ਇਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨ੍ ਅਖਿਲਪਦਾਰ੍ਥਸਾਰ੍ਥਕੋਸ਼ੇ ਵ੍ਯੋਮਨ੍ਯ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਤਿਵਿਤਤੇ ਜਗਨ੍ਤਿ ਸਨ੍ਤਿ । ਕ੍ਸ਼ੁਬ੍ਧਾਮ੍ਬੁਪ੍ਰਸृਤਤਰਙ੍ਗਭਙ੍ਗਭਙ੍ਗ੍ਯਾ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰਾਵਿਰਲਤਰਂ ਮਿਥੋ ਮਿਲਨ੍ਤਿ
ਇਸ ਸਭ ਕੁਝ ਨੂੰ ਸਮੇਟਣ ਵਾਲੇ, ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਖਜ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਮੌਜੂਦ ਹਨ; ਹਰ ਥਾਂ, ਉਥਲੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਠਦੇ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਖੇਡ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਰੁਕਾਵਟ ਰਹਿਤ ਮਿਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਅਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਂ ਨਿਯਤਮ੍ ਅਰੋਧਕਾਨਿ ਨਿਤ੍ਯਂ ਪ੍ਰੋਤ੍ਕਮ੍ਪਾਨ੍ਯ੍ ਅਮਲਨਭਾਂਸਿ ਵਾਰਿਣੀਵ । ਚਿਤ੍ਰਜ੍ਞਪ੍ਰਵਿਸृਤਚਿਤ੍ਤਚਿਤ੍ਰਜਾਲਾਨੀਵਾਨ੍ਤਰ੍ ਬਹਿਰ੍ ਇਵ ਵृਨ੍ਦਜृਮ੍ਭਿਤਾਨਿ
ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਹਨ, ਸਦਾ ਹਿਲਦੇ-ਡੁੱਲਦੇ ਹਨ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ; ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸੋਚਾਂ ਦੀ ਜਾਲ, ਉਹ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ, ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਅਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਂ ਪਰਿਮਿਲਿਤਾਨਿ ਕਾਨਿਚਿਤ੍ ਖੇ ਨਾਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਂ ਪਰਿਮਿਲਿਤਾਨਿ ਕਾਨਿਚਿਚ੍ ਚ । ਸਰ੍ਵਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਰਮਚਿਤੇਰ੍ ਅਨਨ੍ਤਰੂਪਾਣ੍ਯ੍ ਆਰਮ੍ਭਪ੍ਰਚੁਰਦਿਗਨ੍ਤਸਮ੍ਭृਤਾਨਿ
ਕੁਝ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ; ਪਰਮ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸਭ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦਗੀ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਬੇਅੰਤ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਕੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਲੋਲਾਮ੍ਬੂਦਰਪੁਰਬਿਮ੍ਬਭਙ੍ਗੁਰਾਣਿ ਸ੍ਵਾਨ੍ਤਸ੍ਥਾਵਿਰਲਮਹਾਪੁਰੋਪਮਾਨਿ । ਸੁਸ੍ਥੈਰ੍ਯਾਣ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਸਤਤਂ ਕ੍ਸ਼ਣਕ੍ਸ਼ਯਾਣਿ ਚਿਦ੍ਰੂਪਾਰ੍ਣਵਲਹਰੀਵਿਵਰ੍ਤਨਾਨਿ
ਕੁਝ ਅਸਥਿਰ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਨਾਜ਼ੁਕ ਛਵੀ, ਕੁਝ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਤੇ ਵਿਰਲੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ; ਜੋ ਠੀਕ ਵੀ ਹਨ, ਉਹ ਹਰ ਵੇਲੇ ਪਲ ਪਲ ਖਤਮ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪृਥਕ੍ਸ੍ਥਿਤਾਨਿ ਵ੍ਯਤਿਮਿਸ਼੍ਰਿਤਾਨਿ ਜਲਾਨਿ ਵੇਵਾਮ੍ਬੁਨਿਧੌ ਨਦੀਨਾਮ੍ । ਤਾਰਾਰ੍ਕਚਨ੍ਦ੍ਰਗ੍ਰਹਮਣ੍ਡਲਾਨਾਂ ਸਮੋਦਿਤਾਨਾਂ ਨਭਸੀਵ ਭਾਸਃ
ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤਾਰੇ, ਸੂਰਜ, ਚੰਦ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਮੁਨੇ ਜੀਵਸ੍ਯ ਯਦ੍ ਰੂਪਮ੍ ਆਕृਤਿਗ੍ਰਹਣਂ ਤਥਾ । ਯਥਾ ਚ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤ੍ਵਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਯਚ੍ ਚਾਸ੍ਯ ਤਦ੍ ਵਦ
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਦੱਸੋ: ਜੀਵ ਦਾ ਰੂਪ ਕੀ ਹੈ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਆਕਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਕੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?
ਸ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਙ੍ਕਚੇਤ੍ਯਾਙ੍ਕਂ ਚਿਦ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਪਰਨਾਮਕਮ੍ । ਅਨਨ੍ਤਂ ਚੇਤਨਾਕਾਸ਼ਂ ਜੀਵਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਚਿਨ੍ਹ੍ਹਿਤ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਅੰਤਹਿਨ ਚੇਤਨ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ 'ਜੀਵ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨ ਪਰਾਣੁ ਨ ਚ ਸ੍ਥੂਲਂ ਨ ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਨ ਚ ਕਿਞ੍ਚਨ । ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਸ੍ਵਾਨੁਭੂਤ੍ਯਾਤ੍ਮ ਸਰ੍ਵਗਂ ਜੀਵ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਇਹ ਨਾ ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਹੈ, ਨਾ ਵੱਡਾ, ਨਾ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਚੀਜ਼; 'ਜੀਵ' ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।
ਅਣੀਯਸਾਮ੍ ਅਣੀਯਾਂਸਂ ਸ੍ਥਵਿष੍ਠਂ ਚ ਸ੍ਥਵੀਯਸਾਮ੍ । ਨਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਕਂ ਚੈਵ ਸਰ੍ਵਂ ਜੀਵਂ ਵਿਦੁਰ੍ ਬੁਧਾਃ
ਵਿਦਵਾਨ ਲੋਕ 'ਜੀਵ' ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਖਮ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਸੁਖਮ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਵੱਡਾ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ — ਪਰ ਸਭ ਕੁਝ — ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਯਸ੍ਯ ਯਸ੍ਯ ਪਦਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਯੋ ਭਾਵਸ੍ ਤੇਨ ਤਤ੍ਰ ਤਮ੍ । ਸ੍ਥਿਤਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤਦਾਭਾਸਂ ਤਦਾਤ੍ਮੈਕਾਨ੍ਤਵੇਦਨਾਤ੍
ਹਰ ਇਕ ਵਸਤੂ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਦਾ ਜੋ ਸੁਭਾਵ ਹੈ, ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ 'ਜੀਵ' ਉਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਵਾਂਗ ਟਿਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਸ ਰੂਪ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ ਚੇਤਤਿ ਯਥਾ ਯਤ੍ਰ ਯਦ੍ ਯਦਾਸ਼ੁ ਤਦ੍ ਏਵ ਹਿ । ਤਥਾ ਤਤ੍ਰ ਤਦਾ ਰਾਮ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਨੁਭਵਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਜਿੱਥੇ ਤੇ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਓਹੀ ਚੀਜ਼ ਉਥੇ ਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮਾ, ਉਹ ਓਥੇ ਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਅਨੁਭਵਯੋਗ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪਵਨਸ੍ਯ ਯਥਾ ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ਼੍ ਚੇਤ੍ਯਂ ਜੀਵਸ੍ਯ ਵੈ ਤਥਾ । ਸ੍ਵਸਂਵਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਨਿਰ੍ਣੇਯਂ ਨੋਪਦੇਸ਼ਾਮਯਕ੍ਸ਼ਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਉਸਦਾ ਕੰਮ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਤੋਂ ਹੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾਂ ਚੋਟ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਯਥੈਵਾਸ੍ਪਨ੍ਦਨਾਦ੍ ਵਾਤਸ੍ ਸਨ੍ਨ੍ ਏਵੈਤ੍ਯ੍ ਅਸਦਾਤ੍ਮਤਾਮ੍ । ਤਥੈਵਾਚੇਤਨਾਜ੍ ਜੀਵੋ ਜੀਵਨ੍ਨ੍ ਏਤਿ ਪਰਾਂ ਗਤਿਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਹਿਲਣਾ ਛੱਡ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਅਸਲੀਅਤ ਗੁਆ ਕੇ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ ਜਦੋਂ ਹੋਸ਼-ਸੂਝ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹੀ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਜੀਵਸ਼੍ ਚਿਦ੍ਘਨਰੂਪਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਹਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਚੇਤਨਾਤ੍ । ਦੇਸ਼ਕਾਲਕ੍ਰਿਯਾਦ੍ਰਵ੍ਯਸ਼ਕ੍ਤੀਰ੍ ਨਿਰ੍ਮਾਯ ਤਿष੍ਠਤਿ
ਜੀਵ ਚਿੱਤ-ਰੂਪ ਹੋਣ ਕਰਕੇ 'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਦੀ ਸੂਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਥਾਂ, ਸਮਾਂ, ਕਰਤਬ, ਪਦਾਰਥ ਤੇ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਰਚ ਕੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਦੇਸ਼ਕਾਲਕ੍ਰਿਯਾਦ੍ਰਵ੍ਯਚਰ੍ਚਿਤਾਂ ਚਰ੍ਚਿਤਾਂ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਅਸਤ੍ਯਾਂ ਸਤ੍ਯਵਤ੍ ਸ੍ਫਾਰਾਂ ਤਾਵਨ੍ਮਾਤ੍ਰਸ਼ਰੀਰਕਾਮ੍
ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਥਾਂ, ਸਮਾਂ, ਕਰਤਬ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥ ਨਾਲ ਸਜਾਉਂਦੀ ਹੈ—ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਸਭ ਝੂਠੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਸੱਚੇ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਚੇਤਿਤਾਮ੍ ਅਸਦਾਕਾਰਾਂ ਪ੍ਰਾਲੇਯਪਰਮਾਣੁਤਾਮ੍ । ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਅਥਾਤ੍ਮਤ੍ਵੇ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਸ੍ਵਮਰਣੋਪਮਾਮ੍
ਇਹ ਉਸ ਵਿਚਾਰਕ, ਝੂਠੀ ਆਕਾਰ ਨੂੰ—ਜੋ ਹਿਮ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਨਜ਼ੁਕ ਕਣਾਂ ਵਰਗਾ ਹੈ—ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਮਰਨ ਵਰਗਾ ਦੇਖਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ਵਾਵਯਵਾਨ੍ਯਤ੍ਵਸਦृਸ਼ੀਂ ਤਾਂ ਵਿਭਾਵਯਨ੍ । ਵਿਸ੍ਮृਤ੍ਯ ਚੇਤਨੀਂ ਸਤ੍ਤਾਂ ਤਤ੍ਤਾਮ੍ ਏਵਾਸ਼ੁ ਗਚ੍ਛਤਿ
ਉਹ ਰੂਪ, ਜੋ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਸੋਚਦਿਆਂ ਤੇ ਆਪਣੀ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਅਸਲੀ ਹਸਤ ਨੂੰ ਭੁਲ ਕੇ, ਇਹ ਜਲਦੀ ਉਸੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਏਵਂਰੂਪੋ ਬੁਧ੍ਯਮਾਨḫ ਪ੍ਰੋਚ੍ਛੂਨਤ੍ਵਮ੍ ਅਥਾਤ੍ਮਨਿ । ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਸ੍ਵਮ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਚਨ੍ਦ੍ਰਬਿਮ੍ਬਮ੍ ਇਵ ਦ੍ਰੁਤਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਇਹ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਆਪ—ਸਾਫ਼ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ—ਵਹਿੰਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਚੰਦ ਦੀ ਪਰਛਾਂਈ ਵਾਂਗ, ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਅਥੇਨ੍ਦੁਬਿਮ੍ਬਾਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਅਸੌ ਸਂਵਿਤ੍ਤਿਪਞ੍ਚਕਮ੍ । ਕਾਕਤਾਲੀਯਵਦ੍ ਭਿਨ੍ਨਮ੍ ਉਦਿਤਂ ਚੇਤਤਿ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ, ਚੰਦ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਵਾਂਗ, ਪੰਜ ਤਰਾਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਅਜਾਣੇ ਵਕਤ ਆਉਂਦੀ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਆਪ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਸਂਵਿਦਾਂ ਪਞ੍ਚ ਭਿਨ੍ਨਾਨ੍ਯ੍ ਅਙ੍ਗਾਨ੍ਯ੍ ਅਸਾਵ੍ ਅਥ । ਬੁਧ੍ਯਤੇ ਤਾਨਿ ਤਦ੍ਰੂਪਰਨ੍ਧ੍ਰਾਣ੍ਯ੍ ਅਨੁਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਪਿ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਚੇਤਨਾਵਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੁਖਮ ਰਸਤੇ ਵੀ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਸ ਪਞ੍ਚਾਵਯਵḫ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ ਰਾਜਤੇ ਪੁਰੁषੋ ਵਿਰਾਟ੍ । ਅਨਨ੍ਤਾਕਾਰਸਂਵਿਤ੍ਤਿਰ੍ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾਤ੍ਮਾ ਨਿਰਾਮਯਃ
ਫਿਰ ਪੰਜ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮਨੁੱਖ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਅਨੰਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੁਖਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।
ਮਨੋਮਯੋ ऽਸਾਵ੍ ਉਦਿਤḫ ਪਰਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਥਮੋਤ੍ਥਿਤਃ । ਆਕਾਸ਼ਵਿਸ਼ਦਸ਼੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤੋ ਨਿਤ੍ਯਾਨਨ੍ਤਵਿਭਾਮਯਃ
ਉਹ ਮਨ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਸਾਫ, ਸ਼ਾਂਤ, ਤੇ ਸਦਾ-ਅਨੰਤ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ।
ਸ ਚਾਪ੍ਯ੍ ਅਪਞ੍ਚਭੂਤਾਤ੍ਮਾ ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਤ੍ਮਕੋਪਮਃ । ਵਿਰਾਡਾਤ੍ਮੈਕਪੁਰੁषḫ ਪਰਮḫ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰਃ
ਉਹ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਾਲਾ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹੀ ਵਿਆਪਕ ਜੀਵ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ।
ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵਾਸ਼ੁ ਭਵਤਿ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵ ਵਿਲੀਯਤੇ । ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵ ਪ੍ਰਸਰਤਿ ਸ੍ਵਯਂ ਸਙ੍ਕੋਚਮ੍ ਏਤਿ ਚ
ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਪ ਹੀ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪ ਹੀ ਫੈਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪ ਹੀ ਸਿਮਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਕृਤੇਨਾਸੌ ਕਲ੍ਪੌਘੇਨ ਕ੍ਸ਼ਣੇਨ ਵਾ । ਯਦृਚ੍ਛਯੋਦੇਤਿ ਪੁਨḫ ਪੁਨਰ੍ ਭੂਤ੍ਵੋਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ
ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ, ਕਦੇ ਕਈ ਰਚਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਾਂ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨੋਮਾਤ੍ਰੈਕਰੂਪਾਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰਕृਤੇਰ੍ ਦੇਹ ਏष ਸਃ । ਏष ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਸ੍ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯੈਵਾਤਿਵਾਹਿਕਃ
ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਸਲ ਰੂਪ ਸਿਰਫ ਮਨ ਹੈ, ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਹੈ। ਇਹੀ ਆਠ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਾਲਾ ਸੁਖਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਵਾਹਨ ਹੈ।
ਸ੍ਥੂਲਸ੍ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮੋ ऽਮ੍ਬਰਾਤ੍ਮੈष ਵ੍ਯਕ੍ਤੋ ऽਵ੍ਯਕ੍ਤੋ ऽਨ੍ਤਵਰ੍ਜਿਤਃ । ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਬਹਿਰ੍ ਅਨ੍ਤਸ਼੍ ਚ ਨਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਏਵ ਚ
ਇਹ ਮੋਟਾ ਤੇ ਬਾਰੀਕ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਅਕਾਸ਼ ਹੈ, ਇਹ ਪ੍ਰਗਟ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਵੀ, ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਹੈ, ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਕੁਝ ਹੈ।
ਅਙ੍ਗਾਨਿ ਰਾਮ ਤਸ੍ਯਾष੍ਟੌ ਮਨष੍षष੍ਠਾਨਿ ਪਞ੍ਚ ਚ । ਸਾਹਮ੍ਭਾਵਾਨੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਭਾਵਾਭਾਵਮਯਾਨਿ ਚ
ਰਾਮਾ, ਇਸ ਦੇ ਅੱਠ ਅੰਗ ਹਨ: ਮਨ ਛੇਵਾਂ, ਤੇ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ। ਇਹ 'ਮੈਂ' ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਲੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਹਨ।
ਤੇਨ ਗੀਤਾ ਇਮੇ ਵੇਦਾਸ੍ ਸਹ ਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਕਲ੍ਪਨੈਃ । ਨਿਯਤਿਸ੍ ਸ੍ਥਾਪਿਤਾ ਤੇਨ ਤਥਾਦ੍ਯਾਪਿ ਯਥਾ ਸ੍ਥਿਤਾ
ਇਸ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਵੇਦ, ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੇ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਸਮੇਤ, ਰਚੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਸੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਇਹ ਸਥਾਪਤ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਅਨਨ੍ਤਮ੍ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਮੂਰ੍ਧਾਸ੍ਯ ਤਥਾਧḫ ਪਾਦਯੋਸ੍ ਤਲਮ੍ । ਅਪਰਾਕਾਸ਼ਮ੍ ਉਦਰਮ੍ ਇਦਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਮਣ੍ਡਲਮ੍
ਉਪਰਲੇ ਪਾਸੇ ਇਸ ਦਾ ਸਿਰ ਬੇਅੰਤ ਹੈ, ਹੇਠਾਂ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਤਲਵੇ ਹਨ। ਪੱਛਮੀ ਅਕਾਸ਼ ਇਸ ਦਾ ਪੇਟ ਹੈ—ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦਾ ਗੋਲ ਹੈ।