ਕਰ੍ਮਬੀਜਤਰੋਰ੍ ਅਸ੍ਯ ਸੁਖਦੁẖਖਫਲਾਵਲੇਃ । ਜਾਗ੍ਰਦ੍ਵਸਨ੍ਤਕਾਲਸ੍ਯ ਸੁषੁਪ੍ਤਸ਼ਿਸ਼ਿਰਸ੍ਥਿਤੇਃ
ਇਸ ਰੁੱਖ ਦੀਆਂ ਬੀਜਾਂ ਕਰਮ ਹਨ, ਫਲ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਹਨ; ਜਾਗਣਾ ਇਸ ਦਾ ਵਸੰਤ ਹੈ, ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਇਸ ਦੀ ਸਰਦੀ ਹੈ।
ਪਾਵਨਾਚਾਰਕਲਿਕਾਗੁਚ੍ਛਕੋਤ੍ਕਰਕਾਰਿਣਃ । ਕ੍ਸ਼ਣਤਾਰੁਣ੍ਯਕਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਜਰਾਕੁਸੁਮਹਾਸਿਨਃ
ਇਸ ਦੇ ਕਲੀ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚਲਣ ਹਨ, ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੀ ਛਣਕ ਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਇਸ ਦੀ ਖਿੜਾਈ ਹੈ, ਤੇ ਬੁਢ਼ਾਪੇ ਦੀ ਵੱਡੀ ਤਲਵਾਰ ਇਸ ਦੀ ਮੁਰਝਾਹਟ ਹੈ।
ਮੁਹੂਰ੍ਤਂ ਪ੍ਰਤਿ ਕਲ੍ਲੋਲਮਰ੍ਕਟਧ੍ਵਂਸਿਤਾਕृਤੇਃ । ਨਿਦ੍ਰਾਹੇਮਨ੍ਤਜਠਰਲੀਨਸ੍ਵਪ੍ਨਦਲੋਦ੍ਗਤੇਃ
ਹਰ ਪਲ ਇਸ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਬੇਚੈਨੀ ਦੇ ਬਾਂਦਰ ਵਲੋਂ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਨੀਂਦ ਦੀ ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀਆਂ ਟਾਹਲੀਆਂ ਲੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਉਭਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸ੍ਵਵਾਰ੍ਦ੍ਧਕਸ਼ਰਚ੍ਛਾਨ੍ਤਿਸ਼ੀਰ੍ਣੇਹਾਪਰ੍ਣਸਨ੍ਤਤੇਃ । ਜਗਜ੍ਜਙ੍ਗਲਜਾਤਸ੍ਯ ਕਲਤ੍ਰੋਪਤृਣਾਵਲੇਃ
ਆਪਣੇ ਬੁਢ਼ਾਪੇ ਦੇ ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਸੁੱਕੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਢਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗਲ ਹੈ, ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਉਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਢੱਕਣ ਵਾਲਾ ਘਾਹ ਹੈ।
ਪੇਲਵਾਵਯਵਾ ਹਸ੍ਤਪਾਦਗੁਲ੍ਫਾਦਯੋ ऽਰੁਣਾਃ । ਪਤ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਤਨੁਵृਨ੍ਤਾਨਿ ਸੁਰੇਖਾਨਿ ਚਲਾਨਿ ਚ
ਨਰਮ ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਟਖਣੇ ਆਦਿ ਲਾਲੀਮਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਪਤਲੇ, ਸੁੰਦਰ ਲਕੀਰਾਂ ਵਾਲੇ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਿਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਅਰੁਣਾḫ ਪਵਨਾਲੋਲਾ ਮृਦ੍ਵ੍ਯੋ ਮਸृਣਮੂਰ੍ਤਯਃ । ਸ੍ਨਾਯ੍ਵਸ੍ਥਿਦਿਗ੍ਧਾਸ੍ ਸਰਸਾ ਅਙ੍ਗੁਲ੍ਯੋ ਬਾਲਪਲ੍ਲਵਾਃ
ਲਾਲੀਮਾਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਝੂਮਦੀਆਂ, ਨਰਮ ਤੇ ਚਿੱਟੀਆਂ ਉੰਗਲਾਂ, ਹੱਡੀਆਂ ਤੇ ਨਸਾਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀਆਂ, ਨਵੇਂ ਕਲੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ।
ਮृਦ੍ਵ੍ਯੋ ਮਸृਣਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਾਗ੍ਰਾ ਵृਨ੍ਤਰੂਢਾḫ ਪੁਨḫ ਪੁਨਃ । ਦ੍ਵਿਤੀਯੇਨ੍ਦੁਕਰਾਕਾਰਾẖ ਕਲਿਕਾ ਨਖਸ਼ੁਕ੍ਤਯਃ
ਨਰਮ, ਚਿੱਟੀਆਂ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਕੋਨੇ ਵਾਲੀਆਂ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਡੰਡੇ ਤੋਂ ਉੱਗਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਕਲੀਆਂ ਤੇ ਨਖ਼, ਦੂਜੇ ਚੰਦ ਦੀ ਆਕਾਰ ਵਾਲੇ ਹਨ।
ਕਰ੍ਮਣḫ ਪਰਿਫੁਲ੍ਲਸ੍ਯ ਦੇਹਰੂਪਤਯੇਤਿ ਹਿ । ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਮੂਲਾਨਿ ਦृਢਾਨਿ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਮਨ੍ਤਿ ਚ
ਜਦੋਂ ਕਰਮ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਰੂਪ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਰਮ ਦੇ ਅੰਗ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਗੰਢਾਂ ਵਾਲੇ ਮੂਲ ਹਨ।
ਸਿਰਾਸ੍ਥਿਗ੍ਰਨ੍ਥਿਨਦ੍ਧਾਨਿ ਪਙ੍ਕਮਗ੍ਨਾਤ੍ਮਕਾਨਿ ਚ । ਵਾਸਨਾਰਸਪੀਨਾਨਿ ਨਿਜਰਕ੍ਤਰਸਾਨਿ ਚ
ਇਹ ਸਰੀਰ ਰਗਾਂ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਚੀਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਪਲਦਾ ਤੇ ਆਪਣੀ ਲਹੂ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਗੁਲ੍ਫਵਨ੍ਤਿ ਦृਢਾਙ੍ਗਾਨਿ ਸੁਤ੍ਵਞ੍ਚਿ ਮਸृਣਾਨਿ ਚ । ਤੇषਾਮ੍ ਅਪਿ ਚ ਮੂਲਾਨਿ ਵਿਦ੍ਧਿ ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਹਿ
ਇਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅੰਗ ਹਨ, ਜੋ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣੇ ਤੇ ਚਿੱਟੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਗਿਆਨ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸਮਝੋ।
ਸੁਦੂਰਮ੍ ਅਪਿ ਯਾਤਾਨਿ ਪਞ੍ਚਸ੍ਤਮ੍ਭਾਨਿ ਤਾਨਿ ਤੁ । ਵਾਸਨਾਪਙ੍ਕਮਗ੍ਨਾਨਿ ਰਸਵਨ੍ਤਿ ਮਹਾਨ੍ਤਿ ਚ
ਉਹ ਪੰਜ ਸਤੰਭ, ਭਾਵੇਂ ਦੂਰ ਤੱਕ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਚੀਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਵੱਡੇ ਤੇ ਰਸ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ।
ਤੇषਾਂ ਮੂਲਂ ਬृਹਤ੍ ਸ੍ਤਮ੍ਭਂ ਮਨੋ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯਮ੍ । ਪਞ੍ਚਸ੍ਰੋਤਸ੍ਸਿਰਾਕृष੍ਟਮੁਕ੍ਤਾਨਨ੍ਤਰਸਦ੍ਰਵਮ੍
ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਵੱਡਾ ਸਤੰਭ ਮਨ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪੰਜ ਰਗਾਂ ਦੀ ਧਾਰ ਨਾਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਮੋਤੀ ਵਿਚਕਾਰ ਰਸ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯ ਮੂਲਂ ਵਿਦੁਰ੍ ਜੀਵਂ ਚੇਤ੍ਯੋਨ੍ਮੁਖਚਿਦਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਜੀਵਸ੍ਯ ਚੇਤਨਂ ਮੂਲਂ ਸਰ੍ਵਮੂਲੈਕਕਾਰਣਮ੍
ਉਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਜੀਵ ਨੂੰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਵੱਲ ਰੁਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੀਵ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਕੋ ਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ।
ਚਿਤੇਸ੍ ਤੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਮੂਲਂ ਯਤ੍ ਤਸ੍ਯ ਮੂਲਂ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਅਨਾਖ੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਨਨ੍ਤਤ੍ਵਾਚ੍ ਛੁਦ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਤ੍ਯਰੂਪਿਣਃ
ਪਰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਾਂ-ਰੱਖਣਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਅਨੰਤ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸੱਚੀ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਕਰ੍ਮਣਾਮ੍ ਏਵਂ ਵੇਦਨਂ ਬੀਜਮ੍ ਉਤ੍ਤਮਮ੍ । ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਚੇਤਯਿਤ੍ਵਾਨ੍ਤਸ੍ ਤਤਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦḫ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ
ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਲਈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਬੀਜ ਚੇਤਨਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅੰਦਰੋਂ ਆਪਣਾ ਸਰੂਪ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਲਚਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਮੁਨੇ ਚੇਤਨਮ੍ ਏਵਾਦ੍ਯਂ ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਬੀਜਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਤਿ ਮਹਾਸ਼ਾਖੋ ਜਾਯਤੇ ਦੇਹਸ਼ਲ੍ਮਲਿਃ
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਬੀਜ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਦੇਹ ਦੀ ਵੱਡੀ ਰੁੱਖੀ—ਸਲਮਲੀ—ਉਗ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਏਤਚ੍ ਚੇਤਨਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਂ ਭਾਵਨਾਵਲਿਤਂ ਯਦਿ । ਤਤ੍ ਕਰ੍ਮਬੀਜਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਨੋ ਚੇਤ੍ ਸਾਧ੍ਯਂ ਪਰਂ ਪਦਮ੍
ਜੇ 'ਚੇਤਨਾ' ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਰਮ ਦਾ ਬੀਜ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤਿਸ਼੍ ਚੇਤਨਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਭਾਵਨਾਵਲਿਤਾ ਯਦਿ । ਤਤ੍ ਕਰ੍ਮਬੀਜਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਨੋ ਚੇਤ੍ ਸਾਧ੍ਯਂ ਪਰਂ ਪਦਮ੍
ਜੇ ਚਿਤ 'ਚੇਤਨਾ' ਦੇ ਅਰਥ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਰਮ ਦਾ ਬੀਜ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜੇ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਵੇਦਨਮ੍ ਏਵੇਹ ਕਰ੍ਮ ਕਾਰਣਮ੍ ਆਕृਤੇਃ । ਏਤਤ੍ ਤਤ੍ ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਬੀਜਂ ਤ੍ਵਯੈਵੋਕ੍ਤਂ ਮੁਨੀਸ਼੍ਵਰ
ਇਸ ਲਈ, ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਣਨਾ ਹੀ ਕਰਮ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਇਹੀ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਖੁਦ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀ।
ਅਸ੍ਯ ਰਾਘਵ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਣੋ ਵੇਦਨਾਤ੍ਮਨਃ । ਕਸ੍ ਤ੍ਯਾਗẖ ਕਿਮ੍ ਅਨੁष੍ਠਾਨਂ ਯਾਵਦ੍ਦੇਹਮ੍ ਇਦਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਰਾਘਵ, ਇਸ ਨਾਜੁਕ ਕਰਮ ਦੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਜਾਣਨਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਤਿਆਗ ਜਾਂ ਕਿਹੜੀ ਸਾਧਨਾ ਹੈ?
ਯਚ੍ ਚੇਤ੍ਯਤੇ ਤੁ ਤੇਨਾਸ਼ੁ ਬਹਿਰ੍ ਅਨ੍ਤਸ਼੍ ਚ ਭੂਯਤੇ । ਸਤ੍ਯਾਕਾਰਮ੍ ਅਸਤ੍ਯਂ ਵਾ ਭਵਤ੍ਵ੍ ਆਹਿਤਵਿਭ੍ਰਮਮ੍
ਜੋ ਕੁਝ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਚਾਹੇ ਉਹ ਸੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਝੂਠ, ਭਲੇ ਹੀ ਉਹ ਗਲਤਫਹਮੀ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ।
ਨ ਚੇਤ੍ਯਤੇ ਚੇਤ੍ ਤਦ੍ ਅਲਂ ਭ੍ਰਮਾਦ੍ ਅਸ੍ਮਾਦ੍ ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਭ੍ਰਮਸ੍ ਸਤ੍ਯੋ ऽਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਅਸਤ੍ਯੋ ਵਾ ਕਿਂ ਵਿਚਾਰਣਯਾਨਯਾ
ਜੇ ਸਮਝਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਭਟਕਣ ਹੀ ਕਾਫੀ ਹੈ—ਇਸ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਭਟਕਣ ਸੱਚੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਝੂਠੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਕੀ ਫਾਇਦਾ?
ਏਤਚ੍ ਚੇਤਨਮ੍ ਏਵਾਨ੍ਤਰ੍ ਵਿਕਸਤ੍ਯ੍ ਉਦ੍ਭਵਭ੍ਰਮੈਃ । ਵਾਸਨੇਚ੍ਛਾਮਨẖਕਰ੍ਮਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਦ੍ਯਭਿਧਾਤ੍ਮਭਿਃ
ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਅੰਦਰੋਂ ਉਭਰਦੀ ਹੈ, ਉਠਣ ਤੇ ਮਿਟਣ ਵਾਲੀਆਂ ਭਟਕਣਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਵਾਸਨਾ, ਇੱਛਾ, ਮਨ, ਕਰਮ, ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਾਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਸ੍ਯਾਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਦੇਹਿਨੋ ਦੇਹਗੇਹਕੇ । ਆਦੇਹਂ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਵਿਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤ੍ਯਾਗਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਸ੍ਯ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਜੀਵਤਾਂ ਤਸ੍ਯ ਸਨ੍ਤ੍ਯਾਗẖ ਕਥਂ ਨਾਮੋਪਪਦ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਜਾਗਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਾ ਜਾਗਦੇ, ਜੋ ਦੇਹ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਰੀਰ ਤੱਕ ਹੀ ਮਲਕੀਅਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਛੱਡਣ ਦੀ ਗੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜਿੰਨਾ ਜੀਵਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਛੱਡਣ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਕੇਵਲਂ ਕਰ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਭਾਵਨਾਭਾਵਨੇ ਸਤਿ । ਕਰ੍ਮ ਕਰ੍ਮਤ੍ਵਮ੍ ਉਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਜਮ੍
ਜਦੋਂ 'ਕਰਮ' ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ਦੀ ਸੋਚ ਜਾਂ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਾਂ ਕਰਮ ਆਪਣਾ ਕਰਮ ਹੋਣ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਅਜਨਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਸਮ੍ਭਵਤਿ ਸਨ੍ਤ੍ਯਾਗੇ ਕਰ੍ਮਣੋ ਯẖ ਕਰੋਤਿ ਹਿ । ਇਦਂਕਰ੍ਤਵ੍ਯਤਾਤ੍ਯਾਗਂ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਤੇਨ ਤਤ੍ ਕृਤਮ੍
ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਕਰਮ ਛੱਡਣ ਦੇ ਅਸੰਭਵ ਹੋਣ 'ਤੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ 'ਇਹ ਕਰਨਾ ਹੀ ਹੈ' ਵਾਲੀ ਭਾਵਨਾ ਛੱਡ ਕੇ ਕੁਝ ਵੀ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਬੋਧਾਦ੍ ਇਦਨ੍ਤਾਸਂਵਿਤ੍ਤੇਸ੍ ਸ੍ਵਯਂ ਵਿਲਯਨਂ ਤੁ ਯਤ੍ । ਜਗਤਸ੍ ਤਂ ਵਿਦੁਸ੍ ਤ੍ਯਾਗਮ੍ ਅਸਙ੍ਗਂ ਮੋਕ੍ਸ਼ਮ੍ ਏਵ ਚ
'ਇਹ-ਪਣ' ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਆਪੇ ਹੀ ਮਿਟਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਤਿਆਗ, ਅਸੰਗਤਾ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਹੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਵੇਦਨਂ ਸਤਿ ਸਂਵੇਦ੍ਯੇ ਸਰ੍ਗਾਦਾਵ੍ ਏਵ ਵੇਦ੍ਯਦृਕ੍ । ਨੋਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਨੈਵ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਿਂ ਕ੍ਵੇਵ ਵੇਦਨਮ੍
ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਤਬ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਹੋਵੇ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ ਹੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਤਾਂ ਇਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਜਾਣਨਾ ਕਿੱਥੇ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਹੈ?
ਵੇਦ੍ਯੋਨ੍ਮੁਖਤ੍ਵਂ ਸਨ੍ਤ੍ਯਜ੍ਯ ਰੂਪਂ ਯਦ੍ ਵੇਦਨਸ੍ਯ ਵੈ । ਨ ਵੇਦਨਂ ਤਨ੍ ਨੋ ਕਰ੍ਮ ਤਚ੍ ਛਾਨ੍ਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਵੇਖਣ ਦੀ ਲਗਨ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਵੇਖਣ ਦਾ ਰੂਪ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਵੇਖਣਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਕਰਮ ਹੈ; ਉਸੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਬ੍ਰਹਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚੇਤਨਂ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਕਰ੍ਮ ਸਂਸृਤ੍ਯਾ ਪ੍ਰਵਿਕਾਸਿਤਮ੍ । ਅਚੇਤਨਂ ਵਿਦੁਰ੍ ਮੋਕ੍ਸ਼ਂ ਜ੍ਞਂ ਚੇਤ੍ਯ੍ ਏਵੋਪਦੇਸ਼ਧੀਃ
ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਕਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਜਨਮ ਮਰਨ ਵਿਚ ਫੈਲਦੀ ਹੈ; ਗਿਆਨੀਆਂ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਅਚੇਤਨ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਬੁਧੀ ਇਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਹੀ ਆਖਦੀ ਹੈ।