ਅਨ੍ਤਸ਼੍ਸ਼ੁਦ੍ਧਮਨਸ੍ਕਾ ਯੇ ਸੁਚਿਰਾਯਾਭਵਪ੍ਰਦਮ੍ । ਮਨਾਗ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਉਪਦਿष੍ਟਾਸ੍ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਵਨ੍ਤਿ ਪਰਂ ਪਦਮ੍
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ, ਜੋ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਹਟ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਮੇਰੁਮੂਰ੍ਧਨਿ ਮਾਮ੍ ਏਵਮ੍ ਉਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸ ਵਿਹਗਾਧਿਪਃ । ਤੂष੍ਣੀਂ ਬਭੂਵ ਮੁਕ੍ਤਾਤ੍ਮਾ ਵृष੍ਟਮੂਕ ਇਵਾਮ੍ਬੁਦਃ
ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ 'ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖ ਕੇ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਵਰਖਾ ਵਾਲਾ ਬੱਦਲ ਗੂੰਜ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਹਮ੍ ਆਮਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯ ਤਂ ਸਿਦ੍ਧਂ ਵਿਦ੍ਯਾਧਰਪਥਾ ਪੁਨਃ । ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ ਆਤ੍ਮਾਸ੍ਪਦਂ ਰਾਮ ਮੁਨਿਮਣ੍ਡਲਮਣ੍ਡਿਤਮ੍
ਉਸ ਸਿਧ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਫਿਰ ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਰਾਹੀਂ ਚੱਲਿਆ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਮੰਡਲੀ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਹੇ ਰਾਮ।
ਏਤਤ੍ ਤਵਾਦ੍ਯ ਕਥਿਤਂ ਬਲਿਭੁਕ੍ਕਥੋਤ੍ਥਂ ਵਿਦ੍ਯਾਧਰੋਪਸ਼ਮਨਂ ਲਘੁਬੋਧਨੋਤ੍ਥਮ੍ । ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਭੁਸੁਣ੍ਡਵਿਹਗੇਨ੍ਦ੍ਰਸਮਾਗਮੇ ਮੇ ਚੈਕਾਦਸ਼ੇਹ ਹਿ ਗਤਾਨਿ ਮਹਾਯੁਗਾਨਿ
ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਬਲੀ ਦੀ ਕਥਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸੌਖਾ ਸਮਝ ਦੇਣ ਲਈ। ਭੁਸੁੰਡਾ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਮਿਲਾਪ ਵਿੱਚ, ਇੱਥੇ ਗਿਆਰਾਂ ਮਹਾਂਯੁਗ ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।
ਅਨਹਂਵੇਦਨਾਦ੍ ਏਵ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਫਲਪ੍ਰਦਾ । ਸਂਸਾਰਫਲਿਨੀ ਨੂਨਮ੍ ਇਚ੍ਛਾਨ੍ਤਰ੍ ਉਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ
ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਚੰਗੇ ਤੇ ਮੰਦੇ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਇੱਛਾ ਅੰਦਰੋਂ ਠੰਡੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਨਹਂਵੇਦਨਾਭ੍ਯਾਸਾਤ੍ ਸਮਲੋष੍ਟਾਸ਼੍ਮਕਾਞ੍ਚਨਃ । ਭੂਤ੍ਵਾ ਸ਼ਾਨ੍ਤਭਵਾਪੀਡੋ ਨ ਨਰḫ ਪਰਿਤਾਮ੍ਯਤਿ
ਅਹੰਕਾਰ ਰਹਿਤਤਾ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਮਿੱਟੀ, ਪੱਥਰ ਤੇ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ; ਜੀਵਨ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਸ੍ਵਸਤ੍ਤਾਪੁਟਕੋਡ੍ਡੀਨḫ ਪਰਬੋਧਬਲੇਰਿਤਃ । ਅਹਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਪਾषਾਣੋ ਨ ਜਾਨੇ ਕ੍ਵਾਸ਼ੁ ਗਚ੍ਛਤਿ
ਆਪਣੀ ਹਸਤੀ ਦੇ ਖੋਲ ਵਿੱਚ ਪੱਕ ਹੋਇਆ 'ਮੈਂ' ਦਾ ਪੱਥਰ, ਉੱਚੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਹਿਲਦਾ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਇਹ ਕਿੱਥੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਹਨ੍ਤਾਪੁਟਕੋਡ੍ਡੀਨੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵੀਰਬਲੇਰਿਤਃ । ਸ਼ਰੀਰਯਨ੍ਤ੍ਰਪਾषਾਣੋ ਨ ਜਾਨੇ ਕ੍ਵਾਸ਼ੁ ਗਚ੍ਛਤਿ
ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਖੋਲ ਵਿੱਚ ਪੱਕ ਹੋਇਆ ਸਰੀਰ ਦਾ ਪੱਥਰ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਵੀਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਹਿਲਦਾ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਇਹ ਕਿੱਥੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਹਮਰ੍ਥਹਿਮਂ ਤ੍ਵ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਅਨਹਨ੍ਤਾਵਿਦਰ੍ਚਿषਾ । ਉਡ੍ਡੀਯੇਵ ਵਿਲੀਨਂ ਸਨ੍ ਨ ਜਾਨੇ ਕ੍ਵਾਸ਼ੁ ਗਚ੍ਛਤਿ
ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਅਹੰਕਾਰ ਰਹਿਤ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਪਿਘਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਧੂੰਏ ਵਾਂਗ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਇਹ ਕਿੱਥੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਹਂਰਸੋ ਵਿਲੀਨੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਅਨਹਨ੍ਤਾਵਿਦਰ੍ਚਿषਾ । ਸ਼ਰੀਰਪਰ੍ਣਾਦ੍ ਉਦ੍ਵਰ੍ਣਾਨ੍ ਨ ਜਾਨੇ ਕ੍ਵਾਸ਼ੁ ਗਚ੍ਛਤਿ
'ਮੈਂ' ਦੀ ਸਾਰ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਅਹੰਕਾਰ ਰਹਿਤ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਉੱਠਦੀ ਹੋਈ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਇਹ ਕਿੱਥੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਰੀਰਪਰ੍ਣਾਨ੍ ਨਿष੍ਪੀਤੋ ਹ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍ਭਾਵਰਸਾਸਵਃ । ਅਨਹਨ੍ਤਾਰ੍ਕਮਾਰ੍ਗੇਣ ਪਰਤਾਮ੍ ਅਧਿਗਚ੍ਛਤਿ
ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਿਚੋਂ 'ਮੈਂ' ਵਾਲੀ ਮਦ ਰਸ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਰਹਿਤ ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਯਨੇ ਕਰ੍ਦਮੇ ਸ਼ੈਲੇ ਗृਹੇ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਸ੍ਥਲੇ ਜਲੇ । ਸ੍ਥੂਲਾ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾ ਨਿਰਾਕਾਰਾ ਰੂਪਾਨ੍ਤਰਗਤਾਪਿ ਚ
ਚਾਹੇ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ ਹੋਵੇ, ਕੀਚੜ ਵਿਚ, ਪਹਾੜ ਤੇ, ਘਰ ਵਿਚ, ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿਚ—ਚਾਹੇ ਥੋਸ ਹੋਵੇ, ਨਰਮ ਹੋਵੇ, ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆ ਗਈ ਹੋਵੇ—
ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਥਿਤਾ ਸੁਪ੍ਤਾ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਾ ਭਸ੍ਮਤਾਂ ਗਤਾ । ਮृਤਾ ਪੀਤਾ ਨਿਮਗ੍ਨਾ ਚ ਦੂਰਸ੍ਥਾ ਨਿਕਟਾ ਸਤੀ
ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਹੋਵੇ—ਪਈ ਹੋਈ, ਸੁੱਤੀ ਹੋਈ, ਜਾਗੀ ਹੋਈ, ਰਾਖ ਹੋ ਚੁੱਕੀ, ਮਰੀ ਹੋਈ, ਖਾ ਲਈ ਹੋਈ, ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ, ਦੂਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨੇੜੇ ਹੋਵੇ—
ਸ਼ਰੀਰਵਟਧਾਨਾਨ੍ਤਸ੍ਸ੍ਥਿਤਾਹਨ੍ਤ੍ਵਨਵਾਙ੍ਕੁਰਾ । ਸ਼ਾਖਾਜਾਲਂ ਤਨੋਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਚੈਸ੍ ਸਂਸਾਰਾਖ੍ਯਮ੍ ਇਦਂ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍
ਸਰੀਰ-ਵ੍ਰਖ਼ ਦੇ ਖੋਹ ਵਿਚ ਨਵਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਅੰਕੁਰ, ਇਕ ਪਲ ਵਿਚ, ਆਪਣੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਦਾ ਜਾਲ ਫੈਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਹਨ੍ਤ੍ਵਵਟਧਾਨਾਨ੍ਤਸ੍ਸ੍ਥਿਤੋ ਦੇਹਬृਹਦ੍ਦ੍ਰੁਮਃ । ਸਂਸਾਰਸ਼ਾਖਾਨਿਵਹਂ ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਤਨੋਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਖੋਖਲੇ ਦਰਖ਼ਤ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਦਾ ਵੱਡਾ ਦਰਖ਼ਤ ਖੜਾ ਹੈ, ਜੋ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸ਼ਾਖਾਸ਼ਤੇਦ੍ਧਦਲਪੁष੍ਪਫਲੋ ਦ੍ਰੁਮੋ ऽਸ੍ਤਿ ਬੀਜੋਦਰੇ ਨ ਤੁ ਦृਸ਼ਾ ਪਰਿਦृਸ਼੍ਯਤੇ ऽਸੌ । ਦੇਹੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਹਨ੍ਤ੍ਵਕਣਿਕਾਨ੍ਤਰ੍ ਅਸ਼ੇषਦृਸ਼੍ਯਸਂਵਿਤ੍ਪਰੀਤ ਇਤਿ ਦृਸ਼੍ਯਦृਸ਼ੈਵ ਦृष੍ਟਮ੍
ਇੱਕ ਦਰਖ਼ਤ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਸ਼ਾਖਾਂ, ਪੱਤੇ, ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਬੀਜ ਅੰਦਰ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਰੀਰ ਵੀ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਕਣ ਅੰਦਰ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਵੇਖੀ ਜਾ ਰਹੀ ਚੀਜ਼ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੇਹਾਦ੍ ਅਹਨ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਅਨਵਾਪ੍ਤਵਤੋ ਵਿਚਾਰੈਰ੍ ਵਿਦ੍ਵ੍ਯੋਮਮਾਤ੍ਰਵਪੁषੋ ਵਪੁषੋ ऽਥ ਵੋਚ੍ਚੈਃ । ਨਾਹਨ੍ਤ੍ਵਬੀਜਜਠਰਾਦ੍ ਅਸਤੋ ऽਭ੍ਯੁਦੇਤਿ ਸਂਸਾਰਵृਕ੍ਸ਼ ਇਹ ਬੋਧਮਹਾਗ੍ਨਿਦਗ੍ਧਾਤ੍
ਜਿਸ ਨੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ 'ਮੈਂ' ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਹਸਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਅਨੰਤ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਰਾਹੀਂ, ਉਸ ਲਈ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਬੀਜ ਵਾਲੀ ਬਾਂਝ ਗੋਦ ਤੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਦਰਖ਼ਤ ਨਹੀਂ ਉੱਗਦਾ; ਇੱਥੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਵੱਡੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਦਰਖ਼ਤ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਰਣਂ ਸਰ੍ਵਨਾਸ਼ਾਤ੍ਮ ਨ ਕਦਾਚਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਸ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਨ੍ਤਰ੍ ਅਸ੍ਥੈਰ੍ਯਂ ਮृਤਿਰ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਭਿਧੀਯਤੇ
ਮੌਤ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਮੌਤ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਹੈ।
ਪਸ਼੍ਯ ਮੇ ਪੁਰ ਉਹ੍ਯਨ੍ਤੇ ਇਵ ਮਨ੍ਦਰਮੇਰਵਃ । ਅਨੂਢਾ ਅਪਿ ਦਿਗ੍ਵਾਤੈਸ੍ ਸਰਿਦ੍ਬਿਮ੍ਬਿਤਸ਼ੈਲਵਤ੍
ਵੇਖੋ, ਮੇਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਐਸਾ ਲੱਗਦਾ ਜਿਵੇਂ ਉਥੇ-ਉਥੇ ਹਿਲ ਰਹੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਉਖੜੇ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਜੋ ਪਾਣੀ ਦੇ ਹਿਲਦੇ ਹੋਏ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।
ਉਪਰ੍ਯ੍ ਉਪਰ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਅਨ੍ਤẖ ਕਦਲੀਦਲਪੀਠਵਤ੍ । ਸ਼੍ਲਿष੍ਟਾਸ਼੍ਲਿष੍ਟਾẖ ਖਰੂਪਾẖ ਖੇ ਮਿਥਸ੍ ਸਂਸृਤਯਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ, ਇੱਕ-ਦੇ-ਉੱਤੇ-ਇੱਕ, ਕੇਲੇ ਦੇ ਡੰਡੇ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਰੂਪ—ਕਦੇ ਮਿਲੇ ਹੋਏ, ਕਦੇ ਵੱਖਰੇ, ਕਦੇ ਸੁਖਮ, ਕਦੇ ਮੋਟੇ—ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ।
ਪਸ਼੍ਯ ਮੇ ਪੁਰ ਉਹ੍ਯਨ੍ਤੇ ਇਤਿ ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਮ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਤਮ੍ । ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਵਗਚ੍ਛਾਮਿ ਯਥਾਵਨ੍ ਮੁਨਿਨਾਯਕ
‘ਵੇਖੋ, ਮੇਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹਿਲ ਰਹੇ ਹਨ’—ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਹੇ ਮੁਨੀ ਦੇ ਸਰਵਣੇ।
ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਚਿਤ੍ਤਂ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਜਗਤ੍ । ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਵਿਵਿਧਾਕਾਰਂ ਬੀਜਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ ਇਵ ਦ੍ਰੁਮਃ
ਸਾਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮਨ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੰਸਾਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰੁੱਖ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
ਮृਤੇ ਪੁਂਸਿ ਨਭੋਵਾਤੈਰ੍ ਮਿਲਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਾਣਵਾਯਵਃ । ਸਰਿਜ੍ਜਲੈਰ੍ ਇਵਾਮ੍ਭੋਧਿਜਲਾਨ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਦ੍ਰੁਤਾਨਿ ਹਿ
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਯੂ ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਤਸ਼੍ ਚੇਤਸ਼੍ ਚ ਯਾਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਤੇषਾਮ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਜਗਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਵ੍ਯੋਮਵਾਤਵਿਨੁਨ੍ਨਾਨਾਂ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪੈਕਾਤ੍ਮਕਾਨ੍ਯ੍ ਅਪਿ
ਇੱਥੋਂ-ਉੱਥੋਂ ਮਨ ਚਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬੇਅੰਤ ਜਗਤ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ੀ ਹਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵਿਖੇਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਪ੍ਰਾਣਵਾਤੈḫ ਪਵਨੈਸ੍ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਗਰ੍ਭਿਤੈਃ । ਸਰ੍ਵਾ ਏਵ ਦਿਸ਼ḫ ਪੂਰ੍ਣਾḫ ਪਸ਼੍ਯਾਮੀਮਾਸ੍ ਸਮਨ੍ਤਤਃ
ਮੈਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਦੇਖਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਲੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਤੇ ਇਰਾਦਿਆਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ।
ਅਤ੍ਰੈਤੇ ਪਸ਼੍ਯ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਜਗਤਾਂ ਗਣੈਃ । ਬੁਦ੍ਧਿਦृष੍ਟ੍ਯਾ ਸਮੁਹ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪੁਰੋ ਮਨ੍ਦਰਮੇਰਵਃ
ਇੱਥੇ ਦੇਖੋ—ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੀਆਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਢੇਰ ਹਨ; ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ, ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਵੀ ਇੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।
ਖਵਾਤੇ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਮृਤਪ੍ਰਾਣਾḫ ਪ੍ਰਾਣਾਨਾਮ੍ ਅਨ੍ਤਰੇ ਮਨਃ । ਮਨਸੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਜਗਦ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤਿਲੇ ਤੈਲਮ੍ ਇਵ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਹਵਾ ਦੀ ਚਲਣ ਵਿਚ ਮਰੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਾਣ ਹਨ; ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਨ ਹੈ; ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤਿਲ ਵਿਚ ਤੇਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਖਵਾਤੈẖ ਖੇ ਮृਤਪ੍ਰਾਣਾ ਯਥੋਹ੍ਯਨ੍ਤੇ ਮਨੋਮਯਾਃ । ਉਹ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵੈ ਤਥੈਤਾਨਿ ਤਦਙ੍ਗਾਨਿ ਜਗਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਪਿ
ਹਵਾ ਦੀ ਚਲਣ ਨਾਲ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਮਰੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਾਣ, ਜੋ ਮਨ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹਨ, ਚਲਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਟੰਗਾਂ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਦਾ ਹੈ।
ਸਭੂਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਮ੍ਬਰੋਰ੍ਵ੍ਯਾਦਿਵृਨ੍ਦਾਨਿ ਤ੍ਰਿਜਗਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਪਿ । ਉਹ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਾਪ੍ਯ੍ ਅਨੂਢਾਨਿ ਪੁਰਸ੍ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਗਨ੍ਧਵਤ੍
ਸਾਰੇ ਤੱਤ—ਅਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸੰਸਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਏ ਹੋਣ, ਹਰ ਥਾਂ ਸੁਗੰਧ ਵਾਂਗ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ।
ਤਾਨਿ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯੈਵ ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਨ ਦृਸ਼ਾ ਰਘੁਨਨ੍ਦਨ । ਪੁਰਸ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਰੂਪਾਣਿ ਸ੍ਵਸ੍ਵਪ੍ਨਪੁਰਪੂਰਵਤ੍
ਇਹ ਸਿਰਫ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਹੀ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ। ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਹ ਸਨਕਲਪ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ।