ਯਚ੍ ਚੇਤ੍ਯਤੇ ਤੁ ਤੇਨਾਸ਼ੁ ਬਹਿਰ੍ ਅਨ੍ਤਸ਼੍ ਚ ਭੂਯਤੇ । ਸਤ੍ਯਾਕਾਰਮ੍ ਅਸਤ੍ਯਂ ਵਾ ਭਵਤ੍ਵ੍ ਆਹਿਤਵਿਭ੍ਰਮਮ੍
ਜੋ ਕੁਝ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਚਾਹੇ ਉਹ ਸੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਝੂਠ, ਭਲੇ ਹੀ ਉਹ ਗਲਤਫਹਮੀ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ।
ਨ ਚੇਤ੍ਯਤੇ ਚੇਤ੍ ਤਦ੍ ਅਲਂ ਭ੍ਰਮਾਦ੍ ਅਸ੍ਮਾਦ੍ ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਭ੍ਰਮਸ੍ ਸਤ੍ਯੋ ऽਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਅਸਤ੍ਯੋ ਵਾ ਕਿਂ ਵਿਚਾਰਣਯਾਨਯਾ
ਜੇ ਸਮਝਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਭਟਕਣ ਹੀ ਕਾਫੀ ਹੈ—ਇਸ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਭਟਕਣ ਸੱਚੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਝੂਠੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਕੀ ਫਾਇਦਾ?
ਏਤਚ੍ ਚੇਤਨਮ੍ ਏਵਾਨ੍ਤਰ੍ ਵਿਕਸਤ੍ਯ੍ ਉਦ੍ਭਵਭ੍ਰਮੈਃ । ਵਾਸਨੇਚ੍ਛਾਮਨẖਕਰ੍ਮਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਦ੍ਯਭਿਧਾਤ੍ਮਭਿਃ
ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਅੰਦਰੋਂ ਉਭਰਦੀ ਹੈ, ਉਠਣ ਤੇ ਮਿਟਣ ਵਾਲੀਆਂ ਭਟਕਣਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਵਾਸਨਾ, ਇੱਛਾ, ਮਨ, ਕਰਮ, ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਾਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਸ੍ਯਾਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਦੇਹਿਨੋ ਦੇਹਗੇਹਕੇ । ਆਦੇਹਂ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਵਿਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤ੍ਯਾਗਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਸ੍ਯ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਜੀਵਤਾਂ ਤਸ੍ਯ ਸਨ੍ਤ੍ਯਾਗẖ ਕਥਂ ਨਾਮੋਪਪਦ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਜਾਗਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਾ ਜਾਗਦੇ, ਜੋ ਦੇਹ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਰੀਰ ਤੱਕ ਹੀ ਮਲਕੀਅਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਛੱਡਣ ਦੀ ਗੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜਿੰਨਾ ਜੀਵਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਛੱਡਣ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਕੇਵਲਂ ਕਰ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਭਾਵਨਾਭਾਵਨੇ ਸਤਿ । ਕਰ੍ਮ ਕਰ੍ਮਤ੍ਵਮ੍ ਉਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਜਮ੍
ਜਦੋਂ 'ਕਰਮ' ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ਦੀ ਸੋਚ ਜਾਂ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਾਂ ਕਰਮ ਆਪਣਾ ਕਰਮ ਹੋਣ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਅਜਨਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਸਮ੍ਭਵਤਿ ਸਨ੍ਤ੍ਯਾਗੇ ਕਰ੍ਮਣੋ ਯẖ ਕਰੋਤਿ ਹਿ । ਇਦਂਕਰ੍ਤਵ੍ਯਤਾਤ੍ਯਾਗਂ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਤੇਨ ਤਤ੍ ਕृਤਮ੍
ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਕਰਮ ਛੱਡਣ ਦੇ ਅਸੰਭਵ ਹੋਣ 'ਤੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ 'ਇਹ ਕਰਨਾ ਹੀ ਹੈ' ਵਾਲੀ ਭਾਵਨਾ ਛੱਡ ਕੇ ਕੁਝ ਵੀ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਬੋਧਾਦ੍ ਇਦਨ੍ਤਾਸਂਵਿਤ੍ਤੇਸ੍ ਸ੍ਵਯਂ ਵਿਲਯਨਂ ਤੁ ਯਤ੍ । ਜਗਤਸ੍ ਤਂ ਵਿਦੁਸ੍ ਤ੍ਯਾਗਮ੍ ਅਸਙ੍ਗਂ ਮੋਕ੍ਸ਼ਮ੍ ਏਵ ਚ
'ਇਹ-ਪਣ' ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਆਪੇ ਹੀ ਮਿਟਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਤਿਆਗ, ਅਸੰਗਤਾ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਹੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਵੇਦਨਂ ਸਤਿ ਸਂਵੇਦ੍ਯੇ ਸਰ੍ਗਾਦਾਵ੍ ਏਵ ਵੇਦ੍ਯਦृਕ੍ । ਨੋਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਨੈਵ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਿਂ ਕ੍ਵੇਵ ਵੇਦਨਮ੍
ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਤਬ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਹੋਵੇ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ ਹੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਤਾਂ ਇਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਜਾਣਨਾ ਕਿੱਥੇ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਹੈ?
ਵੇਦ੍ਯੋਨ੍ਮੁਖਤ੍ਵਂ ਸਨ੍ਤ੍ਯਜ੍ਯ ਰੂਪਂ ਯਦ੍ ਵੇਦਨਸ੍ਯ ਵੈ । ਨ ਵੇਦਨਂ ਤਨ੍ ਨੋ ਕਰ੍ਮ ਤਚ੍ ਛਾਨ੍ਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਵੇਖਣ ਦੀ ਲਗਨ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਵੇਖਣ ਦਾ ਰੂਪ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਵੇਖਣਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਕਰਮ ਹੈ; ਉਸੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਬ੍ਰਹਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚੇਤਨਂ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਕਰ੍ਮ ਸਂਸृਤ੍ਯਾ ਪ੍ਰਵਿਕਾਸਿਤਮ੍ । ਅਚੇਤਨਂ ਵਿਦੁਰ੍ ਮੋਕ੍ਸ਼ਂ ਜ੍ਞਂ ਚੇਤ੍ਯ੍ ਏਵੋਪਦੇਸ਼ਧੀਃ
ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਕਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਜਨਮ ਮਰਨ ਵਿਚ ਫੈਲਦੀ ਹੈ; ਗਿਆਨੀਆਂ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਅਚੇਤਨ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਬੁਧੀ ਇਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਹੀ ਆਖਦੀ ਹੈ।
ਤ੍ਯਾਗੋ ਹਿ ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਆਦੇਹਂ ਨੋਪਪਦ੍ਯਤੇ । ਯੈਸ੍ ਤੁ ਸਨ੍ਤ੍ਯਜ੍ਯਤੇ ਕਰ੍ਮ ਤਨ੍ਮੂਲਂ ਤੈਰ੍ ਨ ਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਸਿਰਫ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਛੱਡਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਰਮ ਛੱਡੇ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਮੁਕਦਾ।
ਮੂਲਂ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਣਸ੍ ਸਂਵਿਨ੍ ਮਨਸੋ ਵਾਸਨਾਤ੍ਮਨਃ । ਸਾ ਚਾਦੇਹਂ ਸਮੁਚ੍ਛੇਤ੍ਤੁਮ੍ ऋਤੇ ਬੋਧਾਨ੍ ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ
ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਵਾਸਨਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ; ਇਹ ਮੂਲ ਬੋਧ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੱਟਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਰਾਮ ਕੇਵਲਮ੍ ਏषਾਨ੍ਤẖ ਕਰ੍ਮਮੂਲਕਲਾ ਪਰਾ । ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾ ਸਂਵਿਦ੍ ਅਸਂਵਿਤ੍ਤ੍ਯਾ ਸ੍ਵਯਤ੍ਨੇਨ ਨਿਕृਨ੍ਤ੍ਯਤੇ
ਰਾਮਾ, ਇਹ ਅੰਦਰਲੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਤੇ ਬਾਰੀਕ ਸ਼ਕਤੀ ਕਰਮ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਜ਼ੁਕ ਚੇਤਨਾ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯੇਨ ਸਂਵਿਦ੍ ਅਸਂਵਿਤ੍ਤ੍ਯਾ ਸ੍ਵਯਤ੍ਨੇਨ ਨਿਵਾਰ੍ਯਤੇ । ਤੇਨ ਸਂਸृਤਿਵृਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਮੂਲਕਾषੋ ਵਿਤਨ੍ਯਤੇ
ਜਿਸ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੀ ਨਾਲ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਮੁਕਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਚੇਤਨਾਕਾਸ਼ਮ੍ ਅਜਂ ਯਦ੍ ਏਕਂ ਤਤ੍ਰੈਵਮ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਤ੍ਵ੍ ਇਦਮ੍ ਅਰ੍ਥਹੀਨਮ੍ । ਤਦ੍ ਵ੍ਯੋਮਰੂਪਂ ਯਤ ਏਤਦ੍ ਏਵਂ ਨਿਰਾਮਯਂ ਚੇਤਨਸਾਰਮ੍ ਆਹੁਃ
ਜੋ ਇਕੋ ਹੀ ਹੈ, ਅਜਨਮਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਸੁੰਨ ਹੈ, ਉਹ ਇੰਝ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਬੇਮਤਲਬ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਵੇਦਨਂ ਵੇਦਨਸ੍ਯ ਮੁਨੀਨ੍ਦ੍ਰ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਕਥਮ੍ । ਨਾਸਤੋ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਭਾਵੋ ਨਾਭਾਵੋ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਸਤਃ
ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਬੇਅਨੁਭਵ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਨਾ ਅਸਤਿਤਵ ਤੋਂ ਬੇਅਸਤਿਤਵ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਬੇਅਸਤਿਤਵ ਤੋਂ ਅਸਤਿਤਵ।
ਨਾਸਤੋ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਭਾਵੋ ਨਾਭਾਵੋ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਸਤਃ । ਯਦਾ ਤਦੈਵ ਸੁਕਰਂ ਵੇਦਨਾਵੇਦਨਂ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਜੋ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਹੋ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਤੇ ਜੋ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਮਿਟ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਜਦ ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਅਹਿਸਾਸ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕਮੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਆਸਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਤੌ ਵੇਦਨਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥੌ ਰਜ੍ਜੁਸਰ੍ਪਭ੍ਰਮੋਪਮੌ । ਅਸਤ੍ਯਾਵ੍ ਉਦਿਤੌ ਵਿਦ੍ਧਿ ਮृਗਤृष੍ਣਾਮ੍ਭਸਸ੍ ਸਮੌ
ਅਹਿਸਾਸ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕਮੀ — ਇਹ ਦੋਨਾਂ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਮਤਲਬ, ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦੇ ਭਰਮ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਦੋਨਾਂ ਹੀ ਝੂਠੇ ਹਨ, ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝ ਲੈ।
ਅਬੋਧਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਨਯੋਸ਼੍ ਸ਼੍ਰੇਯਾਨ੍ ਬੋਧੋ ਦੁẖਖਾਯ ਚੈਤਯੋਃ । ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਦ੍ ਏਵ ਬੁਧ੍ਯਸ੍ਵ ਮਾਸਦ੍ ਬੁਧ੍ਯਸ੍ਵ ਰਾਘਵ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਨਾ-ਜਾਣਨਾ ਵਧੀਆ ਹੈ; ਜਾਣਨਾ ਦੋਨਾਂ ਲਈ ਦੁੱਖ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸਿਰਫ ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣ, ਝੂਠ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣ, ਰਾਘਵ।
ਜਨ੍ਤੋਰ੍ ਵੇਦਨਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਬੋਧੋ ਦੁẖਖਕਰḫ ਪਰਃ । ਨ੍ਯਕ੍ਕृਤ੍ਯ ਜ੍ਞਪ੍ਤਿਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਬੋਧਂ ਤਿष੍ਠ ਯਥਾਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜੀਵ ਲਈ 'ਅਹਿਸਾਸ' ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਮਤਲਬ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। 'ਜਾਗਰੂਕਤਾ' ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਮਤਲਬ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਹੈਂ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਟਿਕਾ ਰਹੋ।
ਸਰ੍ਵਾਵਬੋਧਾਵਸਰੇ ਜ੍ਞਪ੍ਤਿਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਯੋਰ੍ ਇਹ । ਨਿਰ੍ਵਾਣੋਦਯ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਪਰਮ੍ ੴ ਇਤਿ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਾਮ੍
ਜਦੋਂ ਪੂਰੀ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਥੇ 'ਜਾਗਰੂਕਤਾ' ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਿਰਵਾਣ ਦਾ ਉਤਪਨ ਹੋਣਾ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਨੂੰ 'ਓਮ' ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਸਚਿਤ ਕਰ ਲਵੋ।
ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਾਤ੍ਮ ਕਰ੍ਮ ਸ੍ਵਂ ਨਾਸ਼ਨੀਯਂ ਵਿਵੇਕਿਨਾ । ਤਨ੍ ਨਾਸ੍ਤੀਤ੍ਯ੍ ਅਵਬੋਧੇਨ ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨੇਨ ਸਿਧ੍ਯਤਿ
ਜੋ ਵਿਵੇਕ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਚੰਗੇ ਜਾਂ ਮੰਦੇ ਕਰਮ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਤਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ 'ਇਹ ਕਰਮ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ' ਦੀ ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕਰ੍ਮਮੂਲਨਿਕਾषੇਣ ਸਂਸਾਰḫ ਪਰਿਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ । ਸੁਵਿਚਾਰਿਤਮ੍ ਅਨ੍ਵਿष੍ਟਂ ਯਾਵਤ੍ ਕਰ੍ਮ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਕਰਮ ਦੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਤੱਕ ਕਰਮ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੋਜ ਕੇ ਸਮਝਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਰਹਿੰਦਾ ਨਹੀਂ।
ਚਿਦ੍ਰੂਪੋ ਬਿਲ੍ਵਮਜ੍ਜੋ ऽਨ੍ਤਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਰਾਸ੍ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਯਦ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ । ਕਰੋਤਿ ਤਦ੍ ਯਥਾ ਬਿਲ੍ਵਾਨ੍ ਨ ਸ੍ਵਲ੍ਪਮ੍ ਅਪਿ ਭਿਦ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਬੇਲ ਫਲ ਦੀ ਗੁੱਦੀ, ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੇਦ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਭੇਦ ਬੇਲ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
ਤਥਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਘਨਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ ਅਨਾਨੈਵਾਵਭਾਸਤੇ । ਨਾਨੇਵ ਨਨੁ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਤਨ੍ ਨ ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ ਭਿਦ੍ਯਤੇ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਇਕਤਾ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਵੰਡ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਨ ਯਥਾ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ੋ ऽਨ੍ਤਸ੍ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਵਤḫ ਪृਥਕ੍ । ਤਥਾ ਨਞਰ੍ਥਾਦਿ ਪृਥਙ੍ ਨ ਪਰਸ੍ਮਾਨ੍ ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ
ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਸ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਕਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਕਦੇ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਯਦ੍ ਏਵਾਨ੍ਤਸ੍ ਤਦ੍ ਏਵਾਨ੍ਤਰ੍ ਦ੍ਰਵਤ੍ਵਮ੍ ਅਪृਥਗ੍ ਯਥਾ । ਵਿਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਏਵ ਤਥਾਵਿਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤਦ੍ਰੂਪਤ੍ਵਾਨ੍ ਨਞਰ੍ਥਯੋਃ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਵਾਦਾਰਪਣ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੌਲਤ ਤੇ ਗਰੀਬੀ, ਨਕਾਰ ਅਤੇ ਸਵੀਕਾਰ, ਸਭ ਇੱਕੋ ਹੀ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਹਨ।
ਯਥਾ ਦ੍ਰਵਤ੍ਵਂ ਪਯਸਿ ਯਥਾਲੋਕਸ਼੍ ਚ ਤੇਜਸਿ । ਤਥਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯ੍ ਅਤਦ੍ਭਾਵਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਯ੍ ਅਚਿਤ੍ਤ੍ਵਂ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਵਾਦਾਰਪਣ ਅਤੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਅਚੇਤਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਚੇਤਨਂ ਕਰ੍ਮ ਤਚ੍ ਚਾਨ੍ਤਰ੍ ਨਿਰ੍ਮੂਲਂ ਭ੍ਰਮਯਕ੍ਸ਼ਵਤ੍ । ਉਦੇਤ੍ਯ੍ ਅਹੇਤੁਕਂ ਤਚ੍ ਚੇਨ੍ ਨੋਦਿਤਂ ਤਨ੍ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਕਰਮ ਦੋਵੇਂ ਅੰਦਰ ਹੀ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਜੜ੍ਹ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਹੀਏ ਦੀ ਘੁੰਮਣ। ਜੇ ਇਹ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ, ਤੇ ਜੇ ਉਤਪੰਨ ਨਾ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਇਹ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
ਚੇਤਨਂ ਕਰ੍ਮ ਤਚ੍ ਚੈਤਦ੍ ਭਾਤਿ ਸ੍ਪਨ੍ਦ ਇਵਾਨਿਲੇ । ਅਹੇਤੁਕਂ ਯਦਾਤ੍ਮੈਤਦ੍ ਬਹਿਰ੍ ਅਨ੍ਤਸ਼੍ ਚ ਸਾਰ੍ਥਧੀਃ
ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਕਰਮ ਉਹਨਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਕੰਪਨ। ਇਹ ਆਤਮਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਮਨ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।