ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯ੍ ਅਨਨ੍ਯੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਾਭੋ ਘੁਗ੍ਘੁਨ੍ਥਕਵਦ੍ ਉਤ੍ਥਿਤਃ । ਤਤ੍ਸ੍ਥਸ੍ ਸ ਏਵਾਸ ਇਵਾਪ੍ਯ੍ ਅਤਤ੍ਸ੍ਥ ਇਵ ਸਰ੍ਗਕਃ
ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਜ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਕੀੜੇ ਵਾਂਗ ਦੂਜਾ ਬਣ ਕੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਕਦੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਕਦੇ ਨਾ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਚਨਹਾਰ।
ਵਿषਂ ਵਿषਤ੍ਵਮ੍ ਅਜਹਦ੍ ਯਥਾ ਸ੍ਵਾਨ੍ਤẖ ਕ੍ਰਿਮਿẖ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਨ ਜਾਯਤੇ ਨ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਜਾਯਤੇ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ऽਪਿ ਚ
ਜਿਵੇਂ ਕੀੜਾ ਆਪਣਾ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਸੁਭਾਵ ਛੱਡੇ ਬਿਨਾਂ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਨਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਤੇ ਮਰਨ ਦਾ ਭਾਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵੇਨੈਵ ਸਂਵਿਦਰ੍ਥੇਨ ਪਦਾਰ੍ਥਾਨਾਮ੍ ਅਰੂਪਿਣਾ । ਤੀਰ੍ਯਤੇ ਗੋष੍ਪਦਮ੍ ਇਵ ਨ ਤੁ ਦੈਵਾਦ੍ ਭਵਾਰ੍ਣਵਃ
ਸੁੱਚਤ, ਅਕਾਰਹੀਨ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸੁਰਤ ਨਾਲ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਗੋ ਦੇ ਪੈਰ ਦੀ ਛਾਪ ਵਾਂਗ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਨਹੀਂ।
ਸਰ੍ਵਭਾਵਾਨ੍ਤਰਾਵਸ੍ਥਾ ਸਰ੍ਵਭਾਵਾਤਿਸ਼ਾਯਿਨੀ । ਅਨ੍ਤਸ਼੍ਸ਼ੀਤਲਤਾ ਯਸ੍ਮਿਂਸ੍ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਿਮ੍ ਅਵਹੇਲਨਮ੍
ਜੋ ਹਰ ਜੀਵ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਹਾਲਤ ਹੈ, ਸਾਰੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੋਂ ਠੰਢਕ ਹੈ—ਉਸ ਦੀ ਅਣਗਹਿਲੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਜਗਤ੍ਪਦਾਰ੍ਥਸਤ੍ਤਾਨ੍ਤਸ੍ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨਾਸ਼ੁ ਭਾਵ੍ਯਤਾਮ੍ । ਮਨੋऽਹਙ੍ਕਾਰਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿẖ ਕẖ ਕਲਙ੍ਕੋ ऽਮਲਾਤ੍ਮਨਿ
ਜਗਤ ਦੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਸਮਝ ਲਓ; ਮਨ, ਅਹੰਕਾਰ, ਬੁਧੀ ਆਦਿ ਕਿਵੇਂ ਨਿਰਮਲ ਆਤਮਾ ਉੱਤੇ ਦਾਗ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ?
ਯਥਾ ਘਟਪਟਾਦ੍ਯ੍ ਅਰ੍ਥਾਨ੍ ਪਸ਼੍ਯਸ੍ਯ੍ ਅਰ੍ਥਂ ਸ਼ਰੀਰਕਮ੍ । ਤਥਾਹਨ੍ਤ੍ਵਮਨੋਬੁਦ੍ਧਿਵੇਦਨਾਦ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਪਸ਼੍ਯ ਹੇ
ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਘੜਾ, ਕਪੜਾ ਆਦਿ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰਕ ਪਦਾਰਥ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ, ਦੋਸਤ, ਅਹੰਕਾਰ, ਮਨ, ਬੁਧੀ, ਅਨੁਭੂਤੀ ਆਦਿ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖ।
ਜਗਤ੍ਪਦਾਰ੍ਥਸਾਰ੍ਥੌਘਂ ਮਨੋਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਸਂਯੁਤਮ੍ । ਜ੍ਞ ਏਵਾਸਂਵਿਦਂਸ੍ ਤਿष੍ਠ ਪਰਿਨਿष੍ਠਿਤਨਿष੍ਠਯਾ
ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਮਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਇਕਠੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਤੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸਚਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸਾਫ ਚੇਤਨਾ ਵਜੋਂ ਟਿਕਾ ਰਹਿ।
ਨ ਕੇਨਚਿਤ੍ ਕਸ੍ਯਚਿਦ੍ ਏਵ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਦੋषੋ ਨ ਚੈਵੇਹ ਗੁਣẖ ਕਦਾਚਿਤ੍ । ਸੁਖੇਨ ਦੁẖਖੇਨ ਭਵਾਭਵੇਨ ਨ ਚਾਸ੍ਤਿ ਭੋਕ੍ਤਾ ਨ ਚ ਕਰ੍ਤृਤੇਤਿ
ਇਥੇ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਵੀ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਦੇ ਕੋਈ ਗੁਣ ਨਹੀਂ; ਸੁਖ, ਦੁਖ, ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕੋਈ ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਕਰਨ ਵਾਲਾ।
ਖ ਏਵ ਵ੍ਯੋਮ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਮ੍ ਇਤਿ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਂ ਯਥਾ । ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਅਸਦ੍ਰੂਪਂ ਤਥਾਹਮ੍ਭਾਵਭਾਵਨਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਹ ਸੋਚ ਸਿਰਫ਼ ਭਟਕਣਾ ਹੈ, ਝੂਠੀ ਲਗਦੀ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਮੈਂ' ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਭਟਕਾਵਾ ਹੈ।
ਖਂ ਖੇ ਜਾਤਮ੍ ਇਤਿ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤੇਰ੍ ਅਹਂ ਕਲ੍ਪਯਿਤਾ ਯਥਾ । ਤਥਾ ਨਿਰ੍ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼੍ਯਾਤ੍ਮ ਸਦ੍ ਅਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਸਦ੍ ਇਵਾਤਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਭਟਕਾਵੇ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਅਣਕਹਿ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਸੱਚਾ ਵਿਆਪਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਝੂਠਾ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਖੇ ਖਾਤ੍ਮੈਵਾਸ੍ਤਿ ਚਿਦ੍ਰੂਪਂ ਤਤ੍ ਸ੍ਵਕਂ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਵਪੁਃ । ਭਾਸਤੇ ਯਦ੍ ਇਦਨ੍ਤ੍ਵੇਨ ਨਾਹਮ੍ ਅਸ੍ਮਿ ਨ ਚਾਨਹਮ੍
ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਅਕਾਸ਼ ਦਾ ਆਪਣਾ ਚਿੱਤ-ਸਵਰੂਪ ਹੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਲ ਜੋ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਨਾ 'ਮੈਂ' ਹਾਂ, ਨਾ 'ਮੈਂ ਨਹੀਂ' ਹਾਂ।
ਤਤਂ ਚਿਦ੍ਰੂਪਮ੍ ਅਸ੍ਤੀਦृਗ੍ ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਥੂਲਂ ਖਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਅਣਾਵ੍ ਇਵ ਮਹਾਮੇਰੁਸ੍ ਤਤ੍ਸਂਵਿਤ੍ਤਿਰ੍ ਹਿ ਖਾਦਿਤਾ
ਉਹ ਚਿੱਤ-ਸਵਰੂਪ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੋਟਾ ਅਕਾਸ਼ ਵੀ ਬਿਲਕੁਲ ਅਸਾਰ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਂਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਇਕ ਬੂੰਦ ਵਿਚ ਹੋਵੇ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਉਸ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਸਮਾਈ ਹੋਈ ਹੈ।
ਘਨਸ੍ ਤਤੋ ਵਿਦਾਭਾਸẖ ਖਾਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਤਿਤਰਾਮ੍ ਅਣੁਃ । ਜਾਨਾਤਿ ਯਤ੍ ਸ੍ਵਭਾਵਂ ਤਦ੍ ਏਤਤ੍ ਸਰ੍ਗਤਯਾ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਘਣ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣ ਦੀ ਲਗਭਗ ਆਭਾਸ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਸੁਖਮ ਤੋਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਿੱਘਾ। ਜੋ ਆਪਣਾ ਸਵਭਾਵ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਅਹਨ੍ਤਾਖਾਦਿਤਾਦ੍ਯਾਤ੍ਮ ਵਿਦḫ ਪ੍ਰਸਰਣਂ ਜਗਤ੍ । ਅਮ੍ਭੋਦ੍ਰਵਪ੍ਰਸਰਣਂ ਯਥਾਵਰ੍ਤਾਦਿਵੇष੍ਟਨਮ੍
'ਮੈਂ' ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਖਾ ਕੇ, ਜਗਤ ਦੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਫੈਲਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਫੈਲਣਾ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਵਲ-ਵਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਵਿਤ੍ਪ੍ਰਸਰਣਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਅਸ੍ਪਨ੍ਦੀਵ ਜਲਦ੍ਰਵਃ । ਨਿਸ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਪਵਨਾਕਾਰਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਹृਦਯੋਪਮਮ੍
ਜੋ ਫੈਲਿਆ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਬਿਨਾ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਠੰਢਾ ਹੋਵੇ; ਉਹ ਹਿਲਦੇ ਹੋਏ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ, ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਦਿਲ ਵਰਗਾ ਸੁੰਨ ਹੈ।
ਨ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਦਿ ਜਗਤ੍ਪ੍ਰਸਰੇषੂਪਯੁਜ੍ਯਤੇ । ਘਨਾਚ੍ ਛੂਨ੍ਯਾਨ੍ ਨਿਰਾਭਾਸਾਦ੍ ਵਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਪ੍ਰਸਰਾਦ੍ ऋਤੇ
ਜਗਤ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼, ਸਮਾਂ ਆਦਿ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ—ਸਿਰਫ ਗਾੜ੍ਹੇ, ਸੁੰਨੇ, ਨਾ ਦਿੱਖਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ।
ਵਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰੇ ਪ੍ਰਸृਤੇ ਕਾष੍ਠੇ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਨਾਵਿ ਜਲੇ ਸ੍ਥਲੇ । ਨਿਦ੍ਰਾਯਾਂ ਜਾਗ੍ਰਤਿ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਭਵੇਜ੍ ਜਗਦ੍ ਇਵੋਦਿਤਮ੍
ਜਦੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਫੈਲਦੀ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਲੱਕੜ, ਆਕਾਸ਼, ਨੌਕਾ, ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ, ਨੀਂਦ, ਜਾਗਣ ਜਾਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ, ਤਦ ਜਗਤ ਉੱਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸਰਣਾਪ੍ਰਸਰਣੇ ਨ ਚ ਸਮ੍ਭਵਤੋ ਮਿਥਃ । ਖਾਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਤਿਤਰਾਚ੍ਛਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਕ੍ਸ਼ੋਭਾਦੇਸ੍ ਸਦੈਵ ਹਿ
ਫੈਲਾਅ ਤੇ ਨਾ-ਫੈਲਾਅ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਸੁੰਨ ਵਿਚ ਵੀ, ਉਸ ਦੀ ਬਹੁਤ ਨਜ਼ੁਕਤਾ ਤੇ ਨਾ-ਹਿਲਣ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਐਸਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਜ੍ਞਸ਼੍ ਚੇਤਤਿ ਨ ਭੋਗਾਦਿ ਨ ਚੈਵਾਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਅਸਾਵ੍ ਅਹਮ੍ । ਦ੍ਰਵਤ੍ਵਮ੍ ਅਮ੍ਭਸੀਵਾਨ੍ਤਰ੍ ਅਦ੍ਵਿਤੀਯḫ ਪਰੇ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਜੋ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੁਖ-ਵਿਗਿਆਨ ਜਾਂ 'ਮੈਂ ਹੀ ਇਹ ਆਤਮਾ ਹਾਂ' ਨਹੀਂ ਸੋਚਦਾ। ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਿਚਲੇ ਰਲਣ ਵਾਂਗ, ਅੰਦਰੋਂ ਇਕ-ਰੂਪ ਪਰਮ ਸਤਿ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਧੀਰ੍ ਹ੍ਰੀਸ਼੍ ਸ਼੍ਰੀਸ੍ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਸ੍ਮृਤਿẖ ਕੀਰ੍ਤਿẖ ਕਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਂ ਗਣਮ੍ । ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਵਿਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸ੍ ਤਮਸੀਵ ਪਦਾਨ੍ਯ੍ ਅਹੇਃ
ਹੌਸਲਾ, ਲਾਜ, ਧਨ, ਔਰਤ, ਯਾਦ, ਸ਼ੋਹਰਤ, ਸੋਭਾ ਆਦਿ ਗੁਣ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਧਾਰਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ; ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦੇ ਪੈਰ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਨ੍ਦੁਬਿਮ੍ਬਸ੍ਫੁਰਿਤਸ਼੍ ਚਿਜ੍ਜ੍ਯੋਤ੍ਸ੍ਨਾਚ੍ਛਾਮृਤਦ੍ਰਵਃ । ਦਿਕ੍ਕਾਲਾਸਮ੍ਭਵਾਤ੍ ਸਰ੍ਗੋ ਨੇਸ਼੍ਵਰਾਦ੍ ਵ੍ਯਤਿਰਿਚ੍ਯਤੇ
ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਰੂਪ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਚੰਨ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਦਿਸ਼ਾ ਜਾਂ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ।
ਅਦਿਗਾਦ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਫੁਰਚ੍ ਚੈਵ ਪਰੇ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਭਾਸੁਰਮ੍ । ਜਗਦਾਦ੍ਯਾਤ੍ਮਕਂ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਂ ਚਕ੍ਰੌਘਤ੍ਵਮ੍ ਇਵਾਮ੍ਭਸਿ
ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਪਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਪਰਮ ਸਤਿ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾਰ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੀਆਂ ਭੰਨੀਆਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਮਜ੍ਜਨੋਨ੍ਮਜ੍ਜਨਾਰਾਵੈਰ੍ ਵਿਵਰ੍ਤਾਵਰ੍ਤਵੇष੍ਟਨੈਃ । ਅਚ੍ਛਿਨ੍ਨਾਨੁਪਦਂ ਕ੍ਸ਼ੀਣਾ ਵਾਤਿ ਸਰ੍ਗਸਰਿਚ੍ ਚਿਰਮ੍
ਡੁੱਬਣ ਤੇ ਉਭਰਨ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ, ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਘੁੰਮਣ ਤੇ ਘੁੰਮਾਉਣ ਨਾਲ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਨਦੀ ਹਰ ਪੜਾਅ ਤੇ ਰੁਕਾਵਟ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਵਹਿੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਥੱਕ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ।
ਯਥਾਵਰ੍ਤੈḫ ਪਯੋ ਯਾਤਿ ਧੂਮੋ ਯਾਤਿ ਯਥਾ ਨਭਃ । ਤਥਾ ਜਡਾਤ੍ਮਕਤਯਾ ਤृਤੀਯਸ੍ ਸਰ੍ਗ ਏਤਯੋਃ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਘੁੰਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਧੂੰਆਂ ਅਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਤੀਜੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ, ਮੰਦ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ, ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਦਾਰੁਣਿ ਕ੍ਰਕਚਚ੍ਛੇਦੇ ਯਥਾਵਰ੍ਤਾਦਿਕਂ ਤਥਾ । ਅਦਿਗਾਦੌ ਪਰੇ ਸਰ੍ਗਸ੍ ਤਦ੍ ਏਤਦ੍ਰੂਪਵਾਨ੍ ਅਯਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਨੂੰ ਆਰੀ ਨਾਲ ਕੱਟਣ ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਹਿਲਚਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਤੇ ਉੱਚੀ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੀ ਐਸਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਸਂਸਾਰਕਦਲੀਸ੍ਤਮ੍ਭਾਦ੍ ਵਿਨਾ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਪਲ੍ਲਵਾਤ੍ । ਮृਦੁਨੋ ऽਪਿ ਦृषਤ੍ਕ੍ਰੂਰਾਨ੍ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਲ੍ ਲਭ੍ਯਤੇ ऽਨ੍ਤਰਾਤ੍
ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਕੇਲੇ ਦੀ ਡੰਡੀ ਵਿਚੋਂ, ਜੇ ਮਨ ਦੇ ਨਰਮ ਪੱਤੇ ਨਾ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਅੰਦਰੋਂ ਕੋਈ ਕਠੋਰ, ਕਰੜਾ ਜਾਂ ਢੀਠ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
ਸਹਸ੍ਰਖੁਰਮੂਰ੍ਧਾਕ੍ਸ਼ਿਕਰਵਕ੍ਤ੍ਰੇਹਿਤੇਹਿਤਮ੍ । ਨਾਨਾਦ੍ਰਿਤਰੁਦਿਗ੍ਦੇਸ਼ਸਰਿਤ੍ਪ੍ਰਾਦੇਸ਼ਮਾਤ੍ਰਕਮ੍
ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਖੁਰ, ਸਿਰ, ਅੱਖਾਂ, ਹੱਥ, ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਕੰਮ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਹਾੜਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨ੍ਤਸ਼੍ਸ਼ੂਨ੍ਯਮ੍ ਅਸਾਰਾਤ੍ਮ ਬਹੁਰਾਗੋਪਰਞ੍ਜਿਤਮ੍ । ਸ੍ਫੁਰਦ੍ਵਿਰਾਗਵਿਹਿਤਮਾਰ੍ਜਨਾਮਾਤ੍ਰਤਰ੍ਜਨਮ੍
ਇਹ ਅੰਦਰੋਂ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਰਾਗ ਦੇ ਖੇਡ ਨਾਲ ਬਣੀ ਸਫਾਈ ਦੀ ਝਲਕ ਨਾਲ ਹੀ ਡਰਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸਸੁਰਾਸੁਰਗਨ੍ਧਰ੍ਵਵਿਦ੍ਯਾਧਰਮਹੋਰਗਮ੍ । ਜਡਾਤ੍ਮਪਵਨਸ੍ਪਨ੍ਦਿ ਜਡਚੇਤਨਚੇਤਿਤਮ੍
ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ, ਦੈਤ, ਗੰਧਰਵ, ਵਿਦਿਆਧਰ, ਵੱਡੇ ਸੱਪ, ਜੜਤ, ਆਤਮਾ, ਹਵਾ, ਕੰਪਨ, ਜੜ, ਚੇਤਨ ਅਤੇ ਅਚੇਤਨ ਸਭ ਹਨ।
ਪਟੇ ਚਿਤ੍ਰਮਹਾਰਾਜ੍ਯਮ੍ ਇਵ ਭਾਸੁਰਸੁਨ੍ਦਰਮ੍ । ਪਰਾਮਰ੍ਸ਼ਾਸਹਂ ਚਾਰੁ ਵਿਕਲ੍ਪਸ੍ਫੂਰ੍ਜਿਤਂ ਜਗਤ੍
ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਇੱਕ ਕਪੜੇ 'ਤੇ ਬਣੇ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਚਮਕਦੇ ਰਾਜ ਵਾਂਗ, ਸੋਹਣਾ ਤੇ ਰੌਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੇ ਖਿਆਲਾਂ ਦੀ ਖੇਡ ਤੋਂ ਉਭਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੋਚ ਕੇ ਪਕੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।