ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਬੁਦ੍ਧਮ੍ ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਂ ਜੀਵੋ ਜਨਿਤਵਾਸਨਃ । ਆਦ੍ਯਂ ਕ੍ਸ਼ੀਵ ਇਵਾਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਆਵृਤਾਤ੍ਮਾ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਜੀਵ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ, ਜਾਗਰੂਕ, ਸ਼ੁਰੂ ਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਜਨਮ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੀ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਧੂੜ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਆਇਨਾ ਆਪਣਾ ਚਿਹਰਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।
ਅਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯ ਮਹਾਗ੍ਰਨ੍ਥੇਰ੍ ਮਿਥ੍ਯਾਵੇਦ੍ਯਾਤ੍ਮਨੋ ऽਸਤਃ । ਅਹਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਰੂਪਸ੍ਯ ਭੇਦੋ ਮੋਕ੍ਸ਼ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ
ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਗੰਠ ਨੂੰ, ਜੋ ਝੂਠੀ, ਜਾਣਨਯੋਗ, ਅਸਲੀਅਤ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਵੱਖ ਕਰ ਦੇਣਾ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵ੍ਯਪਗਤਘਨਚੇਤਨਸ੍ ਸਮਨ੍ਤਾਦ੍ ਅਹਮ੍ ਇਤਿ ਨੂਨਮ੍ ਅਬੁਧ੍ਯਮਾਨ ਆਸ੍ਸ੍ਵ । ਅਨਭਿਧਪਰਚੇਤਨੈਕਰੂਪਸ੍ ਸਦਸਦਸਨ੍ ਨ ਸਦਾ ਸਦੋਦਿਤਸ਼੍ ਚ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚੋਂ 'ਮੈਂ' ਵਾਲੀ ਭਾਰੀ ਅਹੰਕਾਰਤਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਐਸਾ ਬਣ ਜਾ ਕਿ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਸੋਚ ਹੀ ਨਾ ਰਹੇ। ਸੱਚੀ, ਬਿਨਾ ਬੋਲਿਆ ਹੋਇਆ ਚੇਤਨ, ਜੋ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨਾ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ, ਪਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੱਚ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੀ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾ।
ਜ੍ਞਾਨਿਨੈਵ ਸਦਾ ਭਾਵ੍ਯਂ ਰਾਮ ਨ ਜ੍ਞਾਨਬਨ੍ਧੁਨਾ । ਅਜ੍ਞਤੈਵ ਵਰਂ ਮਨ੍ਯੇ ਨ ਪੁਨਰ੍ ਜ੍ਞਾਨਬਨ੍ਧੁਤਾ
ਰਾਮਾ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਹੀ ਬਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਾਥੀ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਇਹ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਅਗਿਆਨ ਹੋਣਾ ਵੀ ਚੰਗਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਿਰਫ਼ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਾਥੀ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿਣਾ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ।
ਕਿਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਜ੍ਞਾਨਬਨ੍ਧੁਰ੍ ਜ੍ਞਾਨੀ ਚੈਵ ਕਿਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਕਿਂ ਫਲਂ ਜ੍ਞਾਨਬਨ੍ਧੁਤ੍ਵੇ ਜ੍ਞਾਨਿਤ੍ਵੇ ऽਪਿ ਚ ਕਿਂ ਫਲਂ
'ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਾਥੀ' ਦਾ ਕੀ ਮਤਲਬ ਹੈ, ਤੇ 'ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ' ਕੌਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਾਥੀ ਹੋਣ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ ਹੈ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਹੋਣ ਦਾ ਕੀ ਫਲ ਹੈ?
ਵ੍ਯਾਚष੍ਟੇ ਯḫ ਪਠਤਿ ਚ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਭੋਗਾਯ ਸ਼ਿਲ੍ਪਿਵਤ੍ । ਯਤਤੇ ਨ ਤ੍ਵ੍ ਅਨੁष੍ਠਾਨੇ ਜ੍ਞਾਨਬਨ੍ਧੁਸ੍ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਤੇ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਮਨੋਰੰਜਨ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਕਾਰੀਗਰ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ 'ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਾਥੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਰ੍ਮਸ੍ਪਨ੍ਦੇषੁ ਨੋ ਬੋਧḫ ਫਲਿਤੋ ਯਸ੍ਯ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ । ਬੋਧਸ਼ਿਲ੍ਪੋਪਜੀਵਿਤ੍ਵਾਜ੍ ਜ੍ਞਾਨਬਨ੍ਧੁਸ੍ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਫਲ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਚਲਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਦੇ ਹُنਰ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਗੁਜਾਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਾਥੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਸਨਾਸ਼ਨਮਾਤ੍ਰੇਣ ਤੁष੍ਟਾਸ਼੍ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਫਲੇਨ ਯੇ । ਅਜ੍ਞਾਞ੍ ਜ੍ਞਾਨਾਂਸ਼ਬਨ੍ਧੂਂਸ੍ ਤਾਨ੍ ਵਿਦ੍ਯਾਚ੍ ਛਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਸ਼ਿਲ੍ਪਿਨਃ
ਜੋ ਲੋਕ ਖਾਲੀ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਹਨ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਾਥੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰੀਗਰ ਹਨ।
ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਲਕ੍ਸ਼ਣੇ ਧਰ੍ਮੇ ਵਰ੍ਤਤੇ ਯਸ਼੍ ਸ਼੍ਰੁਤੋਚਿਤਮ੍ । ਅਦੂਰਵਰ੍ਤਿਜ੍ਞਾਨਤ੍ਵਾਜ੍ ਜ੍ਞਾਨਬਨ੍ਧੁਸ੍ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕਰਮ ਦੀ ਲਕੜੀ ਵਾਲੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਚਲਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਾਥੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦਾ ਗਿਆਨ ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ।
ਆਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਂ ਵਿਦੁਰ੍ ਜ੍ਞਾਨਂ ਜ੍ਞਾਨਾਨ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਾਨਿ ਯਾਨਿ ਤੁ । ਤਾਨਿ ਜ੍ਞਾਨਾਵਭਾਸਾਨਿ ਸਾਰਸ੍ਯਾਨਵਬੋਧਨਾਤ੍
ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਹੀ ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਗਿਆਨ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਪਰਛਾਵੇਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਸਾਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ।
ਆਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਅਨਾਸਾਦ੍ਯ ਜ੍ਞਾਨਾਨ੍ਤਰਲਵੇਨ ਯੇ । ਸਨ੍ਤੁष੍ਟਾẖ ਕष੍ਟਚੇष੍ਟੇਨ ਤੇ ਸ੍ਮृਤਾ ਜ੍ਞਾਨਬਨ੍ਧਵਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਸੱਚੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਪਾਈ, ਪਰ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਥੋੜ੍ਹੇ-ਬਹੁਤ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ, ਬੜੀ ਮਿਹਨਤ ਕਰਕੇ, ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਾਥੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜ੍ਞਾਨੋਦਿਤਜ੍ਞੇਯਵਿਕਾਸਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯਾ ਵਿਨਾ ਨ ਸਨ੍ਤੁष੍ਟਧਿਯੇਹ ਭਾਵ੍ਯਮ੍ । ਤ੍ਵਂ ਜ੍ਞਾਨਬਨ੍ਧੁਤ੍ਵਮ੍ ਉਪੇਤ੍ਯ ਰਾਮ ਰਮਸ੍ਵ ਮਾ ਭੋਗਭਵਾਮਯੇषੁ
ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਵਧੀਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਰਾਮਾ, ਤੂੰ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਾਥੀ ਬਣ ਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖੁਸ਼ ਰਹਿ, ਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਸੁਖ-ਵਿਲਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਫਸ।
ਆਹਾਰਾਰ੍ਥਂ ਕਰ੍ਮ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ ਅਨਿਨ੍ਦ੍ਯਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ ਆਹਾਰਂ ਪ੍ਰਾਣਸਨ੍ਧਾਰਣਾਰ੍ਥਮ੍ । ਪ੍ਰਾਣਾਸ੍ ਸਨ੍ਧਾਰ੍ਯਾਸ੍ ਤਤ੍ਤ੍ਵਜਿਜ੍ਞਾਸਨਾਰ੍ਥਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਜਿਜ੍ਞਾਸ੍ਯਂ ਯੇਨ ਭੂਯੋ ਨ ਦੁẖਖਮ੍
ਖਾਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਖਾਣਾ ਵੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨਾਲ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਜਿੰਦਗੀ ਚੱਲ ਸਕੇ। ਜਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਸੱਚ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਰੱਖੋ, ਤੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਜਾਣੋ ਕਿ ਦੁੱਖ ਮੁੜ ਨਾ ਆਵੇ।
ਜ੍ਞਾਨੇਨ ਜ੍ਞੇਯਨਿष੍ਠਤ੍ਵਾਦ੍ ਯੋ ऽਚਿਤਂ ਚਿਤਮ੍ ਏਵ ਵਾ । ਨ ਭੁਞ੍ਜਤੇ ਕਰ੍ਮਫਲਂ ਸ ਜ੍ਞਾਨੀਤ੍ਯ੍ ਅਭਿਧੀਯਤੇ
ਜੋ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਸਿੱਖੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਨਹੀਂ ਭੋਗਦਾ; ਉਹੀ 'ਗਿਆਨਵਾਨ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਸਮ੍ਯਗ੍ ਅਨੁष੍ਠਾਨਂ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਯਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਸੁ । ਨਿਰ੍ਵਾਸਨਾਤ੍ਮਕਂ ਜ੍ਞਸ੍ਯ ਸ ਜ੍ਞਾਨੀਤ੍ਯ੍ ਅਭਿਧੀਯਤੇ
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਕੰਮ ਸਹੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਲੁਕਵੇਂ ਵਾਸਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨ੍ਤਸ਼੍ਸ਼ੀਤਲਤੇਹਾਸੁ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞੈਰ੍ ਯਸ੍ਯਾਵਲੋਕ੍ਯਤੇ । ਅਕृਤ੍ਰਿਮੈਵ ਸ਼ਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਸ ਜ੍ਞਾਨੀਤ੍ਯ੍ ਅਭਿਧੀਯਤੇ
ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਠੰਢੀਆਂ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾਰ ਲੋਕ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਠੰਢ-ਚੈਨ ਕੁਦਰਤੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਗਿਆਨੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਪੁਨਰ੍ਜਨ੍ਮਨੇ ਯਸ੍ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਬੋਧਸ੍ ਸ ਜ੍ਞਾਨਸ਼ਬ੍ਦਭਾਕ੍ । ਵਸਨਾਸ਼ਨਦਾ ਸ਼ੇषਾ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾ ਸ਼ਿਲ੍ਪਜੀਵਿਕਾ
ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੰਦੀ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਹੈ; ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਰੁਟੀਨ ਸਿਰਫ਼ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹُنਰ ਹਨ।
ਪ੍ਰਵਾਹਾਪਤਿਤੇ ਕਾਰ੍ਯੇ ਕਾਮਸਙ੍ਕਲ੍ਪਵਰ੍ਜਿਤਃ । ਤਿष੍ਠਤ੍ਯ੍ ਆਕਾਸ਼ਹृਦਯੋ ਯਸ੍ ਸ ਪਣ੍ਡਿਤ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਿਸ ਦੇ ਕੰਮ ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਇੱਛਾ ਤੇ ਸੋਚ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਦਿਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਖੁਲ੍ਹਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪੰਡਿਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਕਾਰਣਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਇਵ ਭਾਵਾ ਅਕਾਰਣਾਤ੍ । ਅਵਿਦ੍ਯਮਾਨਾ ਅਪ੍ਯ੍ ਏਤੇ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨਾ ਇਵ ਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਇਹ ਸਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂ ਅਜਿਹੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਵਜ੍ਹਾ ਦੇ ਉਪਜਦੇ ਤੇ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਜਿਹਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਆਵਿਰ੍ਭਾਵਤਿਰੋਭਾਵੈਰ੍ ਭਾਵਾਭਾਵਭਵਾਭਵੈਃ । ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਕਾਰਣਤਾਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਮਿਥẖ ਕਾਰਣਕਰ੍ਮਭਿਃ
ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂ ਆਉਣ ਜਾਂ ਜਾਣ, ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਰਾਹੀਂ, ਆਖਰਕਾਰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਕਾਰਨ ਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।
ਅਸਤਸ਼੍ ਸ਼ਸ਼ਸ਼ृਙ੍ਗਾਦੇਰ੍ ਮृਗਤृष੍ਣਾਮ੍ਭਸੋ ऽਥ ਵਾ । ਆਲੋਕਨਾਦ੍ ਅਲਭ੍ਯਸ੍ਯ ਕੀਦृਕ੍ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਅਥ ਕਾਰਣਮ੍
ਜੋ ਚੀਜ਼ ਮੌਜੂਦ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਖਰਗੋਸ਼ ਦੇ ਸਿੰਗ ਜਾਂ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦਾ ਪਾਣੀ, ਉਸ ਲਈ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਚੀਜ਼ ਮਿਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ, ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋਵੇ?
ਅਸਤਸ਼੍ ਸ਼ਸ਼ਸ਼ृਙ੍ਗਾਦੇẖ ਕਾਰਣਂ ਮਾਰ੍ਗਯਨ੍ਤਿ ਯੇ । ਵਨ੍ਧ੍ਯਾਪੁਤ੍ਰਸ੍ਯ ਪੌਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸ੍ਕਨ੍ਧਮ੍ ਆਸਾਦਯਨ੍ਤਿ ਤੇ
ਜੋ ਲੋਕ ਖਰਗੋਸ਼ ਦੇ ਸਿੰਗ ਵਰਗੀਆਂ ਨਾ-ਮੌਜੂਦ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਲੱਭਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਔਰਤ ਦੇ ਨਾ ਹੋਏ ਪੁੱਤ ਦੇ ਪੋਤੇ ਦਾ ਮੋਢਾ ਫੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਅਸਤ੍ਯਪ੍ਰਤਿਭਾਸਾਨਾਮ੍ ਏਤਦ੍ ਏਵਾਸ਼ੁ ਕਾਰਣਮ੍ । ਯਦ੍ ਅਨਾਲੋਕਨਂ ਨਾਮ ਸਮਾਲੋਕਾਕ੍ਸ਼ਯਕ੍ਸ਼ਯਮ੍
ਝੂਠੀ ਦਿਖਾਈਆਂ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸੱਚੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵੇਖਣ ਦੀ ਘਾਟ ਜਾਂ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਦੀ ਥਕावट ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਰਮਾਤ੍ਮਾਯਤੇ ਜੀਵੋ ऽਬੁਧ੍ਯਮਾਨਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਚੇਤਨਮ੍ । ਚੇਤਨਂ ਬੁਧ੍ਯਮਾਨਸ੍ ਤੁ ਜੀਵ ਏਵਾਵਤਿष੍ਠਤੇ
ਜੀਵ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੂਝ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੀਵ ਵਜੋਂ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਪਰਮਾਤ੍ਮੈਵ ਜੀਵੋ ऽਯਂ ਬੁਧ੍ਯਮਾਨਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਚੇਤਨਮ੍ । ਆਮ੍ਰ ਏਵ ਰਸਾਪਤ੍ਤੇḫ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਸਹਕਾਰਤਾਮ੍
ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਪਰ ਮਨ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਅੰਬ ਦਾ ਰਸ ਨਿਕਲਣ 'ਤੇ ਉਹ ਨਿੰਬੂ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚੇਤਨਂ ਬੁਧ੍ਯਮਾਨਸ੍ ਤੁ ਜੀਵ ਏਵਾਵਤਿष੍ਠਤੇ । ਜੀਵੋ ਜੀਵਤਿ ਜੀਰ੍ਣੇषੁ ਜਾਤਿਜਨ੍ਮਸੁ ਜਰ੍ਜਰਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਚੇਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੀਵ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜੀਵ ਸਰੀਰਾਂ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਹੋਣ ਤੇ ਨਵੇਂ ਜਨਮ ਲੈਣ 'ਚ, ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ 'ਚ, ਜੀਵਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਯੇ ਪਰਾਂ ਦृष੍ਟਿਮ੍ ਆਯਾਤਾ ਦृਸ਼੍ਯਸ਼੍ਰੀਪਾਰਦਰ੍ਸ਼ਿਨਃ । ਨ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਤੇषਾਂ ਵੇਦਨਮ੍ ਆਤਤਮ੍
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ ਹੈ, ਜੋ ਦਿਖਾਵੇ ਦੀ ਚਮਕ ਤੋਂ ਪਾਰ ਦੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਜੋ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ।
ਯੇ ਪਰਾਂ ਦृष੍ਟਿਮ੍ ਆਯਾਤਾ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤੇषਾਮ੍ ਅਪਾਮ੍ ਇਵ । ਅਰੂਪਾਲੋਕਮਨਨਂ ਸ੍ਪਨ੍ਦਮ੍ ਅਸ੍ਪਨ੍ਦਨਂ ਸਦਾ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪਾ ਲਈ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਬਿਨਾ ਰੂਪ ਦੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਲਚਲ ਤੇ ਚੁਪਚਾਪੀ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।
ਯੇ ਪਰਾਂ ਦृष੍ਟਿਮ੍ ਆਯਾਤਾ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤੇषਾਮ੍ ਅਪਾਮ੍ ਇਵ । ਸ੍ਪਨ੍ਦਮ੍ ਅਸ੍ਪਨ੍ਦਨਂ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਅਵੇਦਨਵਸ਼ਾਦ੍ ਇਹ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪਾ ਲਈ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇੱਥੇ ਹਲਚਲ ਤੇ ਚੁਪਚਾਪੀ ਸਭ ਕੁਝ, ਅਨੁਭੂਤੀ ਦੇ ਨਾਹ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈ।
ਅਰੂਪਾਲੋਕਮਨਨਂ ਵੇष੍ਟਿਤੋਨ੍ਮੁਕ੍ਤਦਾਮਵਤ੍ । ਬੁਦ੍ਧਾẖ ਕਰ੍ਮਸੁ ਚੇष੍ਟਨ੍ਤੇ ਵृਕ੍ਸ਼ਪਤ੍ਤ੍ਰੇष੍ਵ੍ ਇਵਾਨਿਲਾਃ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਬਿਨਾ ਰੂਪ ਦੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗੁੰਝਲ ਤੋਂ ਖੁਲ੍ਹੀ ਹੋਈ ਡੋਰੀ। ਜਾਗਰੂਕ ਲੋਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਐਸੇ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਿਚ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਚਲਦੀ ਹੈ।