ਸਾਹਨ੍ਤਾਦਿਜਗਚ੍ਛਾਨ੍ਤੌ ਬੋਧੇ ਸਂਵਿਤ੍ਕਲਾਤ੍ਮਨਿ । ਦੀਪਸਂਸ਼ਾਨ੍ਤਿਸਙ੍ਕਾਸ਼ਸ੍ ਤ੍ਯਾਗਸ੍ ਸਿਧ੍ਯਤਿ ਨਾਨ੍ਯਥਾ
ਇਹ ਤਿਆਗ ਤਾਂ ਹੀ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ 'ਮੈਂ' ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਚਿੱਤ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਦੀਵੇ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਠੰਢੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
ਨ ਤ੍ਯਾਗẖ ਕਰ੍ਮਸਨ੍ਤ੍ਯਾਗੋ ਬੋਧਸ੍ ਤ੍ਯਾਗ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ । ਅਜਗਤ੍ਪ੍ਰਤਿਭੈਕਾਤ੍ਮਾ ਯੋ ऽਨਹਨ੍ਤਾਦਿਰ੍ ਅਵ੍ਯਯਃ
ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਛੱਡਣਾ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਤਿਆਗ ਤਾਂ ਅਗਿਆਨ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਹੈ, ਜੋ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਇਕ ਰੂਪ ਤੇ ਅਟੱਲ ਹੈ।
ਅਯਂ ਸੋ ऽਹਮ੍ ਇਦਂ ਤਨ੍ ਮੇ ਇਤਿ ਨਿਸ੍ਸ੍ਨੇਹਦੀਪਵਤ੍ । ਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਪਰਮਨਿਰ੍ਵਾਣਂ ਪ੍ਰਬੋਧਾਤ੍ਮੈਵ ਸ਼ਿष੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਲਗਾਵ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਤੇ 'ਇਹ ਉਹ ਹੈ, ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ' ਸੋਚ ਕੇ, ਦੀਵੇ ਵਾਂਗ, ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉੱਚੀ ਨਿਰਵਾਣ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਜਾਗਰੂਕ ਆਤਮਾ ਹੀ ਬਚਦਾ ਹੈ।
ਅਯਂ ਸੋ ऽਹਮ੍ ਇਦਂ ਤਨ੍ ਮੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਯਸ੍ਯ ਨੋ । ਨ ਜ੍ਞਾਨਂ ਤਸ੍ਯ ਨੋ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਨ ਤ੍ਯਾਗੋ ਨ ਚ ਨਿਰ੍ਵृਤਿਃ
ਜਿਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ 'ਇਹ ਉਹ ਹੈ, ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ, ਇਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ' ਜਿਹਾ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਗਿਆਨ ਮਿਲਦਾ, ਨਾ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਨਾ ਤਿਆਗ, ਨਾ ਆਨੰਦ।
ਮਮੇਦਮ੍ ਅਯਮ੍ ਏਵਾਹਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਤਾਵਤਿ ਯẖ ਕ੍ਸ਼ਯਃ । ਬੋਧਾਤ੍ਮਾ ਸ਼ਿਵਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਤੁ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਅਨ੍ਯਨ੍ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ 'ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ' ਵਾਲੀ ਭਾਵਨਾ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਾਂਤ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਜਾਗਰੂਕ ਆਤਮਾ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ।
ਅਹਮਂਸ਼ੇ ਚਿਤਾ ਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਏਵ ਕ੍ਸ਼ਯਂ ਗਤਮ੍ । ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ ਚ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਕ੍ਸ਼ੀਣਂ ਨਿਰ੍ਵਾਣੈਕਘਨਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ 'ਮੈਂ' ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ, ਸਿਰਫ਼ ਨਿਰਵਾਣ ਦੀ ਇਕ-ਮਾਤਰਤਾ ਟਿਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਹਂਵਿਦ੍ ਅਨਹਂਵਿਤ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ ਏਵ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਵਿਘ੍ਨਤਃ । ਏਤਾਵਨ੍ਮਾਤ੍ਰਸਾਧ੍ਯੇਯਂ ਕਿਮ੍ ਏਵੇਯਂ ਕਦਰ੍ਥਨਾ
'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ 'ਮੈਂ ਨਹੀਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਹੈ—ਫਿਰ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਉਲਝਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਪੈਣਾ?
ਅਹਂ ਨਾਹਮ੍ ਇਤਿ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਨ ਚ ਵਿਤ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ ऋਤੇ ऽਸ੍ਤਿ ਸਾ । ਵਿਤ੍ਤ੍ਵਂ ਚਾਕਾਸ਼ਵਿਸ਼ਦਮ੍ ਅਤẖ ਕ੍ਵੈषਾ ਭ੍ਰਮਸ੍ਥਿਤਿਃ
'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਜਾਂ 'ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਹਾਂ' ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਸਿਰਫ਼ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਇਹ ਭਟਕਣਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਖਾਲੀ ਹੈ—ਫਿਰ ਇਹ ਭਟਕਣ ਕਿੱਥੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ?
ਨ ਭ੍ਰਮੋ ਭ੍ਰਮਣਂ ਨੈਵ ਨ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਭ੍ਰਮਕੋ ऽਸ੍ਤਿ ਵਾ । ਅਨਾਲੋਕਨਮ੍ ਏਵੇਦਮ੍ ਆਲੋਕਾਨ੍ ਨੇਦਮ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਤੇ
ਨਾਹੀਂ ਕੋਈ ਭਟਕਣਾ ਹੈ, ਨਾਹੀਂ ਕੋਈ ਭਟਕਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਨਾਹੀਂ ਕੋਈ ਭਟਕਣ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਅਣਦੇਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਵੇਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਤੇਰੇ ਲਈ ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
ਵਿਦ੍ਧਿ ਵਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਏਵੇਦਮ੍ ਅਸਦ੍ਰੂਪੋਪਮਂ ਤਤਮ੍ । ੴ ਅਲਂ ਮੌਨਮ੍ ਆਸ੍ਸ੍ਵੈਵਂ ਸਰ੍ਵਂ ਨਿਰ੍ਵਾਣਮਾਤ੍ਰਕਮ੍
ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਝੂਠੀ ਛਾਂ ਵਾਂਗ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਓਮ, ਹੋ ਗਿਆ, ਹੁਣ ਚੁੱਪ ਰਹਿ; ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਰਵਾਣ ਹੀ ਹੈ।
ਯੇਨੈਵਾਸ਼ੁ ਨਿਮੇषੇਣ ਤ੍ਵ੍ ਅਹਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਚੇਤਤਿ । ਤੇਨੈਵ ਨਾਹਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਚੇਤਿਤ੍ਵਾਸ਼ੁ ਨ ਸ਼ੋਚ੍ਯਤੇ
ਜਿਸ ਪਲ ਤੂੰ ਸੋਚਦਾ ਹੈਂ 'ਮੈਂ ਹਾਂ', ਉਸੇ ਪਲ ਤੂੰ ਇਹ ਵੀ ਸੋਚ ਸਕਦਾ ਹੈਂ 'ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਹਾਂ'; ਉਸੇ ਪਲ ਵਿਚ ਤੈਨੂੰ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
ਅਹਮ੍ਭਾਵਂ ਨਞਰ੍ਥੇਨ ਨਿਰ੍ਵਾਪ੍ਯਾਰੂਢਬਾਣਵਤ੍ । ਅਜਸ੍ਰਮ੍ ਆਸਵਕ੍ਸ਼ੀਵਸ੍ ਤਿष੍ਠਾਵष੍ਟਬ੍ਧਤਤ੍ਪਦਃ
‘ਮੈਂ’ ਵਾਲੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਨਕਾਰ ਦੇ ਅਰਥ ਨਾਲ ਬੁਝਾ ਕੇ, ਤੀਰ ਵਾਂਗ ਜੋ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਤੇ ਟਿਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸ ਅਡੋਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿ।
ਸਨਞਰ੍ਥਾਮ੍ ਅਹਨ੍ਤਾਂ ਤ੍ਵਂ ਚੇਤਨ੍ਨ੍ ਏਵਮ੍ ਅਨਾਰਤਮ੍ । ਸਰ੍ਵਭਾਵੈਰ੍ ਅਨਾਰੂਢੋ ਭਵ ਤੀਰ੍ਣਭਵਾਰ੍ਣਵਃ
ਜੇ ਤੂੰ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਇਨਕਾਰ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੋਚਦਾ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਹਾਲਤ ਤੈਨੂੰ ਫਸਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ ਅਤੇ ਤੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਲਵੇਂਗਾ।
ਸ੍ਵਭਾਵਮਾਤ੍ਰਾਵਜਯੇ ਸ੍ਵਯਂ ਯਸ੍ਯ ਨ ਵੀਰਤਾ । ਤਸ੍ਯੋਤ੍ਤਮਪਦਪ੍ਰਾਪ੍ਤੌ ਪਸ਼ੋਰ੍ ਬ੍ਰੂਹਿ ਕਥੈਵ ਕਾ
ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਦੱਸ, ਉਹ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਕਿਵੇਂ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਤਾਂ ਪਸ਼ੂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ।
षਡ੍ਵਰ੍ਗੋ ਨਿਰ੍ਜਿਤḫ ਪੂਰ੍ਵਂ ਯੇਨੋਤ੍ਤਮਵਿਦਾ ਸ੍ਵਤਃ । ਭਾਜਨਂ ਸ ਪ੍ਰਕਰ੍षਾਣਾਂ ਨੇਤਰੋ ਨਰਗਰ੍ਦਭਃ
ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਛੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਉਹੀ ਉੱਤਮਤਾ ਦਾ ਪਾਤਰ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੋਈ, ਮਨੁੱਖ-ਖੋਤਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਵਾਨ੍ਤਰ੍ ਮਨੋਵृਤ੍ਤਿਰ੍ ਜੀਯਮਾਨਾ ਜਿਤਾਥ ਵਾ । ਵਿषਯਸ੍ ਸ ਵਿਵੇਕਾਨਾਂ ਸ ਪੁਮਾਨ੍ ਇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਜਿਸ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਮਨ ਦੀ ਚਲਣ ਜਿੱਤੀ ਜਾਂ ਜਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਿਵੇਕ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਅਸਲ ਮਨੁੱਖ ਉਹੀ ਹੈ।
ਅਰ੍ਥੋ ਦृषਦ੍ ਇਵਾਮ੍ਭੋਧੌ ਯੋ ਯ ਆਪਤਤਿ ਤ੍ਵਯਿ । ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਏਵ ਪਲਾਯ੍ਯਾਸ੍ਸ੍ਵ ਨਾਹਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਭਾਵਨਾਤ੍
ਜੋ ਵੀ ਵਸਤੂ, ਪੱਥਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਤੂੰ 'ਇਹ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਹਾਂ' ਦੀ ਸੋਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਦੂਰ ਹੋ ਜਾ।
ਨਾਹਮ੍ ਅਸ੍ਮੀਤਿ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾਪਿ ਸੋਪਪਤ੍ਤਿਕਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਜ੍ਞਾਨਾਜ੍ ਜ੍ਞੋ ਜ੍ਞਪ੍ਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਚ ਕਿਮ੍ ਅਜ੍ਞ ਇਵ ਮੁਹ੍ਯਸਿ
'ਮੈਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹਾਂ' ਸਮਝ ਕੇ ਤੇ ਤਰਕ ਨਾਲ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ, ਤੂੰ ਜੋ ਗਿਆਨ ਹੀ ਹੈਂ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਹੈਂ, ਅਜਾਣੇ ਵਾਂਗ ਭਟਕਦਾ ਕਿਉਂ ਹੈਂ?
ਨ ਜ੍ਞੇ ऽਹਮਰ੍ਥਤਾਸ੍ਤੀਹ ਹੇਮ੍ਨੀਵ ਕਟਕਾਦਿਤਾ । ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਮਾਤ੍ਰਾਦ੍ ऋਤੇ ਸਾ ਚ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਮਰਣੇਨ ਤੇ
ਇੱਥੇ 'ਮੈਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹਾਂ' ਦੀ ਅਸਲ ਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਕੜੇ ਦੀ ਕੋਈ ਵਜੂਦ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਭਟਕਣ ਨਾਲ ਹੈ, ਤੇ ਜਦ ਤੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਇਹ ਭਟਕਣ ਵੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯੋ ਯੋ ਭਾਵ ਉਦੇਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਸ੍ ਤ੍ਵਯਿ ਸ੍ਪਨ੍ਦ ਇਵਾਨਿਲੇ । ਨਾਹਮ੍ ਅਸ੍ਮੀਤਿ ਚਿਦ੍ਵृਤ੍ਤ੍ਯਾ ਤਮ੍ ਅਨਾਧਾਰਤਾਂ ਨਯ
ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਜੋ ਵੀ ਹਾਲਤ ਉੱਭਰਦੀ ਹੈ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਝਟਕਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਮੈਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹਾਂ' ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਆਧਾਰ ਰਹਿਤ ਕਰ ਦੇ।
ਲੋਭੋ ਲਜ੍ਜਾ ਮਦੋ ਮੋਹੋ ਯੇਨਾਦਾਵ੍ ਇਤਿ ਨੋ ਜਿਤਾਃ । ਨਿਰਰ੍ਥਕਮ੍ ਅਨਰ੍ਥੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ ਕਿਮਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਲਾਲਚ, ਸ਼ਰਮ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਭਟਕਾਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤਿਆ, ਉਹ ਇਸ ਦੁੱਖਾਂ ਭਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਕੰਮ ਕਿਉਂ ਕਰਦਾ ਹੈ?
ਅਹਨ੍ਤ੍ਵਂ ਪਵਨੇ ਸ੍ਪਨ੍ਦ ਇਵ ਯਤ੍ ਤ੍ਵਯਿ ਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਿ ਤਨ੍ ਨਾਨ੍ਯਦ੍ ਏਤਤ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦ ਇਵਾਨਿਲੇ
ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਜੋ 'ਮੈਂ' ਹੋਣ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵੱਜਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਕੰਪਨ ਵਾਂਗੂ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਹੀ ਲਹਿਰ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਕੰਪਨ ਹੋਵੇ।
ਅਸਰ੍ਗਸਂਵਿਦਾ ਸਰ੍ਗḫ ਪਰੇ ऽਸ੍ਤੀਤਿ ਵਿਰਾਜਤੇ । ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਵਿਸ਼ੇषੇਣ ਦੁਰਰ੍ਥੋ ऽਪਿ ਹਿ ਸ਼ੋਭਤੇ
ਜਗਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਭਾਵ ਤਾਂ ਨਾ-ਰਚਨਾ ਦੀ ਸੂਝ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਵਿਲੱਖਣ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਅਸਪਸ਼ਟ ਗੱਲਾਂ ਵੀ ਸੋਹਣੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪਰਮਾਤ੍ਮਾ ਤੁ ਨੋਦੇਤਿ ਨਾਸ੍ਤਂ ਯਾਤਿ ਕਦਾਚਨ । ਨ ਚਾਸ੍ਮਾਦ੍ ਅਨ੍ਯਦ੍ ਅਸ੍ਤੀਤਿ ਕੋ ਭਾਵੋ ऽਭਾਵ ਏਵ ਵਾ
ਪਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਂ ਉਗਦਾ ਹੈ, ਨਾਂ ਕਦੇ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹੋਣਾ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣਾ ਕਿਹੜਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਪਰਂ ਪਰੇ ਪਰਾਪੂਰ੍ਣਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਸ਼ਿਵਸ਼੍ ਸ਼ਿਵੇ । ਇਤ੍ਯੇਵਮਾਤ੍ਰਂ ਵਿਤਤਂ ਨਾਹਂ ਨ ਚ ਜਗਨ੍ ਨ ਧੀਃ
ਉੱਚਤਮ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਪੂਰਨਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਅੰਦਰੋਂ ਅਮਨ ਤੇ ਅਮਨ, ਚੰਗਿਆਈ ਵਿਚ ਚੰਗਿਆਈ ਹੀ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਇਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—'ਮੈਂ', ਸੰਸਾਰ ਜਾਂ ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਧਾਰਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।
ਅਨਿਰ੍ਵਾਣਂ ਵਿਨਿਰ੍ਵਾਣੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਸ਼ਿਵੇ ਸ਼ਿਵਮ੍ । ਨਿਰ੍ਵਾਣਮ੍ ਅਪਿ ਨਿਰ੍ਵਾਣੇ ਸਨਞਰ੍ਥਂ ਨ ਵਾਪਿ ਤਤ੍
ਜਿੱਥੇ ਮੁਕਤੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਅਮੁਕਤ ਵੀ ਹੈ; ਅਮਨ ਵਿਚ ਅਮਨ, ਚੰਗਿਆਈ ਵਿਚ ਚੰਗਿਆਈ ਹੀ ਹੈ। ਮੁਕਤੀ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਵਿਚ ਕਦੇ ਅਰਥਵਾਨ ਹੈ ਜਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੀ।
ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਘਾਤਾḫ ਪ੍ਰਸਹ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਹ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵ੍ਯਾਧਿਵੇਦਨਾਃ । ਨਾਹਮ੍ ਇਤ੍ਯੇਵਮਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸਹਨੇ ਕਾ ਕਦਰ੍ਥਨਾ
ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਘਾਵ ਸਹਿ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਬੀਮਾਰੀ ਦੀ ਪੀੜਾ ਵੀ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਸ ਨੇ 'ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਹਾਂ' ਵਾਲੀ ਸੂਝ ਪਾ ਲਈ, ਉਸ ਲਈ ਸਹਿਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।
ਜਗਤ੍ਪਦਾਰ੍ਥਸਾਰ੍ਥਾਨਾਮ੍ ਅਹਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਙ੍ਕੁਰੋ ऽਕ੍ਸ਼ਯਃ । ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਨਿਰ੍ਮੂਲਤਾਂ ਨੀਤੇ ਜਗਨ੍ ਨਿਰ੍ਮੂਲਤਾਂ ਗਤਮ੍
ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਤੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ 'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਦੀ ਅਟੱਲ ਕੋਪਲ ਹੀ ਮੂਲ ਹੈ। ਜਦ ਇਹ ਕੋਪਲ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਬੇਮੂਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬਾष੍ਪੇਣੇਵਾਹਮਰ੍ਥੇਨ ਨਿਸ੍ਸਾਰੇਣਾਪਿ ਸਾਰਵਾਨ੍ । ਸ਼੍ਯਾਮਲḫ ਪਰਮਾਦਰ੍ਸ਼ਸ੍ ਤਚ੍ਛਾਨ੍ਤੌ ਸਮ੍ਪ੍ਰਸੀਦਤਿ
ਜਿਵੇਂ ਰੋਣ ਵਾਲੇ ਹੰਝੂਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਪਰ 'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਵਾਲਾ ਅਰਥ ਫਿਰ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਗੂੜ੍ਹਾ ਸਰਵੋਤਮ ਦਰਪਣ, ਉਸ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਸੱਲੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅਹਮਰ੍ਥḫ ਪਰੇ ਵਾਯੌ ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ੍ ਤਤ੍ਪ੍ਰਸ਼ਮੇ ਤੁ ਤਤ੍ । ਅਨਿਰ੍ਦੇਸ਼੍ਯਮ੍ ਅਨਾਭਾਸਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਮ੍ ਅਜਮ੍ ਅਵ੍ਯਯਮ੍
'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਵਾਲੀ ਭਾਵਨਾ, ਉੱਚੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਇਕ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਜਦ ਉਹ ਲਹਿਰ ਠੰਢੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਨਾ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਰੂਪ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੇਅੰਤ, ਅਜਨਮਾ ਤੇ ਅਟੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।