ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਦृष੍ਟਿਰ੍ ਅਪਿ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞੈਰ੍ ਆਸ਼੍ਰਿਤਾ ਤਰਣਾਯ ਯਾ । ਸਾਪ੍ਯ੍ ਅਦृष੍ਟਿਰ੍ ਇਵਾਨ੍ਧ੍ਯਾਯ ਵਾਸਨਾਵੇਸ਼ਕਾਰਿਣੀ
ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਮਝਦਾਰਾਂ ਨੇ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਲਈ ਅਸਰਾ ਲਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਜੋਰ ਨਾਲ ਅੰਨ੍ਹੇਪਣ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਦ੍ ਏਵਮ੍ ਅਤਿਸਮ੍ਮੋਹੇ ਯਤ੍ ਕਾਰ੍ਯਮ੍ ਇਹ ਦਾਰੁਣੇ । ਉਦਰ੍ਕਸ਼੍ਰੇਯਸੇ ਤਾਤ ਤਨ੍ ਮੇ ਕਥਯ ਪृਚ੍ਛਤੇ
ਇਸ ਡਰਾਉਣੇ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਭਟਕਣ ਵਿੱਚ, ਭਲਾਈ ਲਈ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਪਿਤਾ ਜੀ, ਮੈਂ ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
ਸ਼ਾਮ੍ਯਨ੍ਤਿ ਮੋਹਮਿਹਿਕਾਸ਼੍ ਸ਼ਰਦੀਵ ਸਾਧੌ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਭਵਨ੍ਤਿ ਵਿਮਲਾਸ਼੍ ਚ ਤਥਾਖਿਲਾਸ਼ਾਃ । ਸਤ੍ਯੇਤਿ ਵਾਗ੍ ਭਵਤੁ ਸਾਧੁਜਨੋਪਗੀਤਾ ਮਦ੍ਬੋਧਨੇਨ ਭਵਤਾ ਭਵਸ਼ਾਨ੍ਤਿਦੇਨ
ਭਟਕਾਵਾਂ ਦੀ ਧੁੰਦ ਜਿਵੇਂ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਸਮਾਨ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਾਧੂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹਰ ਇੱਛਾ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਬੋਲੇ ਹੋਏ ਸ਼ਬਦ, ਜੋ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਸਲਾਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ। ਤੇਰੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ, ਤੂੰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈਂ।
ਸਂਵੇਦਨਂ ਭਾਵਨਂ ਚ ਵਾਸਨਾ ਕਲਨੇਤਿ ਚ । ਅਨਰ੍ਥਾਯੇਹ ਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥੋ ਵਿਗਤਾਰ੍ਥੋ ਵਿਜृਮ੍ਭਤੇ
ਇੱਥੇ 'ਅਨੁਭਵ', 'ਚਿੰਤਨ' ਅਤੇ 'ਵਾਸਨਾ' ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਬੇਮਤਲਬ ਹੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਹੁਣ ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਗਿਆ।
ਵੇਦਨਂ ਭਾਵਨਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸਰ੍ਵਦੋषਸਮਾਸ਼੍ਰਯਮ੍ । ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨ੍ ਏਵਾਪਦਸ੍ ਸਨ੍ਤਿ ਲਤਾ ਮਧੁਰਸੇ ਯਥਾ
ਸਮਝ ਲੈ ਕਿ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ ਹੀ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਬੇਲ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਰਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਦੁੱਖ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਸਂਸਾਰਮਾਰ੍ਗੇ ਗਹਨੇ ਵਾਸਨਾਵੇਸ਼ਵਾਹਿਨਃ । ਉਪਯਾਤਿ ਵਿਚਿਤ੍ਰੋਚ੍ਚੈਰ੍ ਵृਤ੍ਤਵृਤ੍ਤਾਨ੍ਤਸਨ੍ਤਤਿਃ
ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ, ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਹੋਏ, ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀ-ਨੀਚੀ ਹੋ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਵਿਵੇਕਿਨੋ ਵਾਸਨਯਾ ਸਹ ਸਂਸਾਰਸਮ੍ਭ੍ਰਮਃ । ਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ ਮਾਧਵਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ਸ਼ਨੈਰ੍ ਵਨਮ੍ ਇਵਾਰਸਮ੍
ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਚਾਰਸ਼ੀਲ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਟਕਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਬਸੰਤ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਸੁਆਦ ਰਹਿਤ ਜੰਗਲ ਵਾਂਗ ਘਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਸ੍ਯਾਸ੍ ਸਂਸृਤਿਸਲ੍ਲਕ੍ਯਾ ਵਾਸਨੋਤ੍ਸੇਧਕਾਰਿਣੀ । ਕਦਲ੍ਯਾ ਘਨਜਾਲਿਨ੍ਯਾ ਰਸਲੇਖੇਵ ਮਾਧਵੀ
ਇਸ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੀ ਲਤਾ ਵਿੱਚ, ਵਾਸਨਾ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਾਰਨ ਕੇਲੇ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠੇ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਲਕੀਰ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਧਵੀ ਲਤਾ।
ਸਂਸਾਰਾਬ੍ਧਿਤਯੋਦੇਤਿ ਵਾਸਨਾਤ੍ਮਾ ਰਸਸ਼੍ ਚਿਤੌ । ਯਥਾ ਵਨਤਯਾਨ੍ਤਸ੍ਸ੍ਥੋ ਮਧੁਮਾਸਰਸẖ ਕ੍ਸ਼ਿਤੌ
ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵਾਸਨਾ ਦਾ ਸੁਆਦ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਉਭਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਸੰਤ ਦਾ ਰਸ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਦ੍ ਅਮਲਾਚ੍ ਛੂਨ੍ਯਾਦ੍ ऋਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਨਾਨ੍ਯਤ੍ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਅਪਰ੍ਯਨ੍ਤੇ ਖੇ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤ੍ਵੇਤਰਦ੍ ਯਥਾ
ਸੁੱਧ ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖਾਲੀਪਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਅੰਤਹੀਨ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਖਾਲੀਪਣ ਵਾਂਗ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਵੇਦਨਾਤ੍ਮਾ ਰਸੋ ऽਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯ ਇਤਿ ਯਾ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਸ੍ਥਿਰਾ । ਏषਾਵਿਦ੍ਯਾ ਭ੍ਰਮਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਏष ਏष ਸਂਸਾਰ ਆਤਤਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਪੱਕੀ ਧਾਰਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸਤ, ਕੋਈ ਹੋਰ ਸੁਆਦ, ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਰਸ ਹੈ, ਇਹੀ ਅਗਿਆਨ ਹੈ, ਇਹੀ ਭਟਕਣਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤੀ ਹੈ।
ਅਨਾਲੋਚਨਸਂਸਿਦ੍ਧ ਆਲੋਕੇਨੈष ਨਸ਼੍ਯਤਿ । ਅਸਦਾਤ੍ਮਾ ਸਦਾਭਾਸੋ ਬਾਲਵੇਤਾਲਵਤ੍ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍
ਜੋ ਮਨ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰ ਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚਾਨਣ ਆਉਣ ਤੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਝੂਠਾ ਆਪ ਬਣ ਕੇ ਸੱਚਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਭੂਤ ਵਾਂਗ ਇਕ ਪਲ ਵਿਚ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਦृਸ਼੍ਯਦृਸ਼ੋ ਬੋਧੇ ਬੋਧਸਾਰਤਯੈਕਤਾਮ੍ । ਯਾਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਸ਼ੇषਮਹੀਪੀਠਸਰਿਤ੍ਪੂਰ ਇਵਾਰ੍ਣਵੇ
ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਰੂਪ ਵਿਚ, ਸਭ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੇਖੀ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਮृਣ੍ਮਯਂ ਹਿ ਯਥਾ ਭਾਣ੍ਡਂ ਮृਚ੍ਛੂਨ੍ਯਂ ਤੁ ਨ ਲਭ੍ਯਤੇ । ਚਿਨ੍ਮਯਂ ਹਿ ਤਥਾ ਚੇਤ੍ਯਂ ਚਿਚ੍ਛੂਨ੍ਯਂ ਤੁ ਨੋਪਲਭ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਭਾਂਡਾ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਭਾਂਡਾ ਬਿਨਾ ਮਿੱਟੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਤਿਵੇਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੇਤਨ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਚੇਤਨ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ।
ਬੋਧਾਵਬੁਦ੍ਧਂ ਯਦ੍ ਵਸ੍ਤੁ ਬੋਧ ਏਵ ਤਦ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਨਾਬੋਧਂ ਬੁਧ੍ਯਤੇ ਬੋਧੋ ਵੈਰੂਪ੍ਯਾਤ੍ ਤੇਨ ਨਾਨ੍ਯਥਾ
ਜੋ ਹਕੀਕਤ ਸੂਝ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੂਝ ਹੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਾ-ਸੂਝ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਸੂਝ ਨਹੀਂ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਲਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ।
ਦ੍ਰष੍ਟृਦਰ੍ਸ਼ਨਦृਸ਼੍ਯੇषੁ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਬੋਧਮਾਤ੍ਰਤਾ । ਸਾਰਸ੍ ਤੇਨ ਤਦਨ੍ਯਤ੍ਵਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਖਪੁष੍ਪਵਤ੍
ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਵੇਖਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਤੇ ਵੇਖੀ ਜਾ ਰਹੀ ਚੀਜ਼ — ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਇੱਕ ਸਿਰਫ਼ ਸੂਝ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਸਜਾਤੀਯਸ੍ ਸਜਾਤੀਯੇਨੈਕਤਾਮ੍ ਅਨੁਗਚ੍ਛਤਿ । ਅਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਾਨੁਭਵਸ੍ ਤੇਨ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਏਕਤ੍ਵਨਿਸ਼੍ਚਯਃ
ਇਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਰਗਿਆਂ ਨਾਲ ਇਕਤਾ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਸੀ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਇਕਤਾ ਦੀ ਪੱਕੀ ਨਿਸ਼ਚਤਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਦਿ ਕਾष੍ਠੋਪਲਾਦੀਨਾਂ ਨ ਭਵੇਦ੍ ਬੋਧਰੂਪਤਾ । ਤਤ੍ ਸਦਾਨੁਪਲਮ੍ਭਸ੍ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਏਤੇषਾਮ੍ ਅਸਤਾਮ੍ ਇਵ
ਜੇ ਲੱਕੜ, ਪੱਥਰ ਆਦਿ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸੂਝ ਦੀ ਸਰੂਪ ਨਾ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਾ-ਸੂਝ ਹੋਣੀ, ਝੂਠੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਨਾ-ਹੋਣ ਵਾਂਗ ਹੋਵੇਗੀ।
ਯਦਾ ਤ੍ਵ੍ ਅਸ਼ੇषਾ ਦृਸ਼੍ਯਸ਼੍ਰੀਰ੍ ਬੋਧਮਾਤ੍ਰੈਕਰੂਪਿਣੀ । ਤਦਾਨ੍ਯੇਵਾਪ੍ਯ੍ ਅਨਨ੍ਯੈਵ ਸਤੀ ਬੋਧੇਨ ਬੋਧ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਸਾਰੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਚਮਕ ਸਿਰਫ਼ ਸਚੇ ਚੇਤਨ ਦੀ ਇੱਕ ਹੀ ਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਹੋਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਚੇਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਚੇਤਨ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਸਰ੍ਵਂ ਜਗਦ੍ਗਤਂ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਬੋਧਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਇਦਂ ਤਤਮ੍ । ਸ੍ਪਨ੍ਦਮਾਤ੍ਰਂ ਯਥਾ ਵਾਯੁਰ੍ ਜਲਮਾਤ੍ਰਂ ਯਥਾਰ੍ਣਵਃ
ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਸਿਰਫ਼ ਹਿਲਚਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਮਿਸ਼੍ਰੀਭੂਤਾ ਅਪਿ ਹ੍ਯ੍ ਏਤੇ ਜਤੁਕਾष੍ਠਾਦਯੋ ਯਥਾ । ਮਿਥੋऽਨਨੁਭਵਾਮਿਸ਼੍ਰਾ ਐਕ੍ਯਂ ਹ੍ਯ੍ ਅਨੁਭਵੋ ਮਿਥਃ
ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਤੇ ਲੱਕ ਦੀ ਮਿਲੀ ਹੋਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਤਿਵੇਂ ਇਕਤਾ ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਅਨੁਭਵ ਹੋਵੇ, ਸਿਰਫ਼ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੋਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
ਅਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਾਨੁਭਵੋ ਹ੍ਯ੍ ਐਕ੍ਯਮ੍ ਐਕ੍ਯਂ ਤ੍ਵ੍ ਅਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਵੇਦਨਮ੍ । ਯਥਾਮ੍ਭਸੋẖ ਕ੍ਸ਼ੀਰਯੋਰ੍ ਵਾ ਨ ਕਾष੍ਠਜਤੁਨੋਰ੍ ਇਵ
ਅਸਲ ਇਕਤਾ ਤਾਂ ਵਾਪਸੀ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਕਤਾ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਜਾਣਨਾ—ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਤੇ ਦੂਧ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਕਿ ਲੱਕੜ ਤੇ ਲੱਕ।
ਅਹਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਬਨ੍ਧਾਯ ਨਾਹਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਮੁਕ੍ਤਯੇ । ਏਤਾਵਨ੍ਮਾਤ੍ਰਕੇ ਭਦ੍ਰੇ ਸ੍ਵਾਯਤ੍ਤੇ ਕਿਮ੍ ਅਸ਼ਕ੍ਤਤਾ
‘ਮੈਂ ਹਾਂ’ ਇਹ ਬੰਧਨ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ‘ਮੈਂ ਨਹੀਂ’ ਇਹ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਇਹ ਗੱਲ ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਹੈ, ਪਿਆਰੀਏ, ਫਿਰ ਬੇਬਸੀ ਕਿਉਂ?
ਚਨ੍ਦ੍ਰਦ੍ਵਯਪ੍ਰਤ੍ਯਯਵਨ੍ ਮृਗਤृष੍ਣਾਮ੍ਬੁਬੁਦ੍ਧਿਵਤ੍ । ਕਿਮ੍ ਅਨੁਤ੍ਥਿਤ ਏਵਾਯਮ੍ ਅਸਦ੍ ਏਵਾਹਮ੍ ਉਤ੍ਥਿਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਚੰਦ ਦੇ ਭਰਮ ਜਾਂ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦੇ ਭਰਮ ਵਾਂਗ, ਜੇ ਇਹ ਉਠਦਾ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਝੂਠਾ ਹੈ; ਜੇ ਉਠਦਾ ਵੀ ਹੈ ਤਾਂ ਵੀ ਝੂਠਾ ਹੀ ਹੈ।
ਮਮੇਦਮ੍ ਇਤਿ ਬਨ੍ਧਾਯ ਨ ਮਮੇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਮੁਕ੍ਤਯੇ । ਏਤਾਵਨ੍ਮਾਤ੍ਰਕੇ ਵਸ੍ਤੁਨ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਾਯਤ੍ਤੇ ਕਿਮ੍ ਅਜ੍ਞਤਾ
‘ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ’ ਇਹ ਬੰਧਨ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ‘ਇਹ ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ’ ਇਹ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਇਹ ਗੱਲ ਸਿਰਫ ਇਨੀ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਫਿਰ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਿਉਂ?
ਯẖ ਕਾष੍ਠਬਦਰਨ੍ਯਾਯੋ ਯੋ ਘਟਾਕਾਸ਼ਯੋਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਸ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ऽਪਿ ਨੈਵੈਕ੍ਯਮ੍ ਐਕ੍ਯਮ੍ ਅਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਵੇਦਨਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਤੇ ਬੇਰ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਜਾਂ ਘੜੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ, ਇਹ ਜੋੜ ਸੱਚਾ ਏਕਤਾ ਨਹੀਂ; ਏਕਤਾ ਤਾਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਿਚ ਹੈ।
ਅਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਵੇਦਨਂ ਤ੍ਵ੍ ਐਕ੍ਯਂ ਭਾਗਸ਼ੋ ਗਤਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਅਜਡਂ ਤਜ੍ ਜਡਂ ਵਾਪਿ ਨੈਕਂ ਰੂਪਂ ਵਿਮੁਞ੍ਚਤਿ
ਪਰਸਪਰ ਜਾਣਨਾ ਹੀ ਸੱਚੀ ਇਕਤਾ ਹੈ—ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਕਾਫੀ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਉਹ ਚੇਤਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਚੇਤਨ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ।
ਨਾਜਡੋ ਜਡਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਸ੍ਵਭਾਵਾ ਹ੍ਯ੍ ਅਨਪਾਯਿਨਃ । ਯਚ੍ ਚਾਜਡਂ ਜਡਂ ਦृष੍ਟਂ ਦृष੍ਟੇ ਤਤ੍ਰਾਸ੍ਤਿ ਨੈਕਤਾ
ਚੇਤਨ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕਦੇ ਅਚੇਤਨ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਜਦੋਂ ਚੇਤਨ ਨੂੰ ਅਚੇਤਨ ਵਜੋਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅਸਲ ਇਕਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਵਾਸਨਾਵੇਸ਼ਵਲਿਤਾẖ ਕੁਵਿਕਾਰਸ਼ਤਾਤ੍ਮਭਿਃ । ਸਂਸਾਰਾਰਣ੍ਯਕੁਹਰੇ ਨृਤ੍ਯਨ੍ਤਿ ਹਤਕਰ੍ਮਭਿਃ
ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਝੁਕ ਕੇ, ਮਨ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਵਿਕਾਰ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿਚ, ਮਾੜੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨੱਚਦੇ ਹਨ।
ਵਾਸਨਾਰਜ੍ਜੁਨਾ ਕृष੍ਟਾ ਦੂਰਂ ਨੀਤਾਸ੍ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਭਿਃ । ਵ੍ਰਜਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਧੋऽਧੋ ਧਾਵਨ੍ਤਸ਼੍ ਸ਼ਿਲਾਸ਼੍ ਸ਼ੈਲਚ੍ਯੁਤਾ ਇਵ
ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਖਿੱਚੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਦੂਰ ਲੈ ਜਾਏ ਜਾਂਦੇ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੇਠਾਂ ਹੀ ਹੇਠਾਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਡਿੱਗਦੇ ਪੱਥਰਾਂ ਵਾਂਗ।