ਵਿਸ੍ਤਾਰẖ ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਦੇਹਸ੍ ਸੋ ऽਹਨ੍ਤਾਤ੍ਮਾ ਸ ਸਂਸृਤਿਃ । ਅਚੇਤਨਾਨਹਨ੍ਤ੍ਵੇਨ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਪਨ੍ਦਵਾਤਵਤ੍
ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫੈਲਾਅ ਹੀ ਸਰੀਰ ਹੈ, 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦਾ ਚੱਕਰ ਹੈ। ਜਦ ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਹਵਾ ਦੇ ਬਿਨਾ ਕੰਪਨ ਵਾਂਗ ਠੰਢਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਵੇਦਨਾਦ੍ ਅਨਨ੍ਤਾਤ੍ਮਾ ਭੂਤ੍ਵਾ ਜ੍ਞੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਉਪਲੋਪਮਃ । ਸਂਸਾਰੇ ਮੂਲਕषਣਂ ਕੁਰੁ ਕ੍ਰੋਡਮੁਖਾਗ੍ਰਵਤ੍
ਜਦ ਗਿਆਨ ਦੀ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਾਂ ਆਤਮਾ ਅਨੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਐਸੇ ਹੀ ਕੱਟੋ, ਜਿਵੇਂ ਮਗਰਮੱਛ ਦੇ ਮੂੰਹ ਦੇ ਅਗਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ।
ਕਰ੍ਮਬੀਜਕਲਾਕੋਸ਼ਤ੍ਯਾਗ ਏਵਂ ਕृਤੋ ਭਵੇਤ੍ । ਨਾਨ੍ਯਥਾ ਰਾਘਵਾਤਸ੍ ਤੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਅਸ੍ਤੁ ਸਦਾ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਕਰਮ ਦੇ ਬੀਜ, ਅੰਕੁਰ ਅਤੇ ਝਿਲੀ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਸਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਰਾਘਵ। ਤੇਰੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਟਿਕੀ ਰਹੇ।
ਕਰ੍ਮਬੀਜਕਲਾਤ੍ਯਾਗੇ ਤ੍ਵ੍ ਏਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਇਤਰਾਤ੍ਮਨਿ । ਅਵਿਦ੍ਯਮਾਨੇ ਜੀਵਸ੍ਯ ਤਜ੍ਜ੍ਞੈਰ੍ ਵਿਦਿਤਵਸ੍ਤੁਭਿਃ
ਜਦੋਂ ਕਰਮ ਦੇ ਬੀਜ ਤੇ ਅੰਕੁਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਸਵਭਾਵ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਜੀਵ ਲਈ ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ਾਨ੍ਤੈਰ੍ ਨ ਗृਹ੍ਯਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ ਨ ਚ ਸਨ੍ਤ੍ਯਜ੍ਯਤੇ ऽਪਿ ਚ । ਤ੍ਯਾਗਾਦਾਨੇ ਨ ਜਾਨਨ੍ਤਿ ਤੇ ऽਤਸ੍ ਤੈਸ਼੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਆਸ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਹਨ, ਉਹ ਨਾ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਫੜਦੇ ਹਨ ਤੇ ਨਾ ਛੱਡਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਲੈਣ ਤੇ ਦੇਣ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਆਕਾਸ਼ਸ਼ੂਨ੍ਯਹृਦਯੈਰ੍ ਜ੍ਞੈਰ੍ ਯਥਾਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਆਸ੍ਯਤੇ । ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਚ ਯਥਾਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਨਾਸ੍ਯਤੇ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਨ ਚ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਖਾਲੀ ਹਨ, ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਜਿਵੇਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਕੰਮ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਨਾ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਦੇ ਹਨ ਤੇ ਨਾ ਅਕਰਮ ਵਿੱਚ।
ਪ੍ਰਵਾਹਾਪਤਿਤਸ੍ਪਨ੍ਦਂ ਸ੍ਪਨ੍ਦਨ੍ਤੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤਚੇਤਸਾਮ੍ । ਤੇषਾਂ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯ੍ ਏਵਮ੍ ਅਰ੍ਧਸਂਸੁਪ੍ਤਬਾਲਵਤ੍
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅੰਗ ਸਿਰਫ਼ ਹਾਲਾਤ ਦੇ ਰੁਖ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਧ-ਸੁੱਤੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਹੱਥ ਪੈਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹਿਲਦੇ ਹਨ।
ਰਸੇ ਨਿਰ੍ਵਾਸਨੇ ਲਬ੍ਧਰਸਾ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਤਿਨੀਰਸਾਃ । ਨਾਨ੍ਤਸ੍ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਨ ਬਹਿਰ੍ ਜ੍ਞਾ ਅਜ੍ਞਾ ਨਿਪੁਣਾ ਇਵ
ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਸ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਬੇਪਰਵਾਹ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਗਿਆਨਵਾਨ ਨਾ ਅੰਦਰ ਟਿਕਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਬਾਹਰ, ਉਹ ਐਸਾ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਅਣਜਾਣ ਹੋਣ।
ਕਰ੍ਮਣੋ ऽਵੇਦਨਂ ਤ੍ਯਾਗਸ੍ ਸ ਚ ਸਿਦ੍ਧḫ ਪ੍ਰਬੋਧਤਃ । ਅਵਸ੍ਤੁਨੇਤਰੇਣਾਥ ਕਿਂ ਕृਤੇਨਾਕृਤੇਨ ਵਾ
ਕਰਮ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਨਾ ਹੋਣਾ ਹੀ ਤਿਆਗ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਦੂਜਾ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਕੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂ ਨਾ ਕੀਤਾ, ਦੋਨੋਂ ਦਾ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ।
ਅਵੇਦਨਮ੍ ਅਸਂਵੇਦ੍ਯਂ ਯਦ੍ ਅਵਾਸਨਮ੍ ਆਸਿਤਮ੍ । ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਸਮਮ੍ ਅਨੁਲ੍ਲੇਖਂ ਸ ਕਰ੍ਮਤ੍ਯਾਗ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਿੱਥੇ ਕਰਮ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਕੋਈ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਕੋਈ ਇਰਾਦਾ ਹੁੰਦਾ, ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ, ਸਮ, ਤੇ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਬੈਠਾ ਰਹੇ, ਉਹੀ ਕਰਮ-ਤਿਆਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਪੁਨਸ੍ਸ੍ਮਰਣਂ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਚਿਰਵਿਸ੍ਮृਤਕਰ੍ਮ ਯਤ੍ । ਸ੍ਥਿਤਂ ਸ੍ਤਮ੍ਭੋਦਰਸਮਂ ਸ ਕਰ੍ਮਤ੍ਯਾਗ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਕੰਮ ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਲਈ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਉਹ ਕੰਮ ਥੰਮ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਛੱਡਣ ਨੂੰ ਹੀ ਕੰਮ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਤ੍ਯਾਗਂ ਤ੍ਯਾਗਮ੍ ਇਤਿ ਯੇ ਕੁਰ੍ਵਤੇ ਵ੍ਯਰ੍ਥਬੋਧਿਨਃ । ਤੇषਾਮ੍ ਅਵਟਲਗ੍ਨਾਨਾਂ ਵਿਧਿਸ੍ ਤ੍ਰਾਣਂ ਕਰਿष੍ਯਤਿ
ਜੋ ਲੋਕ ਅਸਲ ਤਿਆਗ ਨੂੰ ਨਾ ਸਮਝ ਕੇ, ਨਾ ਛੱਡਣ ਨੂੰ ਹੀ ਤਿਆਗ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿਅਰਥ ਹੈ। ਉਹ ਗੱਡੇ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਨਿਯਮ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਕਰ੍ਮਤ੍ਯਾਗਮ੍ ਅਕृਤ੍ਵੈਵਮ੍ ਅਰ੍ਧਂ ਯੇ ਕਰ੍ਮ ਕੁਰ੍ਵਤੇ । ਸਾ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਤਾਨ੍ ਪਸ਼ੂਨ੍ ਅਜ੍ਞਾਨ੍ ਕਰ੍ਮਤ੍ਯਾਗਪਿਸ਼ਾਚਿਕਾ
ਜੋ ਲੋਕ ਕੰਮ ਦਾ ਪੂਰਾ ਤਿਆਗ ਨਾ ਕਰਕੇ, ਅਧੂਰਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਤੇ ਨਾ ਛੱਡਣ ਦੀ ਭੂਤਨੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਮੂਲਕਰ੍ਮਸਨ੍ਤ੍ਯਾਗੇਨੈਵ ਯੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਆਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਨੈਵ ਤੇषਾਂ ਕृਤੇਨਾਰ੍ਥੋ ਨਾਕृਤੇਨੇਹ ਕਸ਼੍ਚਨ
ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਜੜ ਤੋਂ ਹੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂ ਨਾ ਕੀਤਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ।
ਸਮੂਲਮ੍ ਅਲਮ੍ ਉਦ੍ਧृਤ੍ਯ ਕਰ੍ਮਬੀਜਕਲਾਮ੍ ਇਤਿ । ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਏਕਸਮਾਧਾਨਾਸ੍ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਸ੍ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਲਂ ਸੁਖਮ੍
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕਰਮ ਦੇ ਬੀਜ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਖਾੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ-ਚਿੱਤ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਪੂਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਵਾਹਾਪਤਿਤੇ ਕਾਰ੍ਯੇ ਈषਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਾ ਅਤਨ੍ਮਯਾਃ । ਘੂਰ੍ਣਮਾਨਾ ਇਵ ਕ੍ਸ਼ੀਵਾ ਯਨ੍ਤ੍ਰਸਞ੍ਚਾਰਿਤਾ ਇਵ
ਜਦੋਂ ਕਰਮ ਆਦਤ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਹਿਲਚਲ ਨਾਲ, ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਡੋਲਦੇ ਹੋਏ ਜਾਂ ਡੋਰ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਪਤਲੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਮੋਕ੍ਸ਼ਲਕ੍ਸ਼੍ਮ੍ਯਾ ਵਿਲਾਸਿਨ੍ਯਾ ਵ੍ਯਸਨੋਪਹਤਾ ਇਵ । ਅਰ੍ਧਸੁਪ੍ਤਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਾਭਾẖ ਕਾਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਵਗਤਿਂ ਗਤਾਃ
ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਖੇਡਾਂ ਕਰਦੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਬੇਸਹਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅੱਧੇ ਸੁੱਤੇ ਤੇ ਅੱਧੇ ਜਾਗਦੇ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਥੋੜ੍ਹੀ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਯਤ੍ ਸਮੂਲਂ ਪਰਿਤ੍ਯਕ੍ਤਂ ਤਤ੍ ਤ੍ਯਕ੍ਤਮ੍ ਇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ । ਅਮੂਲਕਾषਸ੍ ਤ੍ਯਾਗੋ ਯਸ੍ ਸ ਸ਼ਾਖਾਲਵਨੋਪਮਃ
ਜੋ ਚੀਜ਼ ਜੜ ਸਮੇਤ ਛੱਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਤਿਆਗ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜੜ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਛੱਡਣਾ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਟਾਹਣੀਆਂ ਕੱਟਣ ਵਰਗਾ ਹੈ।
ਅਕृष੍ਟਮੂਲਸ਼੍ ਸ਼ਾਖਾਗ੍ਰਵਿਲੂਨẖ ਕਰ੍ਮਪਾਦਪਃ । ਪੁਨਸ਼੍ ਸ਼ਾਖਾਸਹਸ੍ਰੇਣ ਦੁẖਖਾਯ ਪਰਿਵਰ੍ਧਤੇ
ਜੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਨਾ ਕੱਟੀ ਜਾਵੇ ਤੇ ਸਿਰਫ ਟਾਹਣੀਆਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵੱਢੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਰੁੱਖ ਫਿਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਨਾਲ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿਰਫ ਦੁੱਖ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਅਵੇਦਨਾਤ੍ਮਨਾਨੇਨ ਕਰ੍ਮਤ੍ਯਾਗੋ ऽਙ੍ਗ ਸਿਧ੍ਯਤਿ । ਕ੍ਰਮੇਣ ਨੇਤਰੇਣਾਤ ਏਤਦ੍ ਏਵਾਹਰਨ੍ ਭਵ
ਪਿਆਰੇ, ਸੱਚਾ ਕਰਮ-ਤਿਆਗ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇਹੀ ਰਾਹ ਪਕੜ।
ਯੇ ਤ੍ਵ੍ ਏਵਂ ਕਰ੍ਮਸਨ੍ਤ੍ਯਾਗਮ੍ ਅਕृਤ੍ਵਾਨ੍ਯਤ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਿਤਾਃ । ਅਤ੍ਯਾਗਂ ਤ੍ਯਾਗਰੂਪਾਤ੍ਮ ਗਗਨਂ ਮਾਰਯਨ੍ਤਿ ਤੇ
ਜੋ ਲੋਕ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਰਮ-ਤਿਆਗ ਨਾ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਤਿਆਗ-ਰਹਿਤਤਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਅਕਾਸ਼ ਵਰਗੀ ਸੁਭਾ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਬੋਧਾਤ੍ਮਕਤਯਾ ਕਰ੍ਮਤ੍ਯਾਗਸ੍ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਦਗ੍ਧਬੀਜਾ ਨਿਰਿਚ੍ਛੋਚ੍ਚੈਰ੍ ਅਕ੍ਰਿਯੈਵ ਭਵੇਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਾ
ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਕਰਮ-ਤਿਆਗ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਜਲਿਆ ਹੋਇਆ ਬੀਜ ਉੱਗ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਕਰਮ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਕੰਮ ਹੋ ਰਹੇ ਹੋਣ।
ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਹਿਤਂ ਕਰ੍ਮ ਸਫਲਂ ਰਸਭਾਵਨਾਤ੍ । ਵੇष੍ਟਿਤਤ੍ਯਕ੍ਤਦਾਮ੍ਨੀਵ ਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ऽਨ੍ਯੋ ਨਿष੍ਫਲੋ ऽਙ੍ਗਜਃ
ਮਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਕੰਮ ਸੁਖ ਦੀ ਲਾਲਚ ਕਰਕੇ ਹੀ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਲਾਲਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉਠੀ ਹੋਈ ਹਰ ਹਲਚਲ ਬਿਨਾ ਫਲ ਦੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਛੱਡੀ ਹੋਈ ਰੱਸਸੀ ਬੇਕਾਰ ਪਈ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਕਰ੍ਮਤ੍ਯਾਗੇ ਸ੍ਥਿਤੇ ਬੋਧਾਜ੍ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤੋ ਵਿਵਾਸਨਃ । ਗੇਹੇ ਤਿष੍ਠਤ੍ਵ੍ ਅਰਣ੍ਯੇ ਵਾ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤ੍ਵ੍ ਅਭ੍ਯੇਤੁ ਵੋਦਯਮ੍
ਜਦੋਂ ਕਰਮ ਛੱਡਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਘਰ ਵਿਚ ਰਹੇ ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ, ਉਸਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਵਾਂ ਸਵੇਰ ਆਉਣ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਗੇਹਮ੍ ਏਵੋਪਸ਼ਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਜਨਂ ਦੂਰਕਾਨਨਮ੍ । ਅਸ਼ਾਨ੍ਤਸ੍ਯਾਪ੍ਯ੍ ਅਰਣ੍ਯਾਨੀ ਵਿਜਨਾ ਸਜਨਾ ਪੁਰੀ
ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਘਰ ਹੀ ਇਕੱਲਾਪਣ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਬੇਚੈਨ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਦੂਰ ਦਾ ਜੰਗਲ ਵੀ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਬੇਚੈਨ ਮਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਜੰਗਲ ਤੇ ਇਕੱਲਾਪਣ ਵੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਹੀ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪਰਿਸ਼ਾਨ੍ਤਮਤੇਰ੍ ਜ੍ਞਸ੍ਯ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮਾਨਵਾ । ਨਿਰ੍ਮਲਾ ਵਿਤਤਾ ਹृਦ੍ਯਾ ਹृਦ੍ ਏਵ ਵਨਭੂਮਿਕਾ
ਜਿਸ ਗਿਆਨਵਾਨ ਦਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਵੀ ਜੰਗਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਪਵਿੱਤਰ, ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਤੇ ਮਨਭਾਵਨ ਜੰਗਲ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
ਜ੍ਞਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਵਾਣਦृਸ਼੍ਯਸ੍ਯ ਨਿष੍ਪਦਾਰ੍ਥਾ ਮਨੋਮਯੀ । ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਸ਼ੇषਵਿਸ਼ੇषਾਰ੍ਥਾ ਜਗਦ੍ ਏਵ ਮਹਾਟਵੀ
ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ, ਅਸਲ ਵਸਤੂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਸਾਰੇ ਫਰਕਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਇਕ ਵੱਡਾ ਜੰਗਲ ਹੈ।
ਅਨਨ੍ਤਸਙ੍ਕਲ੍ਪਵਤੋ ਹृਦਯੋਦ੍ਯਜ੍ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਿਤੇਃ । ਹृਦ੍ਯ੍ ਏਵਾਵਰ੍ਤਤੇ ਭੂਮਿਰ੍ ਅਜ੍ਞਸ੍ਯਾਖਿਲਸਾਗਰਾ
ਜਿਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਵਿਚਾਰ ਹਨ, ਉਸ ਦੀ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਹੋਈ ਦੁਨੀਆ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਖੇਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਜਾਣੇ ਲਈ ਧਰਤੀ ਤੇ ਸਾਰੇ ਸਮੁੰਦਰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ।
ਘਨਸ੍ਯਾਜ੍ਞਸ੍ਯ ਦੀਨਸ੍ਯ ਵਿਵਿਧਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਸਙ੍ਕਟਾ । ਸਾਰਮ੍ਭਾ ਵਿਪੁਲਾਕਾਰਾ ਹृਦ੍ਯ੍ ਏਵ ਗ੍ਰਾਮਮਣ੍ਡਲੀ
ਅਜਾਣ ਤੇ ਦੁਖੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੁਆਲੇ ਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਇਕ ਵੱਡਾ ਤੇ ਉਲਝਣਾਂ ਵਾਲਾ ਪਿੰਡ ਉਭਰਦਾ ਹੈ।
ਵਿਵਿਧਕਾਰ੍ਯਵਿਕਾਰਦਸ਼ਾਮਯੀ ਸਪੁਰਪਤ੍ਤਨਪਰ੍ਵਤਮਣ੍ਡਲਾ । ਮਕੁਰਕੋਸ਼ ਇਵ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਿਤਾ ਹृਦਿ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਮਲਾ ਮਲਿਨੇ ਮਹੀ
ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਤੇ ਹਾਲਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ, ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਧਰਤੀ, ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ, ਪਿੰਡ ਤੇ ਪਹਾੜ, ਆਇਨੇ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤਰ ਵਾਂਗ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।