ਸ ਪਞ੍ਚਾਵਯਵḫ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ ਰਾਜਤੇ ਪੁਰੁषੋ ਵਿਰਾਟ੍ । ਅਨਨ੍ਤਾਕਾਰਸਂਵਿਤ੍ਤਿਰ੍ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾਤ੍ਮਾ ਨਿਰਾਮਯਃ
ਫਿਰ ਪੰਜ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮਨੁੱਖ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਅਨੰਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੁਖਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।
ਮਨੋਮਯੋ ऽਸਾਵ੍ ਉਦਿਤḫ ਪਰਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਥਮੋਤ੍ਥਿਤਃ । ਆਕਾਸ਼ਵਿਸ਼ਦਸ਼੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤੋ ਨਿਤ੍ਯਾਨਨ੍ਤਵਿਭਾਮਯਃ
ਉਹ ਮਨ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਸਾਫ, ਸ਼ਾਂਤ, ਤੇ ਸਦਾ-ਅਨੰਤ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ।
ਸ ਚਾਪ੍ਯ੍ ਅਪਞ੍ਚਭੂਤਾਤ੍ਮਾ ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਤ੍ਮਕੋਪਮਃ । ਵਿਰਾਡਾਤ੍ਮੈਕਪੁਰੁषḫ ਪਰਮḫ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰਃ
ਉਹ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਾਲਾ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹੀ ਵਿਆਪਕ ਜੀਵ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ।
ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵਾਸ਼ੁ ਭਵਤਿ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵ ਵਿਲੀਯਤੇ । ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵ ਪ੍ਰਸਰਤਿ ਸ੍ਵਯਂ ਸਙ੍ਕੋਚਮ੍ ਏਤਿ ਚ
ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਪ ਹੀ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪ ਹੀ ਫੈਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪ ਹੀ ਸਿਮਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਕृਤੇਨਾਸੌ ਕਲ੍ਪੌਘੇਨ ਕ੍ਸ਼ਣੇਨ ਵਾ । ਯਦृਚ੍ਛਯੋਦੇਤਿ ਪੁਨḫ ਪੁਨਰ੍ ਭੂਤ੍ਵੋਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ
ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ, ਕਦੇ ਕਈ ਰਚਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਾਂ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨੋਮਾਤ੍ਰੈਕਰੂਪਾਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰਕृਤੇਰ੍ ਦੇਹ ਏष ਸਃ । ਏष ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਸ੍ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯੈਵਾਤਿਵਾਹਿਕਃ
ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਸਲ ਰੂਪ ਸਿਰਫ ਮਨ ਹੈ, ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਹੈ। ਇਹੀ ਆਠ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਾਲਾ ਸੁਖਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਵਾਹਨ ਹੈ।
ਸ੍ਥੂਲਸ੍ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮੋ ऽਮ੍ਬਰਾਤ੍ਮੈष ਵ੍ਯਕ੍ਤੋ ऽਵ੍ਯਕ੍ਤੋ ऽਨ੍ਤਵਰ੍ਜਿਤਃ । ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਬਹਿਰ੍ ਅਨ੍ਤਸ਼੍ ਚ ਨਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਏਵ ਚ
ਇਹ ਮੋਟਾ ਤੇ ਬਾਰੀਕ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਅਕਾਸ਼ ਹੈ, ਇਹ ਪ੍ਰਗਟ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਵੀ, ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਹੈ, ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਕੁਝ ਹੈ।
ਅਙ੍ਗਾਨਿ ਰਾਮ ਤਸ੍ਯਾष੍ਟੌ ਮਨष੍षष੍ਠਾਨਿ ਪਞ੍ਚ ਚ । ਸਾਹਮ੍ਭਾਵਾਨੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਭਾਵਾਭਾਵਮਯਾਨਿ ਚ
ਰਾਮਾ, ਇਸ ਦੇ ਅੱਠ ਅੰਗ ਹਨ: ਮਨ ਛੇਵਾਂ, ਤੇ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ। ਇਹ 'ਮੈਂ' ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਲੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਹਨ।
ਤੇਨ ਗੀਤਾ ਇਮੇ ਵੇਦਾਸ੍ ਸਹ ਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਕਲ੍ਪਨੈਃ । ਨਿਯਤਿਸ੍ ਸ੍ਥਾਪਿਤਾ ਤੇਨ ਤਥਾਦ੍ਯਾਪਿ ਯਥਾ ਸ੍ਥਿਤਾ
ਇਸ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਵੇਦ, ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੇ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਸਮੇਤ, ਰਚੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਸੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਇਹ ਸਥਾਪਤ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਅਨਨ੍ਤਮ੍ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਮੂਰ੍ਧਾਸ੍ਯ ਤਥਾਧḫ ਪਾਦਯੋਸ੍ ਤਲਮ੍ । ਅਪਰਾਕਾਸ਼ਮ੍ ਉਦਰਮ੍ ਇਦਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਮਣ੍ਡਲਮ੍
ਉਪਰਲੇ ਪਾਸੇ ਇਸ ਦਾ ਸਿਰ ਬੇਅੰਤ ਹੈ, ਹੇਠਾਂ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਤਲਵੇ ਹਨ। ਪੱਛਮੀ ਅਕਾਸ਼ ਇਸ ਦਾ ਪੇਟ ਹੈ—ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦਾ ਗੋਲ ਹੈ।
ਲੋਕਾਨ੍ਤਰਾਣ੍ਯ੍ ਅਨਨ੍ਤਾਨਿ ਪਾਰ੍ਸ਼ੁਕਾẖ ਕ੍ਸ਼ਤਜਂ ਪਯਃ । ਮਾਂਸਪੇਸ਼੍ਯẖ ਕ੍ਸ਼ਿਤਿਧਰਾਸ੍ ਸਰਿਤਸ੍ ਸਨ੍ਤਤਾਸ੍ ਸਿਰਾਃ
ਅਣਗਣਤ ਦੁਨੀਆਂ ਇਸ ਦੇ ਪਾਸੇ ਹਨ, ਲਹੂ ਇਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਹੈ, ਮਾਸ ਦੇ ਟੋਏ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਇਸ ਦੀਆਂ ਨਸਾਂ ਹਨ।
ਰਕ੍ਤਧਾਰਾ ਜਲਧਯੋ ਦ੍ਵਿਪਾਨ੍ਯ੍ ਏਵਾਨ੍ਤ੍ਰਵੇष੍ਟਨਮ੍ । ਬਾਹਵẖ ਕਕੁਭਸ੍ ਸ੍ਫਾਰਾਸ੍ ਤਾਰਕਾ ਰੋਮਸਨ੍ਤਤਿਃ
ਲਹੂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਹਨ, ਟਾਪੂ ਆਂਤਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁੰਜਲਾਂ ਹਨ, ਚੌੜੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ, ਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਸਰੀਰ ਦੇ ਵਾਲ ਹਨ।
ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਦ੍ ਅਨਿਲਸ੍ਕਨ੍ਧਾ ਏਕੋਨਾḫ ਪ੍ਰਾਣਵਾਯਵਃ । ਮਾਰ੍ਤਾਣ੍ਡਮਣ੍ਡਲਂ ਚਣ੍ਡਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਜਠਰਪਾਵਕਃ
ਪੰਜਾਹ ਹਵਾ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਵਾਤਾਂ ਹਨ, ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਸਾਹਾਂ ਪੰਜਾਹ ਤੋਂ ਇਕ ਘੱਟ ਹਨ; ਤਪਦਾ ਸੂਰਜ ਦਾ ਗੋਲ ਪਿੱਤ ਹੈ, ਤੇ ਪਚਣ ਦੀ ਅੱਗ ਪੇਟ ਦੀ ਅੱਗ ਹੈ।
ਸ਼ਸ਼ਾਙ੍ਕਮਣ੍ਡਲਂ ਜੀਵਸ਼੍ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਸਿਤਂ ਬਲਮ੍ । ਮਨਸ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਕੋਸ਼ਾਤ੍ਮ ਸਾਰਾਤ੍ਮ ਪਰਮਾਮृਤਮ੍
ਚੰਦ ਦਾ ਗੋਲ ਜੀਵਨ ਦੀ ਰਸ ਹੈ, ਕਫ਼, ਸ਼ੁਕਰ, ਚਿੱਟਾ ਬਲ ਤੇ ਤਾਕਤ ਹੈ; ਮਨ ਇਰਾਦਿਆਂ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੈ, ਸਰੂਪ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਰਵੋਤਮ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੈ।
ਮੂਲਂ ਸ਼ਰੀਰਕੋਸ਼ਸ੍ਯ ਬੀਜਂ ਕਰ੍ਮਦ੍ਰੁਮਸ੍ਯ ਚ । ਪ੍ਰਸਵਸ੍ ਸਰ੍ਵਭਾਵਾਨਾਮ੍ ਇਨ੍ਦੁਰ੍ ਆਨਨ੍ਦਕਾਰਣਮ੍
ਸਰੀਰ ਦੇ ਆਵਰਨ ਦਾ ਮੂਲ, ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦਾ ਬੀਜ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ — ਇਹ ਚੰਦ ਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਇਨ੍ਦੁਮਣ੍ਡਲਂ ਨਾਮ ਸ ਸਮ੍ਰਾਡ੍ ਜੀਵ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਸ਼ਰੀਰਕਰ੍ਮਮਨਸਾਂ ਬੀਜਂ ਮੂਲਂ ਚ ਕਾਰਣਮ੍
ਜਿਸ ਨੂੰ ਚੰਦ ਦਾ ਗੋਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਜੀਵ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਰੀਰ, ਕਰਮ ਤੇ ਮਨ ਦਾ ਬੀਜ, ਮੂਲ ਅਤੇ ਕਾਰਨ ਹੈ।
ਅਸ੍ਮਾਦ੍ ਇਨ੍ਦੁਨਿਭਾਜ੍ ਜੀਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਸਰਨ੍ਤਿ ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯੇ । ਜੀਵਾ ਮਨਾਂਸਿ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਸੁਖਾਨ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਨਾਮृਤਾਨਿ ਚ
ਇਸ ਚੰਦ ਵਰਗੇ ਜੀਵ ਤੋਂ ਹੀ ਤਿੰਨ ਲੋਕ, ਜੀਵ, ਮਨ, ਕਰਮ, ਸੁਖ, ਖਾਣਾ ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਵਿਰਾਜ ਏਤੇ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿष੍ਣੁਜਿਨਾਦਯਃ । ਤਸ੍ਯ ਚਿਤ੍ਤਚਮਤ੍ਕਾਰਾਸ੍ ਸੁਰਾਸੁਰਨਭਸ਼੍ਚਰਾਃ
ਇਹ ਚਮਕਦਾਰ ਇਰਾਦੇ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਸ਼ਿਵ ਆਦਿ ਹਨ; ਇਸ ਦੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਵਿਲੱਖਣਤਾਵਾਂ ਦੇਵਤੇ, ਦੈਤ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।
ਚਿਤ੍ਸ੍ਵਭਾਵੋ ਬੁਧ੍ਯਮਾਨḫ ਪ੍ਰਾਲੇਯਪਰਮਾਣੁਤਾਮ੍ । ਯਦਾਦੌ ਭਾਵਯਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਤਦਾ ਤਤ੍ਰੈਵ ਤਿष੍ਠਤਿ
ਚਿੱਤ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸੁਰਤ, ਜਦੋਂ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਹਿਮ ਦੇ ਕਣ ਵਰਗਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਉਹ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸੋਚਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਵਿਚ ਹੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਤੇਨੈਤਦ੍ ਏਵ ਜੀਵਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਰਘੂਦ੍ਵਹ । ਪਞ੍ਚਾਵਯਵਮ੍ ਏਤਤ੍ ਤਚ੍ ਛਰੀਰਮ੍ ਅਨੁਭੂਯਤੇ
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਇਹੀ ਜੀਵ ਦਾ ਠਿਕਾਣਾ ਸਮਝੋ। ਇਹ ਪੰਜ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਬਣ ਕੇ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਵਿਰਾਡ੍ਜੀਵਾਚ੍ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸੋ ਜੀਵਭੂਤਾਨਿ ਦੇਹਿਨਾਮ੍ । ਪ੍ਰਸਰਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਨਜਾਤਾਨਿ ਪ੍ਰਾਲੇਯਵਿਸਰਾਤ੍ਮਨਾ
ਵਿਰਾਟ ਜੀਵ ਤੋਂ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ, ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਖਾਣ-ਪੀਣ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਹਿਮ ਦੀ ਸਰੂਪਤਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤਾਨ੍ਯ੍ ਏਵ ਦੇਹਿਦੇਹੇषੁ ਜੀਵਾ ਜੀਵਨ੍ਤਿ ਜੀਵਿषੁ । ਮਨੋਭੂਤਾ ਵਿਚੇष੍ਟਨ੍ਤੇ ਕਰ੍ਮ ਜਨ੍ਮਸੁ ਕਾਰਣਮ੍
ਇਹੀ ਜੀਵ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿਚ ਜੀਵਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਇਹ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਰਮ ਹੀ ਜਨਮਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਏਵਂ ਵਿਰਾਟ੍ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਮਹਾਕਲ੍ਪਸ਼ਤਾਨਿ ਚ । ਗਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਥ ਭਵਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਨਾਨਾਚਾਰਾਣਿ ਸਨ੍ਤਿ ਚ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵੱਡੇ ਜੀਵ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਮਹਾਂ ਯੁਗ ਗੁਜ਼ਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਆਉਣਗੇ ਵੀ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵਤੋ ऽਨੁਭਵਰੂਪਯਾਨਯਾ ਸਤ੍ਤਯੋਤ੍ਤਮਪਦਾਦ੍ ਅਭਿਨ੍ਨਯਾ । ਅਨ੍ਤਵਰ੍ਜਿਤਮਹਾਙ੍ਗਸਙ੍ਗਯਾ ਤਿष੍ਠਤੀਤਿ ਪੁਰੁषḫ ਪਰਂ ਵਿਰਾਟ੍
ਉੱਚਾ ਪਰਮ ਜੀਵ, ਵੱਡਾ ਵਿਰਾਟ, ਹਰ ਥਾਂ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਦਰਜੇ ਤੋਂ ਅਟੁੱਟ, ਬੇਅੰਤ ਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਪੁਰੁषਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਏष ਯਦ੍ ਯਤ੍ ਕਲ੍ਪਯਤਿ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਤਤ੍ ਤਥਾ ਤਾਦृਸ਼ਂ ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਤ੍ਮ ਭਵਤੀਵ ਖਮ੍
ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਵਾਲਾ ਜੀਵ ਜੋ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ, ਖਾਲੀ ਜਗਤ ਵਾਂਗ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਂ ਨਾਮ ਜਗਜ੍ਜਾਤਂ ਤਤ੍ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਂ ਵਿਦੁਰ੍ ਬੁਧਾਃ । ਤਾਦृਗ੍ਰੂਪਂ ਪਞ੍ਚਕਾਤ੍ਮਵਿषਯੋਨ੍ਮੁਖਮ੍ ਆਗਤਮ੍
ਸਿਆਣੇ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਹੀ ਉਪਜ ਹੈ; ਇਹ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ, ਅਨੁਭਵ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਜਗਤ੍ਪਦਾਰ੍ਥਸਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਵਿਰਾਟ੍ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਕਾਰਣਮ੍ । ਕਾਰਣਸ੍ਯ ਸਮਾਨ੍ਯ੍ ਏਵ ਕਾਰ੍ਯਾਣਿ ਚ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਤਃ
ਇਹ ਵਿਰਾਟ ਰੂਪ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਨਤੀਜੇ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਯਥੈष ਸ ਵਿਰਾਡ੍ ਏਵਂ ਵਿਰਾਟ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ । ਸ੍ਵਸਂਵਿਦਿ ਪ੍ਰਸਰਤਿ ਬੋਧਵਾਨ੍ ਨ ਤ੍ਵ੍ ਅਬੋਧਵਾਨ੍
ਜਿਵੇਂ ਵਿਰਾਟ ਰੂਪ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਹਰ ਇਕ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਵਿਰਾਟ ਵਿਆਪਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੀ ਸੂਝ ਵਿਚ ਖੁਲਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਅਗਿਆਨ ਹੋਣ ਤੇ ਨਹੀਂ।
ਆਸਰੀਸृਪਮ੍ ਆਰੁਦ੍ਰਮ੍ ਏਵਮ੍ ਅਭ੍ਯੁਤ੍ਥਿਤੋ ਭ੍ਰਮਃ । ਅਣਾਵ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਦ੍ਰਿਵਿਸ੍ਤਾਰੋ ਬੀਜਕੋਸ਼ ਇਵ ਦ੍ਰੁਮਃ
ਇਹ ਭ੍ਰਮ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉੱਠਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਣੂ ਵਿਚ ਵੀ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਦੇ ਕੋਸ਼ ਤੋਂ ਰੁੱਖ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।
ਆਸਰੀਸृਪਮ੍ ਆਰੁਦ੍ਰਂ ਵਿਰਾਟ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ । ਪਰਾਣਾਵ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਨਨ੍ਤਾਤ੍ਮਾ ਬੋਧਤੋ ਨ ਤ੍ਵ੍ ਅਬੋਧਤਃ
ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਵਿਰਾਟ ਹਰ ਇਕ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਿਆਪਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਅਣੂ ਵਿਚ ਵੀ ਅਨੰਤ ਆਤਮਾ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।