ਅਪੁਨਸ੍ਸ੍ਮਰਣਂ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਚਿਰਵਿਸ੍ਮृਤਕਰ੍ਮ ਯਤ੍ । ਸ੍ਥਿਤਂ ਸ੍ਤਮ੍ਭੋਦਰਸਮਂ ਸ ਕਰ੍ਮਤ੍ਯਾਗ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਕੰਮ ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਲਈ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਉਹ ਕੰਮ ਥੰਮ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਛੱਡਣ ਨੂੰ ਹੀ ਕੰਮ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਤ੍ਯਾਗਂ ਤ੍ਯਾਗਮ੍ ਇਤਿ ਯੇ ਕੁਰ੍ਵਤੇ ਵ੍ਯਰ੍ਥਬੋਧਿਨਃ । ਤੇषਾਮ੍ ਅਵਟਲਗ੍ਨਾਨਾਂ ਵਿਧਿਸ੍ ਤ੍ਰਾਣਂ ਕਰਿष੍ਯਤਿ
ਜੋ ਲੋਕ ਅਸਲ ਤਿਆਗ ਨੂੰ ਨਾ ਸਮਝ ਕੇ, ਨਾ ਛੱਡਣ ਨੂੰ ਹੀ ਤਿਆਗ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿਅਰਥ ਹੈ। ਉਹ ਗੱਡੇ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਨਿਯਮ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਕਰ੍ਮਤ੍ਯਾਗਮ੍ ਅਕृਤ੍ਵੈਵਮ੍ ਅਰ੍ਧਂ ਯੇ ਕਰ੍ਮ ਕੁਰ੍ਵਤੇ । ਸਾ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਤਾਨ੍ ਪਸ਼ੂਨ੍ ਅਜ੍ਞਾਨ੍ ਕਰ੍ਮਤ੍ਯਾਗਪਿਸ਼ਾਚਿਕਾ
ਜੋ ਲੋਕ ਕੰਮ ਦਾ ਪੂਰਾ ਤਿਆਗ ਨਾ ਕਰਕੇ, ਅਧੂਰਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਤੇ ਨਾ ਛੱਡਣ ਦੀ ਭੂਤਨੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਮੂਲਕਰ੍ਮਸਨ੍ਤ੍ਯਾਗੇਨੈਵ ਯੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਆਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਨੈਵ ਤੇषਾਂ ਕृਤੇਨਾਰ੍ਥੋ ਨਾਕृਤੇਨੇਹ ਕਸ਼੍ਚਨ
ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਜੜ ਤੋਂ ਹੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂ ਨਾ ਕੀਤਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ।
ਸਮੂਲਮ੍ ਅਲਮ੍ ਉਦ੍ਧृਤ੍ਯ ਕਰ੍ਮਬੀਜਕਲਾਮ੍ ਇਤਿ । ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਏਕਸਮਾਧਾਨਾਸ੍ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਸ੍ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਲਂ ਸੁਖਮ੍
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕਰਮ ਦੇ ਬੀਜ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਖਾੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ-ਚਿੱਤ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਪੂਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਵਾਹਾਪਤਿਤੇ ਕਾਰ੍ਯੇ ਈषਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਾ ਅਤਨ੍ਮਯਾਃ । ਘੂਰ੍ਣਮਾਨਾ ਇਵ ਕ੍ਸ਼ੀਵਾ ਯਨ੍ਤ੍ਰਸਞ੍ਚਾਰਿਤਾ ਇਵ
ਜਦੋਂ ਕਰਮ ਆਦਤ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਹਿਲਚਲ ਨਾਲ, ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਡੋਲਦੇ ਹੋਏ ਜਾਂ ਡੋਰ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਪਤਲੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਮੋਕ੍ਸ਼ਲਕ੍ਸ਼੍ਮ੍ਯਾ ਵਿਲਾਸਿਨ੍ਯਾ ਵ੍ਯਸਨੋਪਹਤਾ ਇਵ । ਅਰ੍ਧਸੁਪ੍ਤਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਾਭਾẖ ਕਾਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਵਗਤਿਂ ਗਤਾਃ
ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਖੇਡਾਂ ਕਰਦੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਬੇਸਹਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅੱਧੇ ਸੁੱਤੇ ਤੇ ਅੱਧੇ ਜਾਗਦੇ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਥੋੜ੍ਹੀ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਯਤ੍ ਸਮੂਲਂ ਪਰਿਤ੍ਯਕ੍ਤਂ ਤਤ੍ ਤ੍ਯਕ੍ਤਮ੍ ਇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ । ਅਮੂਲਕਾषਸ੍ ਤ੍ਯਾਗੋ ਯਸ੍ ਸ ਸ਼ਾਖਾਲਵਨੋਪਮਃ
ਜੋ ਚੀਜ਼ ਜੜ ਸਮੇਤ ਛੱਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਤਿਆਗ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜੜ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਛੱਡਣਾ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਟਾਹਣੀਆਂ ਕੱਟਣ ਵਰਗਾ ਹੈ।
ਅਕृष੍ਟਮੂਲਸ਼੍ ਸ਼ਾਖਾਗ੍ਰਵਿਲੂਨẖ ਕਰ੍ਮਪਾਦਪਃ । ਪੁਨਸ਼੍ ਸ਼ਾਖਾਸਹਸ੍ਰੇਣ ਦੁẖਖਾਯ ਪਰਿਵਰ੍ਧਤੇ
ਜੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਨਾ ਕੱਟੀ ਜਾਵੇ ਤੇ ਸਿਰਫ ਟਾਹਣੀਆਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵੱਢੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਰੁੱਖ ਫਿਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਨਾਲ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿਰਫ ਦੁੱਖ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਅਵੇਦਨਾਤ੍ਮਨਾਨੇਨ ਕਰ੍ਮਤ੍ਯਾਗੋ ऽਙ੍ਗ ਸਿਧ੍ਯਤਿ । ਕ੍ਰਮੇਣ ਨੇਤਰੇਣਾਤ ਏਤਦ੍ ਏਵਾਹਰਨ੍ ਭਵ
ਪਿਆਰੇ, ਸੱਚਾ ਕਰਮ-ਤਿਆਗ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇਹੀ ਰਾਹ ਪਕੜ।
ਯੇ ਤ੍ਵ੍ ਏਵਂ ਕਰ੍ਮਸਨ੍ਤ੍ਯਾਗਮ੍ ਅਕृਤ੍ਵਾਨ੍ਯਤ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਿਤਾਃ । ਅਤ੍ਯਾਗਂ ਤ੍ਯਾਗਰੂਪਾਤ੍ਮ ਗਗਨਂ ਮਾਰਯਨ੍ਤਿ ਤੇ
ਜੋ ਲੋਕ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਰਮ-ਤਿਆਗ ਨਾ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਤਿਆਗ-ਰਹਿਤਤਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਅਕਾਸ਼ ਵਰਗੀ ਸੁਭਾ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਬੋਧਾਤ੍ਮਕਤਯਾ ਕਰ੍ਮਤ੍ਯਾਗਸ੍ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਦਗ੍ਧਬੀਜਾ ਨਿਰਿਚ੍ਛੋਚ੍ਚੈਰ੍ ਅਕ੍ਰਿਯੈਵ ਭਵੇਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਾ
ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਕਰਮ-ਤਿਆਗ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਜਲਿਆ ਹੋਇਆ ਬੀਜ ਉੱਗ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਕਰਮ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਕੰਮ ਹੋ ਰਹੇ ਹੋਣ।
ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਹਿਤਂ ਕਰ੍ਮ ਸਫਲਂ ਰਸਭਾਵਨਾਤ੍ । ਵੇष੍ਟਿਤਤ੍ਯਕ੍ਤਦਾਮ੍ਨੀਵ ਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ऽਨ੍ਯੋ ਨਿष੍ਫਲੋ ऽਙ੍ਗਜਃ
ਮਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਕੰਮ ਸੁਖ ਦੀ ਲਾਲਚ ਕਰਕੇ ਹੀ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਲਾਲਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉਠੀ ਹੋਈ ਹਰ ਹਲਚਲ ਬਿਨਾ ਫਲ ਦੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਛੱਡੀ ਹੋਈ ਰੱਸਸੀ ਬੇਕਾਰ ਪਈ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਕਰ੍ਮਤ੍ਯਾਗੇ ਸ੍ਥਿਤੇ ਬੋਧਾਜ੍ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤੋ ਵਿਵਾਸਨਃ । ਗੇਹੇ ਤਿष੍ਠਤ੍ਵ੍ ਅਰਣ੍ਯੇ ਵਾ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤ੍ਵ੍ ਅਭ੍ਯੇਤੁ ਵੋਦਯਮ੍
ਜਦੋਂ ਕਰਮ ਛੱਡਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਘਰ ਵਿਚ ਰਹੇ ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ, ਉਸਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਵਾਂ ਸਵੇਰ ਆਉਣ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਗੇਹਮ੍ ਏਵੋਪਸ਼ਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਜਨਂ ਦੂਰਕਾਨਨਮ੍ । ਅਸ਼ਾਨ੍ਤਸ੍ਯਾਪ੍ਯ੍ ਅਰਣ੍ਯਾਨੀ ਵਿਜਨਾ ਸਜਨਾ ਪੁਰੀ
ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਘਰ ਹੀ ਇਕੱਲਾਪਣ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਬੇਚੈਨ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਦੂਰ ਦਾ ਜੰਗਲ ਵੀ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਬੇਚੈਨ ਮਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਜੰਗਲ ਤੇ ਇਕੱਲਾਪਣ ਵੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਹੀ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪਰਿਸ਼ਾਨ੍ਤਮਤੇਰ੍ ਜ੍ਞਸ੍ਯ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮਾਨਵਾ । ਨਿਰ੍ਮਲਾ ਵਿਤਤਾ ਹृਦ੍ਯਾ ਹृਦ੍ ਏਵ ਵਨਭੂਮਿਕਾ
ਜਿਸ ਗਿਆਨਵਾਨ ਦਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਵੀ ਜੰਗਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਪਵਿੱਤਰ, ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਤੇ ਮਨਭਾਵਨ ਜੰਗਲ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
ਜ੍ਞਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਵਾਣਦृਸ਼੍ਯਸ੍ਯ ਨਿष੍ਪਦਾਰ੍ਥਾ ਮਨੋਮਯੀ । ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਸ਼ੇषਵਿਸ਼ੇषਾਰ੍ਥਾ ਜਗਦ੍ ਏਵ ਮਹਾਟਵੀ
ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ, ਅਸਲ ਵਸਤੂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਸਾਰੇ ਫਰਕਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਇਕ ਵੱਡਾ ਜੰਗਲ ਹੈ।
ਅਨਨ੍ਤਸਙ੍ਕਲ੍ਪਵਤੋ ਹृਦਯੋਦ੍ਯਜ੍ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਿਤੇਃ । ਹृਦ੍ਯ੍ ਏਵਾਵਰ੍ਤਤੇ ਭੂਮਿਰ੍ ਅਜ੍ਞਸ੍ਯਾਖਿਲਸਾਗਰਾ
ਜਿਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਵਿਚਾਰ ਹਨ, ਉਸ ਦੀ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਹੋਈ ਦੁਨੀਆ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਖੇਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਜਾਣੇ ਲਈ ਧਰਤੀ ਤੇ ਸਾਰੇ ਸਮੁੰਦਰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ।
ਘਨਸ੍ਯਾਜ੍ਞਸ੍ਯ ਦੀਨਸ੍ਯ ਵਿਵਿਧਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਸਙ੍ਕਟਾ । ਸਾਰਮ੍ਭਾ ਵਿਪੁਲਾਕਾਰਾ ਹृਦ੍ਯ੍ ਏਵ ਗ੍ਰਾਮਮਣ੍ਡਲੀ
ਅਜਾਣ ਤੇ ਦੁਖੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੁਆਲੇ ਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਇਕ ਵੱਡਾ ਤੇ ਉਲਝਣਾਂ ਵਾਲਾ ਪਿੰਡ ਉਭਰਦਾ ਹੈ।
ਵਿਵਿਧਕਾਰ੍ਯਵਿਕਾਰਦਸ਼ਾਮਯੀ ਸਪੁਰਪਤ੍ਤਨਪਰ੍ਵਤਮਣ੍ਡਲਾ । ਮਕੁਰਕੋਸ਼ ਇਵ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਿਤਾ ਹृਦਿ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਮਲਾ ਮਲਿਨੇ ਮਹੀ
ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਤੇ ਹਾਲਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ, ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਧਰਤੀ, ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ, ਪਿੰਡ ਤੇ ਪਹਾੜ, ਆਇਨੇ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤਰ ਵਾਂਗ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਾਹਨ੍ਤਾਦਿਜਗਚ੍ਛਾਨ੍ਤੌ ਬੋਧੇ ਸਂਵਿਤ੍ਕਲਾਤ੍ਮਨਿ । ਦੀਪਸਂਸ਼ਾਨ੍ਤਿਸਙ੍ਕਾਸ਼ਸ੍ ਤ੍ਯਾਗਸ੍ ਸਿਧ੍ਯਤਿ ਨਾਨ੍ਯਥਾ
ਇਹ ਤਿਆਗ ਤਾਂ ਹੀ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ 'ਮੈਂ' ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਚਿੱਤ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਦੀਵੇ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਠੰਢੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
ਨ ਤ੍ਯਾਗẖ ਕਰ੍ਮਸਨ੍ਤ੍ਯਾਗੋ ਬੋਧਸ੍ ਤ੍ਯਾਗ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ । ਅਜਗਤ੍ਪ੍ਰਤਿਭੈਕਾਤ੍ਮਾ ਯੋ ऽਨਹਨ੍ਤਾਦਿਰ੍ ਅਵ੍ਯਯਃ
ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਛੱਡਣਾ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਤਿਆਗ ਤਾਂ ਅਗਿਆਨ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਹੈ, ਜੋ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਇਕ ਰੂਪ ਤੇ ਅਟੱਲ ਹੈ।
ਅਯਂ ਸੋ ऽਹਮ੍ ਇਦਂ ਤਨ੍ ਮੇ ਇਤਿ ਨਿਸ੍ਸ੍ਨੇਹਦੀਪਵਤ੍ । ਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਪਰਮਨਿਰ੍ਵਾਣਂ ਪ੍ਰਬੋਧਾਤ੍ਮੈਵ ਸ਼ਿष੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਲਗਾਵ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਤੇ 'ਇਹ ਉਹ ਹੈ, ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ' ਸੋਚ ਕੇ, ਦੀਵੇ ਵਾਂਗ, ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉੱਚੀ ਨਿਰਵਾਣ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਜਾਗਰੂਕ ਆਤਮਾ ਹੀ ਬਚਦਾ ਹੈ।
ਅਯਂ ਸੋ ऽਹਮ੍ ਇਦਂ ਤਨ੍ ਮੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਯਸ੍ਯ ਨੋ । ਨ ਜ੍ਞਾਨਂ ਤਸ੍ਯ ਨੋ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਨ ਤ੍ਯਾਗੋ ਨ ਚ ਨਿਰ੍ਵृਤਿਃ
ਜਿਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ 'ਇਹ ਉਹ ਹੈ, ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ, ਇਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ' ਜਿਹਾ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਗਿਆਨ ਮਿਲਦਾ, ਨਾ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਨਾ ਤਿਆਗ, ਨਾ ਆਨੰਦ।
ਮਮੇਦਮ੍ ਅਯਮ੍ ਏਵਾਹਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਤਾਵਤਿ ਯẖ ਕ੍ਸ਼ਯਃ । ਬੋਧਾਤ੍ਮਾ ਸ਼ਿਵਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਤੁ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਅਨ੍ਯਨ੍ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ 'ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ' ਵਾਲੀ ਭਾਵਨਾ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਾਂਤ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਜਾਗਰੂਕ ਆਤਮਾ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ।
ਅਹਮਂਸ਼ੇ ਚਿਤਾ ਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਏਵ ਕ੍ਸ਼ਯਂ ਗਤਮ੍ । ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ ਚ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਕ੍ਸ਼ੀਣਂ ਨਿਰ੍ਵਾਣੈਕਘਨਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ 'ਮੈਂ' ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ, ਸਿਰਫ਼ ਨਿਰਵਾਣ ਦੀ ਇਕ-ਮਾਤਰਤਾ ਟਿਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਹਂਵਿਦ੍ ਅਨਹਂਵਿਤ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ ਏਵ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਵਿਘ੍ਨਤਃ । ਏਤਾਵਨ੍ਮਾਤ੍ਰਸਾਧ੍ਯੇਯਂ ਕਿਮ੍ ਏਵੇਯਂ ਕਦਰ੍ਥਨਾ
'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ 'ਮੈਂ ਨਹੀਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਹੈ—ਫਿਰ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਉਲਝਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਪੈਣਾ?
ਅਹਂ ਨਾਹਮ੍ ਇਤਿ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਨ ਚ ਵਿਤ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ ऋਤੇ ऽਸ੍ਤਿ ਸਾ । ਵਿਤ੍ਤ੍ਵਂ ਚਾਕਾਸ਼ਵਿਸ਼ਦਮ੍ ਅਤẖ ਕ੍ਵੈषਾ ਭ੍ਰਮਸ੍ਥਿਤਿਃ
'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਜਾਂ 'ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਹਾਂ' ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਸਿਰਫ਼ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਇਹ ਭਟਕਣਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਖਾਲੀ ਹੈ—ਫਿਰ ਇਹ ਭਟਕਣ ਕਿੱਥੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ?
ਨ ਭ੍ਰਮੋ ਭ੍ਰਮਣਂ ਨੈਵ ਨ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਭ੍ਰਮਕੋ ऽਸ੍ਤਿ ਵਾ । ਅਨਾਲੋਕਨਮ੍ ਏਵੇਦਮ੍ ਆਲੋਕਾਨ੍ ਨੇਦਮ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਤੇ
ਨਾਹੀਂ ਕੋਈ ਭਟਕਣਾ ਹੈ, ਨਾਹੀਂ ਕੋਈ ਭਟਕਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਨਾਹੀਂ ਕੋਈ ਭਟਕਣ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਅਣਦੇਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਵੇਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਤੇਰੇ ਲਈ ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
ਵਿਦ੍ਧਿ ਵਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਏਵੇਦਮ੍ ਅਸਦ੍ਰੂਪੋਪਮਂ ਤਤਮ੍ । ੴ ਅਲਂ ਮੌਨਮ੍ ਆਸ੍ਸ੍ਵੈਵਂ ਸਰ੍ਵਂ ਨਿਰ੍ਵਾਣਮਾਤ੍ਰਕਮ੍
ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਝੂਠੀ ਛਾਂ ਵਾਂਗ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਓਮ, ਹੋ ਗਿਆ, ਹੁਣ ਚੁੱਪ ਰਹਿ; ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਰਵਾਣ ਹੀ ਹੈ।