ਖੇ ਖਾਤ੍ਮੈਵਾਸ੍ਤਿ ਚਿਦ੍ਰੂਪਂ ਤਤ੍ ਸ੍ਵਕਂ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਵਪੁਃ । ਭਾਸਤੇ ਯਦ੍ ਇਦਨ੍ਤ੍ਵੇਨ ਨਾਹਮ੍ ਅਸ੍ਮਿ ਨ ਚਾਨਹਮ੍
ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਅਕਾਸ਼ ਦਾ ਆਪਣਾ ਚਿੱਤ-ਸਵਰੂਪ ਹੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਲ ਜੋ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਨਾ 'ਮੈਂ' ਹਾਂ, ਨਾ 'ਮੈਂ ਨਹੀਂ' ਹਾਂ।
ਤਤਂ ਚਿਦ੍ਰੂਪਮ੍ ਅਸ੍ਤੀਦृਗ੍ ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਥੂਲਂ ਖਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਅਣਾਵ੍ ਇਵ ਮਹਾਮੇਰੁਸ੍ ਤਤ੍ਸਂਵਿਤ੍ਤਿਰ੍ ਹਿ ਖਾਦਿਤਾ
ਉਹ ਚਿੱਤ-ਸਵਰੂਪ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੋਟਾ ਅਕਾਸ਼ ਵੀ ਬਿਲਕੁਲ ਅਸਾਰ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਂਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਇਕ ਬੂੰਦ ਵਿਚ ਹੋਵੇ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਉਸ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਸਮਾਈ ਹੋਈ ਹੈ।
ਘਨਸ੍ ਤਤੋ ਵਿਦਾਭਾਸẖ ਖਾਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਤਿਤਰਾਮ੍ ਅਣੁਃ । ਜਾਨਾਤਿ ਯਤ੍ ਸ੍ਵਭਾਵਂ ਤਦ੍ ਏਤਤ੍ ਸਰ੍ਗਤਯਾ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਘਣ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣ ਦੀ ਲਗਭਗ ਆਭਾਸ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਸੁਖਮ ਤੋਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਿੱਘਾ। ਜੋ ਆਪਣਾ ਸਵਭਾਵ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਅਹਨ੍ਤਾਖਾਦਿਤਾਦ੍ਯਾਤ੍ਮ ਵਿਦḫ ਪ੍ਰਸਰਣਂ ਜਗਤ੍ । ਅਮ੍ਭੋਦ੍ਰਵਪ੍ਰਸਰਣਂ ਯਥਾਵਰ੍ਤਾਦਿਵੇष੍ਟਨਮ੍
'ਮੈਂ' ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਖਾ ਕੇ, ਜਗਤ ਦੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਫੈਲਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਫੈਲਣਾ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਵਲ-ਵਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਵਿਤ੍ਪ੍ਰਸਰਣਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਅਸ੍ਪਨ੍ਦੀਵ ਜਲਦ੍ਰਵਃ । ਨਿਸ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਪਵਨਾਕਾਰਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਹृਦਯੋਪਮਮ੍
ਜੋ ਫੈਲਿਆ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਬਿਨਾ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਠੰਢਾ ਹੋਵੇ; ਉਹ ਹਿਲਦੇ ਹੋਏ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ, ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਦਿਲ ਵਰਗਾ ਸੁੰਨ ਹੈ।
ਨ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਦਿ ਜਗਤ੍ਪ੍ਰਸਰੇषੂਪਯੁਜ੍ਯਤੇ । ਘਨਾਚ੍ ਛੂਨ੍ਯਾਨ੍ ਨਿਰਾਭਾਸਾਦ੍ ਵਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਪ੍ਰਸਰਾਦ੍ ऋਤੇ
ਜਗਤ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼, ਸਮਾਂ ਆਦਿ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ—ਸਿਰਫ ਗਾੜ੍ਹੇ, ਸੁੰਨੇ, ਨਾ ਦਿੱਖਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ।
ਵਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰੇ ਪ੍ਰਸृਤੇ ਕਾष੍ਠੇ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਨਾਵਿ ਜਲੇ ਸ੍ਥਲੇ । ਨਿਦ੍ਰਾਯਾਂ ਜਾਗ੍ਰਤਿ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਭਵੇਜ੍ ਜਗਦ੍ ਇਵੋਦਿਤਮ੍
ਜਦੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਫੈਲਦੀ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਲੱਕੜ, ਆਕਾਸ਼, ਨੌਕਾ, ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ, ਨੀਂਦ, ਜਾਗਣ ਜਾਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ, ਤਦ ਜਗਤ ਉੱਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸਰਣਾਪ੍ਰਸਰਣੇ ਨ ਚ ਸਮ੍ਭਵਤੋ ਮਿਥਃ । ਖਾਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਤਿਤਰਾਚ੍ਛਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਕ੍ਸ਼ੋਭਾਦੇਸ੍ ਸਦੈਵ ਹਿ
ਫੈਲਾਅ ਤੇ ਨਾ-ਫੈਲਾਅ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਸੁੰਨ ਵਿਚ ਵੀ, ਉਸ ਦੀ ਬਹੁਤ ਨਜ਼ੁਕਤਾ ਤੇ ਨਾ-ਹਿਲਣ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਐਸਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਜ੍ਞਸ਼੍ ਚੇਤਤਿ ਨ ਭੋਗਾਦਿ ਨ ਚੈਵਾਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਅਸਾਵ੍ ਅਹਮ੍ । ਦ੍ਰਵਤ੍ਵਮ੍ ਅਮ੍ਭਸੀਵਾਨ੍ਤਰ੍ ਅਦ੍ਵਿਤੀਯḫ ਪਰੇ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਜੋ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੁਖ-ਵਿਗਿਆਨ ਜਾਂ 'ਮੈਂ ਹੀ ਇਹ ਆਤਮਾ ਹਾਂ' ਨਹੀਂ ਸੋਚਦਾ। ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਿਚਲੇ ਰਲਣ ਵਾਂਗ, ਅੰਦਰੋਂ ਇਕ-ਰੂਪ ਪਰਮ ਸਤਿ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਧੀਰ੍ ਹ੍ਰੀਸ਼੍ ਸ਼੍ਰੀਸ੍ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਸ੍ਮृਤਿẖ ਕੀਰ੍ਤਿẖ ਕਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਂ ਗਣਮ੍ । ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਵਿਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸ੍ ਤਮਸੀਵ ਪਦਾਨ੍ਯ੍ ਅਹੇਃ
ਹੌਸਲਾ, ਲਾਜ, ਧਨ, ਔਰਤ, ਯਾਦ, ਸ਼ੋਹਰਤ, ਸੋਭਾ ਆਦਿ ਗੁਣ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਧਾਰਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ; ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦੇ ਪੈਰ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਨ੍ਦੁਬਿਮ੍ਬਸ੍ਫੁਰਿਤਸ਼੍ ਚਿਜ੍ਜ੍ਯੋਤ੍ਸ੍ਨਾਚ੍ਛਾਮृਤਦ੍ਰਵਃ । ਦਿਕ੍ਕਾਲਾਸਮ੍ਭਵਾਤ੍ ਸਰ੍ਗੋ ਨੇਸ਼੍ਵਰਾਦ੍ ਵ੍ਯਤਿਰਿਚ੍ਯਤੇ
ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਰੂਪ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਚੰਨ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਦਿਸ਼ਾ ਜਾਂ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ।
ਅਦਿਗਾਦ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਫੁਰਚ੍ ਚੈਵ ਪਰੇ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਭਾਸੁਰਮ੍ । ਜਗਦਾਦ੍ਯਾਤ੍ਮਕਂ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਂ ਚਕ੍ਰੌਘਤ੍ਵਮ੍ ਇਵਾਮ੍ਭਸਿ
ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਪਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਪਰਮ ਸਤਿ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾਰ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੀਆਂ ਭੰਨੀਆਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਮਜ੍ਜਨੋਨ੍ਮਜ੍ਜਨਾਰਾਵੈਰ੍ ਵਿਵਰ੍ਤਾਵਰ੍ਤਵੇष੍ਟਨੈਃ । ਅਚ੍ਛਿਨ੍ਨਾਨੁਪਦਂ ਕ੍ਸ਼ੀਣਾ ਵਾਤਿ ਸਰ੍ਗਸਰਿਚ੍ ਚਿਰਮ੍
ਡੁੱਬਣ ਤੇ ਉਭਰਨ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ, ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਘੁੰਮਣ ਤੇ ਘੁੰਮਾਉਣ ਨਾਲ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਨਦੀ ਹਰ ਪੜਾਅ ਤੇ ਰੁਕਾਵਟ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਵਹਿੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਥੱਕ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ।
ਯਥਾਵਰ੍ਤੈḫ ਪਯੋ ਯਾਤਿ ਧੂਮੋ ਯਾਤਿ ਯਥਾ ਨਭਃ । ਤਥਾ ਜਡਾਤ੍ਮਕਤਯਾ ਤृਤੀਯਸ੍ ਸਰ੍ਗ ਏਤਯੋਃ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਘੁੰਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਧੂੰਆਂ ਅਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਤੀਜੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ, ਮੰਦ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ, ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਦਾਰੁਣਿ ਕ੍ਰਕਚਚ੍ਛੇਦੇ ਯਥਾਵਰ੍ਤਾਦਿਕਂ ਤਥਾ । ਅਦਿਗਾਦੌ ਪਰੇ ਸਰ੍ਗਸ੍ ਤਦ੍ ਏਤਦ੍ਰੂਪਵਾਨ੍ ਅਯਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਨੂੰ ਆਰੀ ਨਾਲ ਕੱਟਣ ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਹਿਲਚਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਤੇ ਉੱਚੀ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੀ ਐਸਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਸਂਸਾਰਕਦਲੀਸ੍ਤਮ੍ਭਾਦ੍ ਵਿਨਾ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਪਲ੍ਲਵਾਤ੍ । ਮृਦੁਨੋ ऽਪਿ ਦृषਤ੍ਕ੍ਰੂਰਾਨ੍ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਲ੍ ਲਭ੍ਯਤੇ ऽਨ੍ਤਰਾਤ੍
ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਕੇਲੇ ਦੀ ਡੰਡੀ ਵਿਚੋਂ, ਜੇ ਮਨ ਦੇ ਨਰਮ ਪੱਤੇ ਨਾ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਅੰਦਰੋਂ ਕੋਈ ਕਠੋਰ, ਕਰੜਾ ਜਾਂ ਢੀਠ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
ਸਹਸ੍ਰਖੁਰਮੂਰ੍ਧਾਕ੍ਸ਼ਿਕਰਵਕ੍ਤ੍ਰੇਹਿਤੇਹਿਤਮ੍ । ਨਾਨਾਦ੍ਰਿਤਰੁਦਿਗ੍ਦੇਸ਼ਸਰਿਤ੍ਪ੍ਰਾਦੇਸ਼ਮਾਤ੍ਰਕਮ੍
ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਖੁਰ, ਸਿਰ, ਅੱਖਾਂ, ਹੱਥ, ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਕੰਮ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਹਾੜਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨ੍ਤਸ਼੍ਸ਼ੂਨ੍ਯਮ੍ ਅਸਾਰਾਤ੍ਮ ਬਹੁਰਾਗੋਪਰਞ੍ਜਿਤਮ੍ । ਸ੍ਫੁਰਦ੍ਵਿਰਾਗਵਿਹਿਤਮਾਰ੍ਜਨਾਮਾਤ੍ਰਤਰ੍ਜਨਮ੍
ਇਹ ਅੰਦਰੋਂ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਰਾਗ ਦੇ ਖੇਡ ਨਾਲ ਬਣੀ ਸਫਾਈ ਦੀ ਝਲਕ ਨਾਲ ਹੀ ਡਰਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸਸੁਰਾਸੁਰਗਨ੍ਧਰ੍ਵਵਿਦ੍ਯਾਧਰਮਹੋਰਗਮ੍ । ਜਡਾਤ੍ਮਪਵਨਸ੍ਪਨ੍ਦਿ ਜਡਚੇਤਨਚੇਤਿਤਮ੍
ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ, ਦੈਤ, ਗੰਧਰਵ, ਵਿਦਿਆਧਰ, ਵੱਡੇ ਸੱਪ, ਜੜਤ, ਆਤਮਾ, ਹਵਾ, ਕੰਪਨ, ਜੜ, ਚੇਤਨ ਅਤੇ ਅਚੇਤਨ ਸਭ ਹਨ।
ਪਟੇ ਚਿਤ੍ਰਮਹਾਰਾਜ੍ਯਮ੍ ਇਵ ਭਾਸੁਰਸੁਨ੍ਦਰਮ੍ । ਪਰਾਮਰ੍ਸ਼ਾਸਹਂ ਚਾਰੁ ਵਿਕਲ੍ਪਸ੍ਫੂਰ੍ਜਿਤਂ ਜਗਤ੍
ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਇੱਕ ਕਪੜੇ 'ਤੇ ਬਣੇ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਚਮਕਦੇ ਰਾਜ ਵਾਂਗ, ਸੋਹਣਾ ਤੇ ਰੌਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੇ ਖਿਆਲਾਂ ਦੀ ਖੇਡ ਤੋਂ ਉਭਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੋਚ ਕੇ ਪਕੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਤ੍ਮਨਿ ਵਿਕਲ੍ਪਾਂਸ਼ੇ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਤ੍ਯਰੂਪਿਣਿ । ਸਂਵਿਤ੍ ਪ੍ਰਸਰਤਿ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤੌ ਤੈਲਬਿਨ੍ਦੁਰ੍ ਇਵਾਮ੍ਭਸਿ
ਕੰਪਦੇ ਮਨ ਵਿਚ, ਜਿੱਥੇ ਕਲਪਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਚੇਤਨਾ ਭਟਕਣ ਵਿਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਤੇਲ ਦਾ ਬੂੰਦ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹृਲ੍ਲੇਖਾਜਾਲਵਿਸਰੈਸ੍ ਸਰ੍ਗਾਵਰ੍ਤਵਿਵਰ੍ਤਨੈਃ । ਵਿਸਰਤ੍ਸ੍ਨੇਹਸਮ੍ਮਿਸ਼੍ਰਜਡਾਨੁਸ਼ਯਚਰ੍ਵਣੈਃ
ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਜਾਲਾਂ ਨਾਲ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਚੱਕਰਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਲਗਨ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਮੰਦ ਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਚਬਾਉਣ ਨਾਲ—
ਅਹਮਿਤ੍ਯਾਦਿਵਿਦ੍ਰੂਪੇ ਵਿਕਲ੍ਪੇਨੋਨ੍ਮੁਖੀ ਸਤੀ । ਨ ਪਰਾਦ੍ ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤੈषਾ ਜਲਤ੍ਵਾਦ੍ ਇਵ ਤੋਯਤਾ
‘ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ’ ਆਦਿ ਕਲਪਨਾ ਵਿਚ ਲੱਗ ਕੇ, ਇਹ ਸਰਵੋਚ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਵਿਦਾ ਨਿਤ੍ਯਸ੍ ਸ੍ਵ ਆਤ੍ਮੈਵ ਸਰ੍ਗ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਭਿਧੀਯਤੇ । ਭੂਤ੍ਵਾਹਮ੍ ਇਤਿ ਤੇਨਾਨ੍ਯੋ ਨ ਸਰ੍ਗੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨ ਸਰ੍ਗਕਃ
ਸਦਾ ਹੀ ਆਪਣਾ ਆਪ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ‘ਮੈਂ ਹਾਂ’ ਬਣ ਕੇ, ਕੋਈ ਹੋਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਤ੍ਮਤਾਯਾਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਯਾਂ ਯਥਾ ਸ੍ਪਨ੍ਦਂ ਜਲਦ੍ਰਵਃ । ਨ ਵੇਤ੍ਤਿ ਜਗਦਾਭਾਸਂ ਚਿਤḫ ਪ੍ਰਸਰਣਂ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਹਲਚਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਤਰਲਤਾ ਨੂੰ ਲਹਿਰਾਂ ਦਾ ਅਸਰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਚਿੱਤ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਦਿੱਖ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।
ਆਵਰ੍ਤਤ੍ਵੇ ਤਰਙ੍ਗਤ੍ਵਂ ਨ ਯਥਾ ਵੇਤ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਪਾਂ ਦ੍ਰਵਃ । ਤਥਾ ਚਿਦ੍ ਆਤ੍ਮਵ੍ਯੋਮਤ੍ਵੇ ਨ ਵ੍ਯੋਮਤ੍ਵਾਦਿ ਵੇਤ੍ਤਿ ਹਿ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਤਰਲਤਾ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਚਿੱਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗਾ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਹੋਣ ਆਦਿ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।
ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਦਿਨਿਰ੍ਮਾਣਪੂਰ੍ਵਕਂ ਵੇਦਨਂ ਵਿਦਃ । ਸਰ੍ਗਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਤ੍ ਤੇਨਾਮ੍ਬੁ ਦ੍ਰਵਸਾਮ੍ਯਂ ਨ ਦੂਰਗਮ੍
ਜੋ ਵੀ ਜਾਣਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਸ਼, ਸਮਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਰਚਨਾ ਰਾਹੀਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਰਚਨਾ ਦੀ ਹੀ ਸੁਰਤ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਤਰਲਤਾ ਇਸ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਮਨੋऽਹਮ੍ਭਾਵਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿ ਯਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ ਨਾਮ ਵੇਦਨਮ੍ । ਅਵਿਦ੍ਯਾਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਯਤ੍ਨੇਨ ਪੌਰੁषੇਣਾਸ਼ੁ ਨਸ਼੍ਯਤਿ
ਮਨ, ਅਹੰਕਾਰ, ਬੁਧੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਜੋ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨ ਹੀ ਸਮਝੋ; ਜੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜਤਨ ਨਾਲ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੋ ਤਾਂ ਇਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਰ੍ਧਂ ਮਿਥਸ੍ ਸਙ੍ਕਥਯਾ ਭਾਗਸ਼੍ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਚਾਰਣੈਃ । ਆਤ੍ਮਪ੍ਰਯਤ੍ਨਤਸ਼੍ ਸ਼ਿष੍ਟਮ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਯਾ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ
ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਆਪਸ ਵਿਚ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਕੇ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਤੇ ਬਾਕੀ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਤੁਰ੍ਭਾਗਾਤ੍ਮਨਿ ਕृਤੇ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਕ੍ਸ਼ਯੇ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਸਮਕਾਲਂ ਚ ਯਚ੍ ਛਿष੍ਟਂ ਤਦ੍ ਅਨਾਮਾਰ੍ਥਸਦਸਤ੍
ਜਦੋਂ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਮਨ ਵਿਚ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਗਿਆਨ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਅਸਲ ਹੈ, ਨਾ ਝੂਠ।