ਵਿਰਾਡ੍ਜੀਵਾਚ੍ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸੋ ਜੀਵਭੂਤਾਨਿ ਦੇਹਿਨਾਮ੍ । ਪ੍ਰਸਰਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਨਜਾਤਾਨਿ ਪ੍ਰਾਲੇਯਵਿਸਰਾਤ੍ਮਨਾ
ਵਿਰਾਟ ਜੀਵ ਤੋਂ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ, ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਖਾਣ-ਪੀਣ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਹਿਮ ਦੀ ਸਰੂਪਤਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤਾਨ੍ਯ੍ ਏਵ ਦੇਹਿਦੇਹੇषੁ ਜੀਵਾ ਜੀਵਨ੍ਤਿ ਜੀਵਿषੁ । ਮਨੋਭੂਤਾ ਵਿਚੇष੍ਟਨ੍ਤੇ ਕਰ੍ਮ ਜਨ੍ਮਸੁ ਕਾਰਣਮ੍
ਇਹੀ ਜੀਵ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿਚ ਜੀਵਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਇਹ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਰਮ ਹੀ ਜਨਮਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਏਵਂ ਵਿਰਾਟ੍ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਮਹਾਕਲ੍ਪਸ਼ਤਾਨਿ ਚ । ਗਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਥ ਭਵਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਨਾਨਾਚਾਰਾਣਿ ਸਨ੍ਤਿ ਚ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵੱਡੇ ਜੀਵ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਮਹਾਂ ਯੁਗ ਗੁਜ਼ਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਆਉਣਗੇ ਵੀ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵਤੋ ऽਨੁਭਵਰੂਪਯਾਨਯਾ ਸਤ੍ਤਯੋਤ੍ਤਮਪਦਾਦ੍ ਅਭਿਨ੍ਨਯਾ । ਅਨ੍ਤਵਰ੍ਜਿਤਮਹਾਙ੍ਗਸਙ੍ਗਯਾ ਤਿष੍ਠਤੀਤਿ ਪੁਰੁषḫ ਪਰਂ ਵਿਰਾਟ੍
ਉੱਚਾ ਪਰਮ ਜੀਵ, ਵੱਡਾ ਵਿਰਾਟ, ਹਰ ਥਾਂ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਦਰਜੇ ਤੋਂ ਅਟੁੱਟ, ਬੇਅੰਤ ਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਪੁਰੁषਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਏष ਯਦ੍ ਯਤ੍ ਕਲ੍ਪਯਤਿ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਤਤ੍ ਤਥਾ ਤਾਦृਸ਼ਂ ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਤ੍ਮ ਭਵਤੀਵ ਖਮ੍
ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਵਾਲਾ ਜੀਵ ਜੋ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ, ਖਾਲੀ ਜਗਤ ਵਾਂਗ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਂ ਨਾਮ ਜਗਜ੍ਜਾਤਂ ਤਤ੍ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਂ ਵਿਦੁਰ੍ ਬੁਧਾਃ । ਤਾਦृਗ੍ਰੂਪਂ ਪਞ੍ਚਕਾਤ੍ਮਵਿषਯੋਨ੍ਮੁਖਮ੍ ਆਗਤਮ੍
ਸਿਆਣੇ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਹੀ ਉਪਜ ਹੈ; ਇਹ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ, ਅਨੁਭਵ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਜਗਤ੍ਪਦਾਰ੍ਥਸਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਵਿਰਾਟ੍ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਕਾਰਣਮ੍ । ਕਾਰਣਸ੍ਯ ਸਮਾਨ੍ਯ੍ ਏਵ ਕਾਰ੍ਯਾਣਿ ਚ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਤਃ
ਇਹ ਵਿਰਾਟ ਰੂਪ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਨਤੀਜੇ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਯਥੈष ਸ ਵਿਰਾਡ੍ ਏਵਂ ਵਿਰਾਟ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ । ਸ੍ਵਸਂਵਿਦਿ ਪ੍ਰਸਰਤਿ ਬੋਧਵਾਨ੍ ਨ ਤ੍ਵ੍ ਅਬੋਧਵਾਨ੍
ਜਿਵੇਂ ਵਿਰਾਟ ਰੂਪ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਹਰ ਇਕ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਵਿਰਾਟ ਵਿਆਪਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੀ ਸੂਝ ਵਿਚ ਖੁਲਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਅਗਿਆਨ ਹੋਣ ਤੇ ਨਹੀਂ।
ਆਸਰੀਸृਪਮ੍ ਆਰੁਦ੍ਰਮ੍ ਏਵਮ੍ ਅਭ੍ਯੁਤ੍ਥਿਤੋ ਭ੍ਰਮਃ । ਅਣਾਵ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਦ੍ਰਿਵਿਸ੍ਤਾਰੋ ਬੀਜਕੋਸ਼ ਇਵ ਦ੍ਰੁਮਃ
ਇਹ ਭ੍ਰਮ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉੱਠਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਣੂ ਵਿਚ ਵੀ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਦੇ ਕੋਸ਼ ਤੋਂ ਰੁੱਖ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।
ਆਸਰੀਸृਪਮ੍ ਆਰੁਦ੍ਰਂ ਵਿਰਾਟ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ । ਪਰਾਣਾਵ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਨਨ੍ਤਾਤ੍ਮਾ ਬੋਧਤੋ ਨ ਤ੍ਵ੍ ਅਬੋਧਤਃ
ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਵਿਰਾਟ ਹਰ ਇਕ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਿਆਪਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਅਣੂ ਵਿਚ ਵੀ ਅਨੰਤ ਆਤਮਾ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
ਯਾਦृਗ੍ ਏਵ ਵਿਰਾਡਾਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਏष ਵਿਸ੍ਤਾਰ ਆਗਤਃ । ਤਾਦृਗ੍ ਏਵੇਹ ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ਨ੍ ਅਣੁਮਾਤ੍ਰੇ ऽਪਿ ਭੂਤਕੇ
ਜਿਵੇਂ ਵਿਰਾਟ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਫੈਲਾਅ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਫੈਲਾਅ ਇੱਥੇ ਹਰ ਜੀਵ ਵਿੱਚ, ਇ en sab ton ਛੋਟੇ ਕਣ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ।
ਪਰਮਾਰ੍ਥੇਨ ਨ ਸ੍ਥੂਲਂ ਨ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਂ ਕਿਞ੍ਚਨ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । ਯਦ੍ ਯਥਾ ਭਾਵਿਤਂ ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ ਤਥਾਸ਼੍ਵ੍ ਅਨੁਭੂਯਤੇ
ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ, ਕਦੇ ਵੀ ਕੁਝ ਮੋਟਾ ਜਾਂ ਬਾਰੀਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜੋ ਕੁਝ ਜਿੱਥੇ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਓਥੇ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਰੰਤ ਅਨੁਭਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨਸ਼੍ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸੋ ਜਾਤਂ ਮਨਸਸ਼੍ ਚਨ੍ਦ੍ਰ ਉਤ੍ਥਿਤਃ । ਜੀਵਾਜ੍ ਜੀਵੋ ऽਥ ਵੈਕੈषਾ ਸਤ੍ਤਾ ਦ੍ਰਵਜਲਾਙ੍ਗਵਤ੍
ਮਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਮਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜੀਵ ਜੀਵ ਤੋਂ ਹੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਤਰਲਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ੁਕ੍ਰਸਾਰਂ ਵਿਦੁਰ੍ ਜੀਵਂ ਪ੍ਰਾਲੇਯਕਣਸਨ੍ਨਿਭਮ੍ । ਆਨਨ੍ਦੋ ਬਲਸਨ੍ਦੋਹਸ੍ ਤਤ ਏਵ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ
ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ੁਕਰ ਦਾ ਸਰੂਪ ਜੀਵ ਹੈ, ਜੋ ਹਿਮ ਦੇ ਕਣ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਜਥਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਤਂ ਚੇਤਤਿ ਚਿਦਾਭਾਸਂ ਪੂਰ੍ਵਮ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਸ੍ਵਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਾ । ਤਤ੍ਰ ਤਨ੍ਮਯਤਾਂ ਧਤ੍ਤੇ ਤੇਨ ਤਨ੍ਮਯਰੂਪਿਣੀਮ੍
ਆਤਮਾ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਪਰਛਾਂਵੇ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਜੀਵਸਂਵਿਦ੍ ਅਥੈषਾਨ੍ਤਰ੍ ਯਦ੍ ਉਪਾਯਾਤਿ ਪਞ੍ਚਤਾਮ੍ । ਨ ਤਤ੍ਰ ਕਾਰਣਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਨ ਚ ਕਾਰ੍ਯਤਾ
ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਸੂਝ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਥੇ ਨਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ।
ਪ੍ਰਤਿਯੋਗਿਵ੍ਯਵਚ੍ਛਿਤ੍ਤੇਰ੍ ਅਭਾਵਾਤ੍ ਸ੍ਵਤ੍ਵਭਾਵਯੋਃ । ਸ੍ਵਭਾਵੋਕ੍ਤਿਰ੍ ਨ ਚੈਵਾਤ੍ਰ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਰ੍ਥਾਨੁਸਾਰਿਣੀ
ਆਤਮਾ ਤੇ ਗੈਰ-ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਪਾਸਾ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇੱਥੇ ਕੁਦਰਤੀ ਗੱਲ ਵੀ ਅਸਲ ਮਤਲਬ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।
ਜੀਵੋ ਜੀਵਤ੍ਵਮ੍ ਏਵ ਸ੍ਵਂ ਜੀਵਤ੍ਵਾਦ੍ ਏਵ ਚ ਸ੍ਵਤਃ । ਅਨ੍ਤਸ੍ਤ੍ਵੇਨ ਬਹਿष੍ਟ੍ਵੇਨ ਦृਸ਼੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਚ ਭਾਵਯਨ੍
ਜੀਵ ਆਪਣੀ ਜੀਵਤਾ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਆਪਣੀ ਜੀਵਤਾ ਤੋਂ ਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅੰਦਰ, ਬਾਹਰ ਤੇ ਦਿੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ।
ਨੀਹਾਰੇਣੇਵ ਸਂਵੀਤਸ਼੍ ਚੇਤ੍ਯਵਸ੍ਤੁਪਰਾਯਣਃ । ਜਾਤ੍ਯਨ੍ਧ ਇਵ ਪਨ੍ਥਾਨਮ੍ ਆਵृਤਾਤ੍ਮਾ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਜਿਵੇਂ ਧੁੰਦ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਬਾਹਰੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਨਜ਼ਰ ਜਨਮ ਤੋਂ ਅੰਨ੍ਹੇ ਵਾਂਗ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਆਪਣਾ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ।
ਜਗਜ੍ਜृਮ੍ਭਿਕਯਾ ਜੀਵਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਨੈਕ੍ਯਦ੍ਵਿਤ੍ਵਯਾ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯੇਵ ਪਵਨਸ੍ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨੋ ऽਭਿਨ੍ਨਯਾਨਯਾ
ਜੀਵ, ਜਗਤ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਕਾਰਨ, ਇਕਤਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇਪਣ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਕੰਪਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਆਪਣੀ ਮੂਲਤਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਬੁਦ੍ਧਮ੍ ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਂ ਜੀਵੋ ਜਨਿਤਵਾਸਨਃ । ਆਦ੍ਯਂ ਕ੍ਸ਼ੀਵ ਇਵਾਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਆਵृਤਾਤ੍ਮਾ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਜੀਵ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ, ਜਾਗਰੂਕ, ਸ਼ੁਰੂ ਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਜਨਮ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੀ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਧੂੜ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਆਇਨਾ ਆਪਣਾ ਚਿਹਰਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।
ਅਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯ ਮਹਾਗ੍ਰਨ੍ਥੇਰ੍ ਮਿਥ੍ਯਾਵੇਦ੍ਯਾਤ੍ਮਨੋ ऽਸਤਃ । ਅਹਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਰੂਪਸ੍ਯ ਭੇਦੋ ਮੋਕ੍ਸ਼ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ
ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਗੰਠ ਨੂੰ, ਜੋ ਝੂਠੀ, ਜਾਣਨਯੋਗ, ਅਸਲੀਅਤ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਵੱਖ ਕਰ ਦੇਣਾ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵ੍ਯਪਗਤਘਨਚੇਤਨਸ੍ ਸਮਨ੍ਤਾਦ੍ ਅਹਮ੍ ਇਤਿ ਨੂਨਮ੍ ਅਬੁਧ੍ਯਮਾਨ ਆਸ੍ਸ੍ਵ । ਅਨਭਿਧਪਰਚੇਤਨੈਕਰੂਪਸ੍ ਸਦਸਦਸਨ੍ ਨ ਸਦਾ ਸਦੋਦਿਤਸ਼੍ ਚ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚੋਂ 'ਮੈਂ' ਵਾਲੀ ਭਾਰੀ ਅਹੰਕਾਰਤਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਐਸਾ ਬਣ ਜਾ ਕਿ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਸੋਚ ਹੀ ਨਾ ਰਹੇ। ਸੱਚੀ, ਬਿਨਾ ਬੋਲਿਆ ਹੋਇਆ ਚੇਤਨ, ਜੋ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨਾ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ, ਪਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੱਚ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੀ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾ।
ਜ੍ਞਾਨਿਨੈਵ ਸਦਾ ਭਾਵ੍ਯਂ ਰਾਮ ਨ ਜ੍ਞਾਨਬਨ੍ਧੁਨਾ । ਅਜ੍ਞਤੈਵ ਵਰਂ ਮਨ੍ਯੇ ਨ ਪੁਨਰ੍ ਜ੍ਞਾਨਬਨ੍ਧੁਤਾ
ਰਾਮਾ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਹੀ ਬਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਾਥੀ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਇਹ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਅਗਿਆਨ ਹੋਣਾ ਵੀ ਚੰਗਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਿਰਫ਼ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਾਥੀ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿਣਾ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ।
ਕਿਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਜ੍ਞਾਨਬਨ੍ਧੁਰ੍ ਜ੍ਞਾਨੀ ਚੈਵ ਕਿਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਕਿਂ ਫਲਂ ਜ੍ਞਾਨਬਨ੍ਧੁਤ੍ਵੇ ਜ੍ਞਾਨਿਤ੍ਵੇ ऽਪਿ ਚ ਕਿਂ ਫਲਂ
'ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਾਥੀ' ਦਾ ਕੀ ਮਤਲਬ ਹੈ, ਤੇ 'ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ' ਕੌਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਾਥੀ ਹੋਣ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ ਹੈ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਹੋਣ ਦਾ ਕੀ ਫਲ ਹੈ?
ਵ੍ਯਾਚष੍ਟੇ ਯḫ ਪਠਤਿ ਚ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਭੋਗਾਯ ਸ਼ਿਲ੍ਪਿਵਤ੍ । ਯਤਤੇ ਨ ਤ੍ਵ੍ ਅਨੁष੍ਠਾਨੇ ਜ੍ਞਾਨਬਨ੍ਧੁਸ੍ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਤੇ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਮਨੋਰੰਜਨ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਕਾਰੀਗਰ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ 'ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਾਥੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਰ੍ਮਸ੍ਪਨ੍ਦੇषੁ ਨੋ ਬੋਧḫ ਫਲਿਤੋ ਯਸ੍ਯ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ । ਬੋਧਸ਼ਿਲ੍ਪੋਪਜੀਵਿਤ੍ਵਾਜ੍ ਜ੍ਞਾਨਬਨ੍ਧੁਸ੍ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਫਲ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਚਲਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਦੇ ਹُنਰ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਗੁਜਾਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਾਥੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਸਨਾਸ਼ਨਮਾਤ੍ਰੇਣ ਤੁष੍ਟਾਸ਼੍ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਫਲੇਨ ਯੇ । ਅਜ੍ਞਾਞ੍ ਜ੍ਞਾਨਾਂਸ਼ਬਨ੍ਧੂਂਸ੍ ਤਾਨ੍ ਵਿਦ੍ਯਾਚ੍ ਛਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਸ਼ਿਲ੍ਪਿਨਃ
ਜੋ ਲੋਕ ਖਾਲੀ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਹਨ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਾਥੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰੀਗਰ ਹਨ।
ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਲਕ੍ਸ਼ਣੇ ਧਰ੍ਮੇ ਵਰ੍ਤਤੇ ਯਸ਼੍ ਸ਼੍ਰੁਤੋਚਿਤਮ੍ । ਅਦੂਰਵਰ੍ਤਿਜ੍ਞਾਨਤ੍ਵਾਜ੍ ਜ੍ਞਾਨਬਨ੍ਧੁਸ੍ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕਰਮ ਦੀ ਲਕੜੀ ਵਾਲੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਚਲਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਾਥੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦਾ ਗਿਆਨ ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ।
ਆਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਂ ਵਿਦੁਰ੍ ਜ੍ਞਾਨਂ ਜ੍ਞਾਨਾਨ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਾਨਿ ਯਾਨਿ ਤੁ । ਤਾਨਿ ਜ੍ਞਾਨਾਵਭਾਸਾਨਿ ਸਾਰਸ੍ਯਾਨਵਬੋਧਨਾਤ੍
ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਹੀ ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਗਿਆਨ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਪਰਛਾਵੇਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਸਾਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ।