ਅਸਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਖਰੂਪੇ ऽਸ੍ਮਿਞ੍ ਜਗਦਾਖ੍ਯੇ ਵਿਦੋ ਭ੍ਰਮੇ । ਲੋਕਾਨ੍ਤਰਾਦ੍ਰ੍ਯੋਘਮਯੀ ਸੁਦृਢਾਜ੍ਞਸ੍ਯ ਭਾਵਨਾ
ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠਾ ਤੇ ਖਾਲੀ ਜਗਾ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਭਰਮ ਭਾਵਨਾ—ਜੋ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਵੱਡੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਇਦਂ ਹੇਯਮ੍ ਉਪਾਦੇਯਮ੍ ਇਦਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਅਜ੍ਞਤਾ । ਯਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯ ਭਵਾਯਾਸ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਜ੍ਞਸ੍ਯਾਪਿ ਮੂਢਤਾ
ਅੰਦਰੋਂ ਅਗਿਆਨ, ਜੋ ਸੋਚਦਾ ਹੈ 'ਇਹ ਛੱਡਣਾ, ਇਹ ਲੈਣਾ', ਉਹੀ ਬਣਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਇਹ ਭੁੱਲਣੀ ਤਾਂ ਸਰਵਜਨ ਨੂੰ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਚੇਤਨੋ ਹ੍ਯ੍ ਅਵਯਵੀ ਚੇਤਤ੍ਯ੍ ਅਵਯਵਾਨ੍ ਯਥਾ । ਸ੍ਵਾਨ੍ਤਰ੍ ਏਵ ਤਤਂ ਜੀਵਸ੍ ਤ੍ਰਿਜਗਦ੍ ਬੁਧ੍ਯਤੇ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਜੀਵਤ ਸਰੀਰ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਤਿੰਨ ਜਗਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
ਸਂਵਿਦਾਤ੍ਮ ਪਰਾਕਾਸ਼ਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਮ੍ ਅਹਮ੍ ਅਵ੍ਯਯਃ । ਵ੍ਯੋਮ੍ਨੋ ऽਵਯਵਰੂਪਾਣਿ ਤਸ੍ਯੇਮਾਨਿ ਜਗਨ੍ਤਿ ਮੇ
ਮੈਂ ਬੇਅੰਤ ਤੇ ਅਟੱਲ ਚੇਤਨਾਤਮਕ ਸਰੂਪ ਹਾਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਆਕਾਸ਼ ਹਾਂ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਮੇਰੇ ਲਈ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ।
ਸਚੇਤਨੋ ऽਯḫਪਿਣ੍ਡੋ ऽਨ੍ਤẖ ਕ੍ਸ਼ੁਰਸੂਚ੍ਯਾਦਿਕਂ ਯਥਾ । ਬੁਧ੍ਯਤੇ ਬੁਧ੍ਯਤੇ ਤਦ੍ਵਜ੍ ਜੀਵੋ ऽਨ੍ਤਸ੍ ਤ੍ਰਿਜਗਦ੍ਭ੍ਰਮਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਜੀਵਤ ਮਾਸ ਦਾ ਗੋਲਾ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵਾਲੇ ਵਾਲ, ਸੂਈ ਜਾਂ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਤਿੰਨ ਜਗਤਾਂ ਦੀ ਭ੍ਰਮਨਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
ਅਚਿਤ੍ ਸਚਿਦ੍ ਵਾ ਮृਤ੍ਪਿਣ੍ਡਸ਼੍ ਸ਼ਰਾਵੋਦਞ੍ਚਨਾਦਿਕਮ੍ । ਯਥਾਙ੍ਗਂ ਮਨੁਤੇ ਜੀਵਸ੍ ਤਥਾਙ੍ਗਂ ਮਨੁਤੇ ਜਗਤ੍
ਚੇਤਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਚੇਤਨ, ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਗੋਲਾ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਅਨੁਸਾਰ ਘੜਾ ਜਾਂ ਕਟੋਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ, ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਅਨੁਸਾਰ ਜਗਤ ਨੂੰ ਸੋਚਦਾ ਹੈ।
ਚਿਦ੍ ਅਚਿਦ੍ ਵਾਙ੍ਕੁਰੋ ਦੇਹੇ ਵृਕ੍ਸ਼ਤ੍ਵਂ ਮਨ੍ਯਤੇ ਯਥਾ । ਵृਕ੍ਸ਼ਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਰਹਿਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਦਂ ਤ੍ਰਿਜਗਤ੍ ਤਥਾ
ਚਾਹੇ ਚੇਤਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਚੇਤਨ, ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਇਕ ਅੰਕੁਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦਰਖ਼ਤ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਜਗਤ 'ਦਰਖ਼ਤ' ਦੇ ਅਸਲ ਅਰਥ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਦ੍ ਵਾਚਿਦ੍ ਵਾ ਯਥਾਦਰ੍ਸ਼ੋ ਬਿਮ੍ਬਿਤਂ ਵਾਪ੍ਯ੍ ਅਬਿਮ੍ਬਿਤਮ੍ । ਨਗਰਂ ਵੇਤ੍ਤਿ ਨੋ ਵਾਪਿ ਤਥਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯਮ੍
ਚਾਹੇ ਚੇਤਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਚੇਤਨ, ਦਰਪਣ ਵਿਚ ਚਿੱਤਰ ਝਲਕਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਇਹ ਤਿੰਨ ਜਗਤ ਹੈ।
ਦੇਸ਼ਕਾਲਕ੍ਰਿਯਾਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਏਵ ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯਮ੍ । ਅਹਨ੍ਤ੍ਵਜਗਤੋਸ੍ ਤੇਨ ਭੇਦੋ ਨਾਸ੍ਤਿ ਤਦਾਤ੍ਮਨੋਃ
ਤਿੰਨ ਜਗਤ ਸਿਰਫ਼ ਥਾਂ, ਸਮਾਂ, ਕਰਤਬ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥ ਹੀ ਹਨ; ਇਸ ਕਰਕੇ 'ਮੈਂ' ਅਤੇ ਜਗਤ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹੈ।
ਕਲ੍ਪਿਤੇਨੋਪਮਾਨੇਨ ਯਦ੍ ਏਤਦ੍ ਉਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ । ਅਤ੍ਰੋਪਮੈਕਦੇਸ਼ੇਨ ਉਪਮੇਯਸਧਰ੍ਮਤਾ
ਜੋ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਕਲਪਨਾ ਕਰਕੇ ਉਦਾਹਰਨ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਉਦਾਹਰਨ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਹੀ ਮਿਲਾਪ ਦਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਇਦਂ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਜ੍ ਜਗਤ੍ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਮ੍ । ਅਮੁਞ੍ਚਤḫ ਪਰਾਣੁਤ੍ਵਂ ਜੀਵਸ੍ਯੈਤਤ੍ ਸ੍ਮृਤਂ ਵਪੁਃ
ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਹਿਲਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਡੋਲ, ਉਸ ਦੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਖਮਤਾ ਨੂੰ ਨਾ ਛੱਡੋ; ਇਹੀ ਜੀਵ ਦੀ ਸਰੀਰਤਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਸਂਵੇਦਨਤ੍ਯਾਗੇ ਸ਼ੁਦ੍ਧਸਤ੍ਤਾਸ੍ਪਦੇ ਪਦੇ । ਨ ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ ਭੇਦੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨਿਸ੍ਸਙ੍ਗੋਪਲਕੋਸ਼ਯੋਃ
ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਅਨੁਭਵ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨ ਸ਼ੁੱਧ ਅਸਤਿਤਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਿਰਲੇਪ ਜੀਵ ਅਤੇ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਰਤਾ ਭੀ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
ਯੋ ਯੋ ਨਾਮ ਸਮੁਲ੍ਲੇਖੋ ਯਤ੍ਰ ਯਤ੍ਰ ਯਥਾ ਯਥਾ । ਯਦਾ ਯਦਾ ਯੇਨ ਯੇਨ ਪਯਸਸ੍ ਸ ਯਥਾ ਦ੍ਰਵਃ
ਜੋ ਵੀ ਵਿਚਾਰ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ, ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਵੀ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਉਠਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਰਵਾਦਾਰੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—
ਯੋ ਯੋ ਨਾਮ ਵਿਕਲ੍ਪਾਂਸ਼ੋ ਯਤ੍ਰ ਯਤ੍ਰ ਯਥਾ ਯਥਾ । ਯਦਾ ਯਦਾ ਯੇਨ ਯੇਨ ਚੀਯਤੇ ਸ ਤਥੇਹ ਚਿਤ੍
ਜੋ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ, ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਵੀ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਉਭਰਦਾ ਹੈ—ਇਥੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਚਿੱਤ ਹੀ ਵਧਦਾ ਹੈ।
ਅਚਿਤ੍ਤ੍ਵਾਨ੍ ਨਾਸ੍ਤਿ ਮਨਸਿ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪẖ ਖ ਇਵਾਙ੍ਕੁਰਃ । ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ ਤੁ ਚੇਤਸੋ ਵਿਦ੍ਧਿ ਚਿਤੇਰ੍ ਏਵੇਹ ਕਲ੍ਪਨਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਅੰਕੁਰ ਨਹੀਂ ਉੱਗ ਸਕਦਾ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਚਿੱਤ ਨਹੀਂ, ਉਥੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਇਰਾਦਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਪਰ ਚਿੱਤ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਮਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਚਿੱਤ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਯਾ ਯੋਦੇਤਿ ਵਿਕਲ੍ਪਸ਼੍ਰੀਰ੍ ਅਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਾਸ਼ਯਂ ਪ੍ਰਤਿ । ਸਰ੍ਵਗਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਨਨ੍ਤਤ੍ਵਾਚ੍ ਚਿਦ੍ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਸ੍ ਸਾ ਨ ਸਨ੍ਮਯੀ
ਜਿਸ ਮਨ ਵਿਚ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਵਿਚ ਜੋ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਚਮਕ ਉੱਠਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਚਿੱਤ ਦੀ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕਤਾ ਤੇ ਅਨੰਤਤਾ ਕਰਕੇ ਸੱਚੀ ਹਸਤੀ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਸਰ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਕਲਨਾ ਸਤ੍ਯੇਤ੍ਯ੍ ਆਬਾਲਮ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਤਮ੍ । ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦਾਵ੍ ਅਨੁਭੂਤੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਅਰ੍ਥẖ ਕੇਨਾਪਲਪ੍ਸ੍ਯਤੇ
ਸਾਰੇ ਮਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ, ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ, ਸੱਚ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੁਪਨੇ ਆਦਿ ਵਿਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤਜਰਬਾ—ਉਸ ਦਾ ਅਰਥ ਕੌਣ ਠੁਕਰਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋ ਵਾਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਅਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋ ਯੋ ਯ ਆਲਿਖਿਤਸ਼੍ ਚਿਤਾ । ਸੋ ऽਨੁਭੂਤੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਸਤ੍ਯਸ੍ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਅਸਤ੍ਯਸ੍ਯੈਵ ਨੋ ਸਤਃ
ਚਾਹੇ ਉਹ ਵਿਚਾਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ, ਜੋ ਕੁਝ ਚਿੱਤ ਵਿਚ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਤਜਰਬਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਝੂਠ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ।
ਅਸਤ੍ਯਤਾਭਿਧਂ ਸਤ੍ਯਂ ਮੁਕ੍ਤ ਏਵ ਭਵੇਚ੍ ਛਿਵਃ । ਸੋ ऽਤਿਵਾਹਿਕਦੇਹੈਕਪਰਿਕ੍ਸ਼ਯਵਿਕਾਸਵਾਨ੍
ਜੋ ਕੁਝ ਸੱਚਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸਰੀਰ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਤੇ ਫੈਲਣ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜਗਨ੍ਤਿ ਵਾਤੈਰ੍ ਉਹ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਸ਼ਲ੍ਮਲਿਤੂਲਵਤ੍ । ਨੋਹ੍ਯਨ੍ਤੇ ਚੋਪਲਾਨੀਵ ਨ ਚ ਸਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਕਲ੍ਪਨਾਤ੍
ਸੰਸਾਰ ਹਵਾ ਨਾਲ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਲਮਲ ਦੇ ਰੇਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਉਡਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਪੱਥਰਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਉਡਦੇ, ਤੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹ ਹਨ ਹੀ ਨਹੀਂ।
ਇਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨ੍ ਅਖਿਲਪਦਾਰ੍ਥਸਾਰ੍ਥਕੋਸ਼ੇ ਵ੍ਯੋਮਨ੍ਯ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਤਿਵਿਤਤੇ ਜਗਨ੍ਤਿ ਸਨ੍ਤਿ । ਕ੍ਸ਼ੁਬ੍ਧਾਮ੍ਬੁਪ੍ਰਸृਤਤਰਙ੍ਗਭਙ੍ਗਭਙ੍ਗ੍ਯਾ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰਾਵਿਰਲਤਰਂ ਮਿਥੋ ਮਿਲਨ੍ਤਿ
ਇਸ ਸਭ ਕੁਝ ਨੂੰ ਸਮੇਟਣ ਵਾਲੇ, ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਖਜ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਮੌਜੂਦ ਹਨ; ਹਰ ਥਾਂ, ਉਥਲੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਠਦੇ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਖੇਡ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਰੁਕਾਵਟ ਰਹਿਤ ਮਿਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਅਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਂ ਨਿਯਤਮ੍ ਅਰੋਧਕਾਨਿ ਨਿਤ੍ਯਂ ਪ੍ਰੋਤ੍ਕਮ੍ਪਾਨ੍ਯ੍ ਅਮਲਨਭਾਂਸਿ ਵਾਰਿਣੀਵ । ਚਿਤ੍ਰਜ੍ਞਪ੍ਰਵਿਸृਤਚਿਤ੍ਤਚਿਤ੍ਰਜਾਲਾਨੀਵਾਨ੍ਤਰ੍ ਬਹਿਰ੍ ਇਵ ਵृਨ੍ਦਜृਮ੍ਭਿਤਾਨਿ
ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਹਨ, ਸਦਾ ਹਿਲਦੇ-ਡੁੱਲਦੇ ਹਨ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ; ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸੋਚਾਂ ਦੀ ਜਾਲ, ਉਹ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ, ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਅਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਂ ਪਰਿਮਿਲਿਤਾਨਿ ਕਾਨਿਚਿਤ੍ ਖੇ ਨਾਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਂ ਪਰਿਮਿਲਿਤਾਨਿ ਕਾਨਿਚਿਚ੍ ਚ । ਸਰ੍ਵਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਰਮਚਿਤੇਰ੍ ਅਨਨ੍ਤਰੂਪਾਣ੍ਯ੍ ਆਰਮ੍ਭਪ੍ਰਚੁਰਦਿਗਨ੍ਤਸਮ੍ਭृਤਾਨਿ
ਕੁਝ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ; ਪਰਮ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸਭ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦਗੀ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਬੇਅੰਤ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਕੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਲੋਲਾਮ੍ਬੂਦਰਪੁਰਬਿਮ੍ਬਭਙ੍ਗੁਰਾਣਿ ਸ੍ਵਾਨ੍ਤਸ੍ਥਾਵਿਰਲਮਹਾਪੁਰੋਪਮਾਨਿ । ਸੁਸ੍ਥੈਰ੍ਯਾਣ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਸਤਤਂ ਕ੍ਸ਼ਣਕ੍ਸ਼ਯਾਣਿ ਚਿਦ੍ਰੂਪਾਰ੍ਣਵਲਹਰੀਵਿਵਰ੍ਤਨਾਨਿ
ਕੁਝ ਅਸਥਿਰ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਨਾਜ਼ੁਕ ਛਵੀ, ਕੁਝ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਤੇ ਵਿਰਲੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ; ਜੋ ਠੀਕ ਵੀ ਹਨ, ਉਹ ਹਰ ਵੇਲੇ ਪਲ ਪਲ ਖਤਮ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪृਥਕ੍ਸ੍ਥਿਤਾਨਿ ਵ੍ਯਤਿਮਿਸ਼੍ਰਿਤਾਨਿ ਜਲਾਨਿ ਵੇਵਾਮ੍ਬੁਨਿਧੌ ਨਦੀਨਾਮ੍ । ਤਾਰਾਰ੍ਕਚਨ੍ਦ੍ਰਗ੍ਰਹਮਣ੍ਡਲਾਨਾਂ ਸਮੋਦਿਤਾਨਾਂ ਨਭਸੀਵ ਭਾਸਃ
ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤਾਰੇ, ਸੂਰਜ, ਚੰਦ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਮੁਨੇ ਜੀਵਸ੍ਯ ਯਦ੍ ਰੂਪਮ੍ ਆਕृਤਿਗ੍ਰਹਣਂ ਤਥਾ । ਯਥਾ ਚ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤ੍ਵਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਯਚ੍ ਚਾਸ੍ਯ ਤਦ੍ ਵਦ
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਦੱਸੋ: ਜੀਵ ਦਾ ਰੂਪ ਕੀ ਹੈ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਆਕਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਕੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?
ਸ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਙ੍ਕਚੇਤ੍ਯਾਙ੍ਕਂ ਚਿਦ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਪਰਨਾਮਕਮ੍ । ਅਨਨ੍ਤਂ ਚੇਤਨਾਕਾਸ਼ਂ ਜੀਵਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਚਿਨ੍ਹ੍ਹਿਤ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਅੰਤਹਿਨ ਚੇਤਨ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ 'ਜੀਵ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨ ਪਰਾਣੁ ਨ ਚ ਸ੍ਥੂਲਂ ਨ ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਨ ਚ ਕਿਞ੍ਚਨ । ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਸ੍ਵਾਨੁਭੂਤ੍ਯਾਤ੍ਮ ਸਰ੍ਵਗਂ ਜੀਵ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਇਹ ਨਾ ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਹੈ, ਨਾ ਵੱਡਾ, ਨਾ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਚੀਜ਼; 'ਜੀਵ' ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।
ਅਣੀਯਸਾਮ੍ ਅਣੀਯਾਂਸਂ ਸ੍ਥਵਿष੍ਠਂ ਚ ਸ੍ਥਵੀਯਸਾਮ੍ । ਨਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਕਂ ਚੈਵ ਸਰ੍ਵਂ ਜੀਵਂ ਵਿਦੁਰ੍ ਬੁਧਾਃ
ਵਿਦਵਾਨ ਲੋਕ 'ਜੀਵ' ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਖਮ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਸੁਖਮ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਵੱਡਾ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ — ਪਰ ਸਭ ਕੁਝ — ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਯਸ੍ਯ ਯਸ੍ਯ ਪਦਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਯੋ ਭਾਵਸ੍ ਤੇਨ ਤਤ੍ਰ ਤਮ੍ । ਸ੍ਥਿਤਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤਦਾਭਾਸਂ ਤਦਾਤ੍ਮੈਕਾਨ੍ਤਵੇਦਨਾਤ੍
ਹਰ ਇਕ ਵਸਤੂ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਦਾ ਜੋ ਸੁਭਾਵ ਹੈ, ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ 'ਜੀਵ' ਉਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਵਾਂਗ ਟਿਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਸ ਰੂਪ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।