ਪਸ਼੍ਯ ਮੇ ਪੁਰ ਉਹ੍ਯਨ੍ਤੇ ਇਤਿ ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਮ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਤਮ੍ । ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਵਗਚ੍ਛਾਮਿ ਯਥਾਵਨ੍ ਮੁਨਿਨਾਯਕ
‘ਵੇਖੋ, ਮੇਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹਿਲ ਰਹੇ ਹਨ’—ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਹੇ ਮੁਨੀ ਦੇ ਸਰਵਣੇ।
ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਚਿਤ੍ਤਂ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਜਗਤ੍ । ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਵਿਵਿਧਾਕਾਰਂ ਬੀਜਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ ਇਵ ਦ੍ਰੁਮਃ
ਸਾਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮਨ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੰਸਾਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰੁੱਖ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
ਮृਤੇ ਪੁਂਸਿ ਨਭੋਵਾਤੈਰ੍ ਮਿਲਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਾਣਵਾਯਵਃ । ਸਰਿਜ੍ਜਲੈਰ੍ ਇਵਾਮ੍ਭੋਧਿਜਲਾਨ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਦ੍ਰੁਤਾਨਿ ਹਿ
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਯੂ ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਤਸ਼੍ ਚੇਤਸ਼੍ ਚ ਯਾਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਤੇषਾਮ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਜਗਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਵ੍ਯੋਮਵਾਤਵਿਨੁਨ੍ਨਾਨਾਂ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪੈਕਾਤ੍ਮਕਾਨ੍ਯ੍ ਅਪਿ
ਇੱਥੋਂ-ਉੱਥੋਂ ਮਨ ਚਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬੇਅੰਤ ਜਗਤ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ੀ ਹਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵਿਖੇਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਪ੍ਰਾਣਵਾਤੈḫ ਪਵਨੈਸ੍ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਗਰ੍ਭਿਤੈਃ । ਸਰ੍ਵਾ ਏਵ ਦਿਸ਼ḫ ਪੂਰ੍ਣਾḫ ਪਸ਼੍ਯਾਮੀਮਾਸ੍ ਸਮਨ੍ਤਤਃ
ਮੈਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਦੇਖਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਲੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਤੇ ਇਰਾਦਿਆਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ।
ਅਤ੍ਰੈਤੇ ਪਸ਼੍ਯ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਜਗਤਾਂ ਗਣੈਃ । ਬੁਦ੍ਧਿਦृष੍ਟ੍ਯਾ ਸਮੁਹ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪੁਰੋ ਮਨ੍ਦਰਮੇਰਵਃ
ਇੱਥੇ ਦੇਖੋ—ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੀਆਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਢੇਰ ਹਨ; ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ, ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਵੀ ਇੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।
ਖਵਾਤੇ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਮृਤਪ੍ਰਾਣਾḫ ਪ੍ਰਾਣਾਨਾਮ੍ ਅਨ੍ਤਰੇ ਮਨਃ । ਮਨਸੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਜਗਦ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤਿਲੇ ਤੈਲਮ੍ ਇਵ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਹਵਾ ਦੀ ਚਲਣ ਵਿਚ ਮਰੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਾਣ ਹਨ; ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਨ ਹੈ; ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤਿਲ ਵਿਚ ਤੇਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਖਵਾਤੈẖ ਖੇ ਮृਤਪ੍ਰਾਣਾ ਯਥੋਹ੍ਯਨ੍ਤੇ ਮਨੋਮਯਾਃ । ਉਹ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵੈ ਤਥੈਤਾਨਿ ਤਦਙ੍ਗਾਨਿ ਜਗਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਪਿ
ਹਵਾ ਦੀ ਚਲਣ ਨਾਲ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਮਰੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਾਣ, ਜੋ ਮਨ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹਨ, ਚਲਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਟੰਗਾਂ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਦਾ ਹੈ।
ਸਭੂਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਮ੍ਬਰੋਰ੍ਵ੍ਯਾਦਿਵृਨ੍ਦਾਨਿ ਤ੍ਰਿਜਗਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਪਿ । ਉਹ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਾਪ੍ਯ੍ ਅਨੂਢਾਨਿ ਪੁਰਸ੍ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਗਨ੍ਧਵਤ੍
ਸਾਰੇ ਤੱਤ—ਅਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸੰਸਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਏ ਹੋਣ, ਹਰ ਥਾਂ ਸੁਗੰਧ ਵਾਂਗ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ।
ਤਾਨਿ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯੈਵ ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਨ ਦृਸ਼ਾ ਰਘੁਨਨ੍ਦਨ । ਪੁਰਸ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਰੂਪਾਣਿ ਸ੍ਵਸ੍ਵਪ੍ਨਪੁਰਪੂਰਵਤ੍
ਇਹ ਸਿਰਫ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਹੀ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ। ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਹ ਸਨਕਲਪ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ।
ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਦਾ ਸਨ੍ਤਿ ਸੁਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾਣ੍ਯ੍ ਏਵ ਖਾਦ੍ ਅਪਿ । ਕਲ੍ਪਨਾਮਾਤ੍ਰਸਾਰਤ੍ਵਾਨ੍ ਨ ਦਹ੍ਯਨ੍ਤੇ ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ
ਹਰ ਥਾਂ ਤੇ ਹਰ ਵੇਲੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਖਮ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਇ'en ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਸਰੂਪ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਵੀ ذਰਾ ਨਹੀਂ ਸਾੜ ਸਕਦੀ।
ਤਾਨ੍ਯ੍ ਏਵ ਦृਢਭਾਵਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਵੇषੁ ਲੋਕੇषੁ ਤੇष੍ਵ੍ ਅਲਮ੍ । ਮਤਾਨ੍ਯ੍ ਏਵ ਚਿਦਂਸ਼ਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਗਤ੍ਵਾਦ੍ ਭਵਾਨ੍ ਇਵ
ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਸਲ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਚੇਤਨਾ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੀਆਂ ਸਮਝੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਪੁਰਾਣੀਵ ਪੁਰḫ ਪ੍ਰਾਣਸਰਿਦ੍ਰਯੇ । ਅਨੂਢਾਨ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਚੋਹ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸੂਢਾਨ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਚ ਨੈਵ ਚ
ਜਿਵੇਂ ਪਰਛਾਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮਿਲੇ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਵੀ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਮੰਨ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਨਹੀਂ।
ਸੌਰਭਾਣਿ ਸਮੁਹ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਾਤਾਙ੍ਗਸ੍ਥਾਨਿ ਰਾਘਵ । ਜਗਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਾਣਸਂਸ੍ਥਾਨਿ ਵ੍ਯੋਮਾਤ੍ਮਕਤਯਾ ਤਥਾ
ਰਾਘਵ, ਜਿਵੇਂ ਵਾਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਲੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਗੰਧ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਜਗਤ ਵੀ ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਸਰੂਪ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਕੁਮ੍ਭੇ ਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰਂ ਨੀਤੇ ਯਥਾਨ੍ਤਰ੍ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਨਾਨ੍ਯਤਾ । ਸ੍ਪਨ੍ਦਨਾਦਿਮਯੇ ਚਿਤ੍ਤੇ ਤਥੈਵ ਤ੍ਰਿਜਗਦ੍ਭ੍ਰਮੇ
ਜਿਵੇਂ ਘੜਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਲੈ ਜਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਕੋਈ ਤਬਦੀਲੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ ਜੋ ਹਿਲਚਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਟਕਣ ਵੀ ਇਲਾਜ਼ ਹੈ।
ਇਤ੍ਥਂ ਜਗਦ੍ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਇਯਮ੍ ਅਸਤ੍ਯੈਵੋਦਿਤੈਵ ਤੇ । ਨ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ ਨੋਦੇਤਿ ਕੇਵਲਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰੂਪਿਣੀ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਟਕਣ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਝੂਠਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਨਾ ਤਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਨਵੀਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹੈ।
ਯਦਿ ਵਾਪ੍ਯ੍ ਊਹ੍ਯਤੇ ਵਾਤੈਸ੍ ਤਤ੍ ਤਦ੍ ਅਸ੍ਯਾ ਨ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ । ਤਦਨ੍ਤਸ੍ਸਂਸ੍ਥਿਤੈਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਨਾਵਿ ਕੋਸ਼ਗਤੈਰ੍ ਇਵ
ਜੇ ਇਹ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਹਵਾ ਨਾਲ ਘੜਾ ਹਿਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਅਸਲਤ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ; ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੋ ਹਿਲਚਲ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਖੋਲ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਯਥਾ ਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ऽਙ੍ਗ ਲਗ੍ਨੋ ऽਪਿ ਨਾਵ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਸ੍ ਸਂਸ੍ਥਿਤੈਰ੍ ਅਪਿ । ਨ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ਤਥਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਤ੍ਸਂਸ੍ਥੈਸ੍ ਤਨ੍ਮਯੈਰ੍ ਅਪਿ
ਜਿਵੇਂ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹਿਲਚਲ ਨੂੰ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ, ਉਸ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਜਾਂ ਉਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹੋਏ ਲੋਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ।
ਯਥਾ ਯੋਜਨਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਂ ਲਘੌ ਸਦ੍ਮਾਨੁਭੂਯਤੇ । ਯਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਪਾਦਪਸ੍ਤਮ੍ਭੇ ਪਰਮਾਣੌ ਤਥਾ ਜਗਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਯੋਜਨ ਲੰਬਾ ਚੀਜ਼ ਘਰ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਯਕਸ਼ ਦੇ ਪੈਰ ਦੇ ਥੰਭ ਜਾਂ ਇੱਕ ਪਰਮਾਣੂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
ਵਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਅਲ੍ਪਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਤਿਬृਹਲ੍ ਲਘੁਸਤ੍ਤ੍ਵੋ ऽਭਿਮਨ੍ਯਤੇ । ਮੂषਿਕਾ ਸ੍ਵਾਞ੍ਜਲਿਦ੍ਰਵ੍ਯਮ੍ ਇਵ ਪਙ੍ਕਮ੍ ਇਵਾਰ੍ਭਕਃ
ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਛੋਟੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਵੱਡੀ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੂਹਾ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਭਰ ਖਾਣ ਨੂੰ, ਜਾਂ ਬੱਚਾ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਟੋਏ ਨੂੰ।
ਅਸਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਖਰੂਪੇ ऽਸ੍ਮਿਞ੍ ਜਗਦਾਖ੍ਯੇ ਵਿਦੋ ਭ੍ਰਮੇ । ਲੋਕਾਨ੍ਤਰਾਦ੍ਰ੍ਯੋਘਮਯੀ ਸੁਦृਢਾਜ੍ਞਸ੍ਯ ਭਾਵਨਾ
ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠਾ ਤੇ ਖਾਲੀ ਜਗਾ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਭਰਮ ਭਾਵਨਾ—ਜੋ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਵੱਡੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਇਦਂ ਹੇਯਮ੍ ਉਪਾਦੇਯਮ੍ ਇਦਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਅਜ੍ਞਤਾ । ਯਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯ ਭਵਾਯਾਸ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਜ੍ਞਸ੍ਯਾਪਿ ਮੂਢਤਾ
ਅੰਦਰੋਂ ਅਗਿਆਨ, ਜੋ ਸੋਚਦਾ ਹੈ 'ਇਹ ਛੱਡਣਾ, ਇਹ ਲੈਣਾ', ਉਹੀ ਬਣਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਇਹ ਭੁੱਲਣੀ ਤਾਂ ਸਰਵਜਨ ਨੂੰ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਚੇਤਨੋ ਹ੍ਯ੍ ਅਵਯਵੀ ਚੇਤਤ੍ਯ੍ ਅਵਯਵਾਨ੍ ਯਥਾ । ਸ੍ਵਾਨ੍ਤਰ੍ ਏਵ ਤਤਂ ਜੀਵਸ੍ ਤ੍ਰਿਜਗਦ੍ ਬੁਧ੍ਯਤੇ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਜੀਵਤ ਸਰੀਰ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਤਿੰਨ ਜਗਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
ਸਂਵਿਦਾਤ੍ਮ ਪਰਾਕਾਸ਼ਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਮ੍ ਅਹਮ੍ ਅਵ੍ਯਯਃ । ਵ੍ਯੋਮ੍ਨੋ ऽਵਯਵਰੂਪਾਣਿ ਤਸ੍ਯੇਮਾਨਿ ਜਗਨ੍ਤਿ ਮੇ
ਮੈਂ ਬੇਅੰਤ ਤੇ ਅਟੱਲ ਚੇਤਨਾਤਮਕ ਸਰੂਪ ਹਾਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਆਕਾਸ਼ ਹਾਂ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਮੇਰੇ ਲਈ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ।
ਸਚੇਤਨੋ ऽਯḫਪਿਣ੍ਡੋ ऽਨ੍ਤẖ ਕ੍ਸ਼ੁਰਸੂਚ੍ਯਾਦਿਕਂ ਯਥਾ । ਬੁਧ੍ਯਤੇ ਬੁਧ੍ਯਤੇ ਤਦ੍ਵਜ੍ ਜੀਵੋ ऽਨ੍ਤਸ੍ ਤ੍ਰਿਜਗਦ੍ਭ੍ਰਮਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਜੀਵਤ ਮਾਸ ਦਾ ਗੋਲਾ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵਾਲੇ ਵਾਲ, ਸੂਈ ਜਾਂ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਤਿੰਨ ਜਗਤਾਂ ਦੀ ਭ੍ਰਮਨਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
ਅਚਿਤ੍ ਸਚਿਦ੍ ਵਾ ਮृਤ੍ਪਿਣ੍ਡਸ਼੍ ਸ਼ਰਾਵੋਦਞ੍ਚਨਾਦਿਕਮ੍ । ਯਥਾਙ੍ਗਂ ਮਨੁਤੇ ਜੀਵਸ੍ ਤਥਾਙ੍ਗਂ ਮਨੁਤੇ ਜਗਤ੍
ਚੇਤਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਚੇਤਨ, ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਗੋਲਾ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਅਨੁਸਾਰ ਘੜਾ ਜਾਂ ਕਟੋਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ, ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਅਨੁਸਾਰ ਜਗਤ ਨੂੰ ਸੋਚਦਾ ਹੈ।
ਚਿਦ੍ ਅਚਿਦ੍ ਵਾਙ੍ਕੁਰੋ ਦੇਹੇ ਵृਕ੍ਸ਼ਤ੍ਵਂ ਮਨ੍ਯਤੇ ਯਥਾ । ਵृਕ੍ਸ਼ਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਰਹਿਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਦਂ ਤ੍ਰਿਜਗਤ੍ ਤਥਾ
ਚਾਹੇ ਚੇਤਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਚੇਤਨ, ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਇਕ ਅੰਕੁਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦਰਖ਼ਤ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਜਗਤ 'ਦਰਖ਼ਤ' ਦੇ ਅਸਲ ਅਰਥ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਦ੍ ਵਾਚਿਦ੍ ਵਾ ਯਥਾਦਰ੍ਸ਼ੋ ਬਿਮ੍ਬਿਤਂ ਵਾਪ੍ਯ੍ ਅਬਿਮ੍ਬਿਤਮ੍ । ਨਗਰਂ ਵੇਤ੍ਤਿ ਨੋ ਵਾਪਿ ਤਥਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯਮ੍
ਚਾਹੇ ਚੇਤਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਚੇਤਨ, ਦਰਪਣ ਵਿਚ ਚਿੱਤਰ ਝਲਕਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਇਹ ਤਿੰਨ ਜਗਤ ਹੈ।
ਦੇਸ਼ਕਾਲਕ੍ਰਿਯਾਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਏਵ ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯਮ੍ । ਅਹਨ੍ਤ੍ਵਜਗਤੋਸ੍ ਤੇਨ ਭੇਦੋ ਨਾਸ੍ਤਿ ਤਦਾਤ੍ਮਨੋਃ
ਤਿੰਨ ਜਗਤ ਸਿਰਫ਼ ਥਾਂ, ਸਮਾਂ, ਕਰਤਬ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥ ਹੀ ਹਨ; ਇਸ ਕਰਕੇ 'ਮੈਂ' ਅਤੇ ਜਗਤ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹੈ।
ਕਲ੍ਪਿਤੇਨੋਪਮਾਨੇਨ ਯਦ੍ ਏਤਦ੍ ਉਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ । ਅਤ੍ਰੋਪਮੈਕਦੇਸ਼ੇਨ ਉਪਮੇਯਸਧਰ੍ਮਤਾ
ਜੋ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਕਲਪਨਾ ਕਰਕੇ ਉਦਾਹਰਨ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਉਦਾਹਰਨ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਹੀ ਮਿਲਾਪ ਦਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।