉਹ ਚੇਤਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਚੇਤਨ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ।
ਨਾਜਡੋ ਜਡਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਸ੍ਵਭਾਵਾ ਹ੍ਯ੍ ਅਨਪਾਯਿਨਃ । ਯਚ੍ ਚਾਜਡਂ ਜਡਂ ਦृष੍ਟਂ ਦृष੍ਟੇ ਤਤ੍ਰਾਸ੍ਤਿ ਨੈਕਤਾ
ਚੇਤਨ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕਦੇ ਅਚੇਤਨ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਜਦੋਂ ਚੇਤਨ ਨੂੰ ਅਚੇਤਨ ਵਜੋਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅਸਲ ਇਕਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਵਾਸਨਾਵੇਸ਼ਵਲਿਤਾẖ ਕੁਵਿਕਾਰਸ਼ਤਾਤ੍ਮਭਿਃ । ਸਂਸਾਰਾਰਣ੍ਯਕੁਹਰੇ ਨृਤ੍ਯਨ੍ਤਿ ਹਤਕਰ੍ਮਭਿਃ
ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਝੁਕ ਕੇ, ਮਨ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਵਿਕਾਰ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿਚ, ਮਾੜੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨੱਚਦੇ ਹਨ।
ਵਾਸਨਾਰਜ੍ਜੁਨਾ ਕृष੍ਟਾ ਦੂਰਂ ਨੀਤਾਸ੍ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਭਿਃ । ਵ੍ਰਜਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਧੋऽਧੋ ਧਾਵਨ੍ਤਸ਼੍ ਸ਼ਿਲਾਸ਼੍ ਸ਼ੈਲਚ੍ਯੁਤਾ ਇਵ
ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਖਿੱਚੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਦੂਰ ਲੈ ਜਾਏ ਜਾਂਦੇ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੇਠਾਂ ਹੀ ਹੇਠਾਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਡਿੱਗਦੇ ਪੱਥਰਾਂ ਵਾਂਗ।
ਵ੍ਯੂਢਾਨਾਂ ਵਾਸਨਾਵਾਤੈਰ੍ ਨृਤृਣਾਨਾਮ੍ ਇਤਸ੍ ਤਤਃ । ਤਾਨ੍ਯ੍ ਆਪਤਨ੍ਤਿ ਦੁẖਖਾਨਿ ਯਾਨਿ ਵਕ੍ਤੁਂ ਨ ਪਾਰ੍ਯਤੇ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਾਸਨਾ ਦੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਭਟਕਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਅਜਿਹੇ ਦੁੱਖ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।
ਭ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਯਾ ਭृਸ਼ਂ ਕਰਤਲਾਹਤਕਨ੍ਦੁਕਾਭਂ ਲੋਕਾḫ ਪਤਨ੍ਤਿ ਨਿਰਯੇषੁ ਰਯੇਣ ਰਕ੍ਤਾਃ । ਕ੍ਲੇਦੇਨ ਤਤ੍ਰ ਪਰਿਜਰ੍ਜਰਤਾਂ ਪ੍ਰਯਾਤਾẖ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰੇਣ ਪੁਨਰ੍ ਅਨ੍ਯਨਿਭਾ ਭਵਨ੍ਤਿ
ਭੁਲਾਵੇ ਵਿਚ, ਲੋਕ ਹਥੇਲੀ ਨਾਲ ਮਾਰੀ ਹੋਈ ਗੇਂਦ ਵਾਂਗ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ, ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ। ਉਥੇ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਥੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਫਿਰ ਹੋਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਸਂਸਾਰਮਾਰ੍ਗੇ ਗਹਨੇ ਪਤਿਤਸ੍ਯਾਪਤਨ੍ਤਿ ਹਿ । ਵृਤ੍ਤਵृਤ੍ਤਾਨ੍ਤਲਕ੍ਸ਼੍ਯਾਣਿ ਕਾष੍ਠਾ ਇਵ ਘਨਾਗਮੇ
ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਰਾਹ 'ਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਢਕੜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲੱਕੜਾਂ ਵਾਂਗ ਆ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਤ੍ਵ੍ ਇਮੇ ਭਾਵਾḫ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ ਅਸਙ੍ਗਿਨਃ । ਅਟਵ੍ਯਾਮ੍ ਉਪਲਾਨੀਵ ਭਾਵਨੈਤੇषੁ ਸ਼ृਙ੍ਖਲਾ
ਇਹ ਸਾਰੇ ਹਾਲਾਤ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਜੁੜੇ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰ। ਸਿਰਫ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੜੀਆਂ ਪਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਆਨ੍ਧ੍ਯਾਯ ਵृਤ੍ਤਾਨ੍ਤਦ੍ਰੁਮੈਰ੍ ਗਹਨਯਨ੍ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਰਸਰਞ੍ਜਨਯਾ ਲੋਕੋ ਵਸਨ੍ਤ ਇਵ ਕਾਨਨਮ੍
ਮਨ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਖੜਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਰਸ ਵਿਚ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬਹਾਰ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਜੰਗਲ ਖਿੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ।
ਅਹੋ ਬਤ ਵਿਚਿਤ੍ਰਾਣਿ ਵਾਸਨਾਵਸ਼ਤੋ ऽਵਸ਼ੈਃ । ਭੂਤਕੈਰ੍ ਅਨੁਭੂਯਨ੍ਤੇ ਸੁਖਦੁẖਖਾਨਿ ਜਨ੍ਮਸੁ
ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਅਸਰ ਹੇਠ, ਜੀਵ ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ ਹਰ ਜਨਮ ਵਿਚ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਅਹੋ ਬਤਾਤਿਵਿषਮਾ ਵਾਸਨਾ ਯਦ੍ਵਸ਼ਾਜ੍ ਜਨੈਃ । ਅਵਿਦ੍ਯਮਾਨ ਏਵਾਯਂ ਭ੍ਰਮੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਅਨੁਭੂਯਤੇ
ਕਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ ਵਾਸਨਾ! ਇਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਭਟਕਾਵਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਉਹ ਭਟਕਾਵਾ ਅਸਲ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ।
ਆਹ੍ਲਾਦਿਨੋ ऽਮृਤਵਤਸ਼੍ ਸ਼ੁਦ੍ਧਸ੍ਯਾਲੋਕਕਾਰਿਣਃ । ਸ਼ੀਤਲਸ੍ਯਾਖਿਲਾਰ੍ਥੇषੁ ਜ੍ਞਸ੍ਯੇਨ੍ਦੋਸ਼੍ ਚ ਕਿਮ੍ ਅਨ੍ਤਰਮ੍
ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਕੰਮ ਵਿਚ ਖੁਸ਼, ਪਵਿੱਤਰ, ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਠੰਢਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚੰਦ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਰਸਭਰਿਆ, ਪਵਿੱਤਰ, ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਠੰਢਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚ ਕੀ ਫਰਕ ਹੈ?
ਪੂਰ੍ਵਾਪਰਮ੍ ਅਨਾਲੋਚ੍ਯ ਯਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਭਿਵਾਞ੍ਛਤਃ । ਨਿਰ੍ਮਰ੍ਯਾਦਸ੍ਯ ਮੂਢਸ੍ਯ ਬਾਲਸ੍ਯ ਚ ਕਿਮ੍ ਅਨ੍ਤਰਮ੍
ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਪਿਛਲੇ ਜਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸੋਚ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹੱਦ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਮੂਰਖ ਹੈ। ਐਸੇ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਬੱਚੇ ਵਿੱਚ ਕੀ ਫਰਕ ਹੈ?
ਲਬ੍ਧਮ੍ ਆਪ੍ਰਾਣਪਰ੍ਯਨ੍ਤਂ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਮ੍ ਅਨੁਜ੍ਝਤੋਃ । ਆਮਿषੇ ਕੋ ਵਿਸ਼ੇषੋ ऽਸ੍ਤਿ ਵਦ ਮਾਰ੍ਜਾਰਮੂਢਯੋਃ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕੁਝ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ ਆਖਰੀ ਸਾਹ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਉਸ ਦੀ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਤੇ ਬਿੱਲੀ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਕੀ ਵੱਖਰਾ ਹੈ? ਦੱਸੋ।