ਸੁਦੂਰਮ੍ ਅਪਿ ਯਾਤਾਨਿ ਪਞ੍ਚਸ੍ਤਮ੍ਭਾਨਿ ਤਾਨਿ ਤੁ । ਵਾਸਨਾਪਙ੍ਕਮਗ੍ਨਾਨਿ ਰਸਵਨ੍ਤਿ ਮਹਾਨ੍ਤਿ ਚ
ਉਹ ਪੰਜ ਸਤੰਭ, ਭਾਵੇਂ ਦੂਰ ਤੱਕ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਚੀਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਵੱਡੇ ਤੇ ਰਸ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ।
ਤੇषਾਂ ਮੂਲਂ ਬृਹਤ੍ ਸ੍ਤਮ੍ਭਂ ਮਨੋ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯਮ੍ । ਪਞ੍ਚਸ੍ਰੋਤਸ੍ਸਿਰਾਕृष੍ਟਮੁਕ੍ਤਾਨਨ੍ਤਰਸਦ੍ਰਵਮ੍
ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਵੱਡਾ ਸਤੰਭ ਮਨ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪੰਜ ਰਗਾਂ ਦੀ ਧਾਰ ਨਾਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਮੋਤੀ ਵਿਚਕਾਰ ਰਸ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯ ਮੂਲਂ ਵਿਦੁਰ੍ ਜੀਵਂ ਚੇਤ੍ਯੋਨ੍ਮੁਖਚਿਦਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਜੀਵਸ੍ਯ ਚੇਤਨਂ ਮੂਲਂ ਸਰ੍ਵਮੂਲੈਕਕਾਰਣਮ੍
ਉਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਜੀਵ ਨੂੰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਵੱਲ ਰੁਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੀਵ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਕੋ ਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ।
ਚਿਤੇਸ੍ ਤੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਮੂਲਂ ਯਤ੍ ਤਸ੍ਯ ਮੂਲਂ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਅਨਾਖ੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਨਨ੍ਤਤ੍ਵਾਚ੍ ਛੁਦ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਤ੍ਯਰੂਪਿਣਃ
ਪਰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਾਂ-ਰੱਖਣਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਅਨੰਤ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸੱਚੀ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਕਰ੍ਮਣਾਮ੍ ਏਵਂ ਵੇਦਨਂ ਬੀਜਮ੍ ਉਤ੍ਤਮਮ੍ । ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਚੇਤਯਿਤ੍ਵਾਨ੍ਤਸ੍ ਤਤਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦḫ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ
ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਲਈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਬੀਜ ਚੇਤਨਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅੰਦਰੋਂ ਆਪਣਾ ਸਰੂਪ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਲਚਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਮੁਨੇ ਚੇਤਨਮ੍ ਏਵਾਦ੍ਯਂ ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਬੀਜਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਤਿ ਮਹਾਸ਼ਾਖੋ ਜਾਯਤੇ ਦੇਹਸ਼ਲ੍ਮਲਿਃ
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਬੀਜ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਦੇਹ ਦੀ ਵੱਡੀ ਰੁੱਖੀ—ਸਲਮਲੀ—ਉਗ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਏਤਚ੍ ਚੇਤਨਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਂ ਭਾਵਨਾਵਲਿਤਂ ਯਦਿ । ਤਤ੍ ਕਰ੍ਮਬੀਜਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਨੋ ਚੇਤ੍ ਸਾਧ੍ਯਂ ਪਰਂ ਪਦਮ੍
ਜੇ 'ਚੇਤਨਾ' ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਰਮ ਦਾ ਬੀਜ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤਿਸ਼੍ ਚੇਤਨਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਭਾਵਨਾਵਲਿਤਾ ਯਦਿ । ਤਤ੍ ਕਰ੍ਮਬੀਜਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਨੋ ਚੇਤ੍ ਸਾਧ੍ਯਂ ਪਰਂ ਪਦਮ੍
ਜੇ ਚਿਤ 'ਚੇਤਨਾ' ਦੇ ਅਰਥ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਰਮ ਦਾ ਬੀਜ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜੇ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਵੇਦਨਮ੍ ਏਵੇਹ ਕਰ੍ਮ ਕਾਰਣਮ੍ ਆਕृਤੇਃ । ਏਤਤ੍ ਤਤ੍ ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਬੀਜਂ ਤ੍ਵਯੈਵੋਕ੍ਤਂ ਮੁਨੀਸ਼੍ਵਰ
ਇਸ ਲਈ, ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਣਨਾ ਹੀ ਕਰਮ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਇਹੀ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਖੁਦ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀ।
ਅਸ੍ਯ ਰਾਘਵ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਣੋ ਵੇਦਨਾਤ੍ਮਨਃ । ਕਸ੍ ਤ੍ਯਾਗẖ ਕਿਮ੍ ਅਨੁष੍ਠਾਨਂ ਯਾਵਦ੍ਦੇਹਮ੍ ਇਦਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਰਾਘਵ, ਇਸ ਨਾਜੁਕ ਕਰਮ ਦੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਜਾਣਨਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਤਿਆਗ ਜਾਂ ਕਿਹੜੀ ਸਾਧਨਾ ਹੈ?
ਯਚ੍ ਚੇਤ੍ਯਤੇ ਤੁ ਤੇਨਾਸ਼ੁ ਬਹਿਰ੍ ਅਨ੍ਤਸ਼੍ ਚ ਭੂਯਤੇ । ਸਤ੍ਯਾਕਾਰਮ੍ ਅਸਤ੍ਯਂ ਵਾ ਭਵਤ੍ਵ੍ ਆਹਿਤਵਿਭ੍ਰਮਮ੍
ਜੋ ਕੁਝ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਚਾਹੇ ਉਹ ਸੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਝੂਠ, ਭਲੇ ਹੀ ਉਹ ਗਲਤਫਹਮੀ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ।
ਨ ਚੇਤ੍ਯਤੇ ਚੇਤ੍ ਤਦ੍ ਅਲਂ ਭ੍ਰਮਾਦ੍ ਅਸ੍ਮਾਦ੍ ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਭ੍ਰਮਸ੍ ਸਤ੍ਯੋ ऽਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਅਸਤ੍ਯੋ ਵਾ ਕਿਂ ਵਿਚਾਰਣਯਾਨਯਾ
ਜੇ ਸਮਝਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਭਟਕਣ ਹੀ ਕਾਫੀ ਹੈ—ਇਸ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਭਟਕਣ ਸੱਚੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਝੂਠੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਕੀ ਫਾਇਦਾ?
ਏਤਚ੍ ਚੇਤਨਮ੍ ਏਵਾਨ੍ਤਰ੍ ਵਿਕਸਤ੍ਯ੍ ਉਦ੍ਭਵਭ੍ਰਮੈਃ । ਵਾਸਨੇਚ੍ਛਾਮਨẖਕਰ੍ਮਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਦ੍ਯਭਿਧਾਤ੍ਮਭਿਃ
ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਅੰਦਰੋਂ ਉਭਰਦੀ ਹੈ, ਉਠਣ ਤੇ ਮਿਟਣ ਵਾਲੀਆਂ ਭਟਕਣਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਵਾਸਨਾ, ਇੱਛਾ, ਮਨ, ਕਰਮ, ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਾਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਸ੍ਯਾਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਦੇਹਿਨੋ ਦੇਹਗੇਹਕੇ । ਆਦੇਹਂ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਵਿਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤ੍ਯਾਗਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਸ੍ਯ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਜੀਵਤਾਂ ਤਸ੍ਯ ਸਨ੍ਤ੍ਯਾਗẖ ਕਥਂ ਨਾਮੋਪਪਦ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਜਾਗਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਾ ਜਾਗਦੇ, ਜੋ ਦੇਹ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਰੀਰ ਤੱਕ ਹੀ ਮਲਕੀਅਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਛੱਡਣ ਦੀ ਗੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜਿੰਨਾ ਜੀਵਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਛੱਡਣ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਕੇਵਲਂ ਕਰ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਭਾਵਨਾਭਾਵਨੇ ਸਤਿ । ਕਰ੍ਮ ਕਰ੍ਮਤ੍ਵਮ੍ ਉਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਜਮ੍
ਜਦੋਂ 'ਕਰਮ' ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ਦੀ ਸੋਚ ਜਾਂ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਾਂ ਕਰਮ ਆਪਣਾ ਕਰਮ ਹੋਣ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਅਜਨਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਸਮ੍ਭਵਤਿ ਸਨ੍ਤ੍ਯਾਗੇ ਕਰ੍ਮਣੋ ਯẖ ਕਰੋਤਿ ਹਿ । ਇਦਂਕਰ੍ਤਵ੍ਯਤਾਤ੍ਯਾਗਂ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਤੇਨ ਤਤ੍ ਕृਤਮ੍
ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਕਰਮ ਛੱਡਣ ਦੇ ਅਸੰਭਵ ਹੋਣ 'ਤੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ 'ਇਹ ਕਰਨਾ ਹੀ ਹੈ' ਵਾਲੀ ਭਾਵਨਾ ਛੱਡ ਕੇ ਕੁਝ ਵੀ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਬੋਧਾਦ੍ ਇਦਨ੍ਤਾਸਂਵਿਤ੍ਤੇਸ੍ ਸ੍ਵਯਂ ਵਿਲਯਨਂ ਤੁ ਯਤ੍ । ਜਗਤਸ੍ ਤਂ ਵਿਦੁਸ੍ ਤ੍ਯਾਗਮ੍ ਅਸਙ੍ਗਂ ਮੋਕ੍ਸ਼ਮ੍ ਏਵ ਚ
'ਇਹ-ਪਣ' ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਆਪੇ ਹੀ ਮਿਟਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਤਿਆਗ, ਅਸੰਗਤਾ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਹੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਵੇਦਨਂ ਸਤਿ ਸਂਵੇਦ੍ਯੇ ਸਰ੍ਗਾਦਾਵ੍ ਏਵ ਵੇਦ੍ਯਦृਕ੍ । ਨੋਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਨੈਵ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਿਂ ਕ੍ਵੇਵ ਵੇਦਨਮ੍
ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਤਬ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਹੋਵੇ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ ਹੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਤਾਂ ਇਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਜਾਣਨਾ ਕਿੱਥੇ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਹੈ?
ਵੇਦ੍ਯੋਨ੍ਮੁਖਤ੍ਵਂ ਸਨ੍ਤ੍ਯਜ੍ਯ ਰੂਪਂ ਯਦ੍ ਵੇਦਨਸ੍ਯ ਵੈ । ਨ ਵੇਦਨਂ ਤਨ੍ ਨੋ ਕਰ੍ਮ ਤਚ੍ ਛਾਨ੍ਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਵੇਖਣ ਦੀ ਲਗਨ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਵੇਖਣ ਦਾ ਰੂਪ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਵੇਖਣਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਕਰਮ ਹੈ; ਉਸੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਬ੍ਰਹਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚੇਤਨਂ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਕਰ੍ਮ ਸਂਸृਤ੍ਯਾ ਪ੍ਰਵਿਕਾਸਿਤਮ੍ । ਅਚੇਤਨਂ ਵਿਦੁਰ੍ ਮੋਕ੍ਸ਼ਂ ਜ੍ਞਂ ਚੇਤ੍ਯ੍ ਏਵੋਪਦੇਸ਼ਧੀਃ
ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਕਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਜਨਮ ਮਰਨ ਵਿਚ ਫੈਲਦੀ ਹੈ; ਗਿਆਨੀਆਂ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਅਚੇਤਨ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਬੁਧੀ ਇਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਹੀ ਆਖਦੀ ਹੈ।
ਤ੍ਯਾਗੋ ਹਿ ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਆਦੇਹਂ ਨੋਪਪਦ੍ਯਤੇ । ਯੈਸ੍ ਤੁ ਸਨ੍ਤ੍ਯਜ੍ਯਤੇ ਕਰ੍ਮ ਤਨ੍ਮੂਲਂ ਤੈਰ੍ ਨ ਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਸਿਰਫ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਛੱਡਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਰਮ ਛੱਡੇ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਮੁਕਦਾ।
ਮੂਲਂ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਣਸ੍ ਸਂਵਿਨ੍ ਮਨਸੋ ਵਾਸਨਾਤ੍ਮਨਃ । ਸਾ ਚਾਦੇਹਂ ਸਮੁਚ੍ਛੇਤ੍ਤੁਮ੍ ऋਤੇ ਬੋਧਾਨ੍ ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ
ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਵਾਸਨਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ; ਇਹ ਮੂਲ ਬੋਧ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੱਟਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਰਾਮ ਕੇਵਲਮ੍ ਏषਾਨ੍ਤẖ ਕਰ੍ਮਮੂਲਕਲਾ ਪਰਾ । ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾ ਸਂਵਿਦ੍ ਅਸਂਵਿਤ੍ਤ੍ਯਾ ਸ੍ਵਯਤ੍ਨੇਨ ਨਿਕृਨ੍ਤ੍ਯਤੇ
ਰਾਮਾ, ਇਹ ਅੰਦਰਲੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਤੇ ਬਾਰੀਕ ਸ਼ਕਤੀ ਕਰਮ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਜ਼ੁਕ ਚੇਤਨਾ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯੇਨ ਸਂਵਿਦ੍ ਅਸਂਵਿਤ੍ਤ੍ਯਾ ਸ੍ਵਯਤ੍ਨੇਨ ਨਿਵਾਰ੍ਯਤੇ । ਤੇਨ ਸਂਸृਤਿਵृਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਮੂਲਕਾषੋ ਵਿਤਨ੍ਯਤੇ
ਜਿਸ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੀ ਨਾਲ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਮੁਕਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਚੇਤਨਾਕਾਸ਼ਮ੍ ਅਜਂ ਯਦ੍ ਏਕਂ ਤਤ੍ਰੈਵਮ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਤ੍ਵ੍ ਇਦਮ੍ ਅਰ੍ਥਹੀਨਮ੍ । ਤਦ੍ ਵ੍ਯੋਮਰੂਪਂ ਯਤ ਏਤਦ੍ ਏਵਂ ਨਿਰਾਮਯਂ ਚੇਤਨਸਾਰਮ੍ ਆਹੁਃ
ਜੋ ਇਕੋ ਹੀ ਹੈ, ਅਜਨਮਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਸੁੰਨ ਹੈ, ਉਹ ਇੰਝ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਬੇਮਤਲਬ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਵੇਦਨਂ ਵੇਦਨਸ੍ਯ ਮੁਨੀਨ੍ਦ੍ਰ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਕਥਮ੍ । ਨਾਸਤੋ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਭਾਵੋ ਨਾਭਾਵੋ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਸਤਃ
ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਬੇਅਨੁਭਵ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਨਾ ਅਸਤਿਤਵ ਤੋਂ ਬੇਅਸਤਿਤਵ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਬੇਅਸਤਿਤਵ ਤੋਂ ਅਸਤਿਤਵ।
ਨਾਸਤੋ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਭਾਵੋ ਨਾਭਾਵੋ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਸਤਃ । ਯਦਾ ਤਦੈਵ ਸੁਕਰਂ ਵੇਦਨਾਵੇਦਨਂ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਜੋ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਹੋ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਤੇ ਜੋ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਮਿਟ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਜਦ ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਅਹਿਸਾਸ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕਮੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਆਸਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਤੌ ਵੇਦਨਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥੌ ਰਜ੍ਜੁਸਰ੍ਪਭ੍ਰਮੋਪਮੌ । ਅਸਤ੍ਯਾਵ੍ ਉਦਿਤੌ ਵਿਦ੍ਧਿ ਮृਗਤृष੍ਣਾਮ੍ਭਸਸ੍ ਸਮੌ
ਅਹਿਸਾਸ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕਮੀ — ਇਹ ਦੋਨਾਂ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਮਤਲਬ, ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦੇ ਭਰਮ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਦੋਨਾਂ ਹੀ ਝੂਠੇ ਹਨ, ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝ ਲੈ।
ਅਬੋਧਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਨਯੋਸ਼੍ ਸ਼੍ਰੇਯਾਨ੍ ਬੋਧੋ ਦੁẖਖਾਯ ਚੈਤਯੋਃ । ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਦ੍ ਏਵ ਬੁਧ੍ਯਸ੍ਵ ਮਾਸਦ੍ ਬੁਧ੍ਯਸ੍ਵ ਰਾਘਵ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਨਾ-ਜਾਣਨਾ ਵਧੀਆ ਹੈ; ਜਾਣਨਾ ਦੋਨਾਂ ਲਈ ਦੁੱਖ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸਿਰਫ ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣ, ਝੂਠ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣ, ਰਾਘਵ।
ਜਨ੍ਤੋਰ੍ ਵੇਦਨਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਬੋਧੋ ਦੁẖਖਕਰḫ ਪਰਃ । ਨ੍ਯਕ੍ਕृਤ੍ਯ ਜ੍ਞਪ੍ਤਿਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਬੋਧਂ ਤਿष੍ਠ ਯਥਾਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜੀਵ ਲਈ 'ਅਹਿਸਾਸ' ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਮਤਲਬ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। 'ਜਾਗਰੂਕਤਾ' ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਮਤਲਬ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਹੈਂ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਟਿਕਾ ਰਹੋ।