ਸ਼ਿਵਪਙ੍ਕਮਯਾ ਏਵ ਰੂਪਾਲੋਕਮਨẖਕ੍ਰਮਾਃ । ਤਨ੍ਮਯਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਨਨ੍ਤਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਤẖ ਕਿਂ ਕੇਨ ਚੇਤ੍ਯਤੇ
ਰੂਪ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹਨ; ਉਸ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਅਨੰਤਤਾ ਕਰਕੇ, ਇੱਥੇ ਕਿਸ ਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਮਾਪਿਆ ਜਾਵੇ?
ਮਾਨਮੇਯਪ੍ਰਮਾਣਾਦਿ ਦੇਸ਼ਕਾਲੌ ਦਿਗਾਦਿ ਚ । ਭਾਵਾਭਾਵਵਿਵਰ੍ਤਾਦਿ ਸ਼ਿਵਪਙ੍ਕਮਯਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਮਾਪ, ਮਾਪਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼, ਮਾਪਣ ਦੇ ਢੰਗ, ਥਾਂ ਤੇ ਸਮਾਂ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ, ਹੋਣ-ਅਣਹੋਣ ਦੇ ਬਦਲਾਅ—ਇਹ ਸਭ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਹਨ।
ਅਹਂ ਮਮੇਤ੍ਯ੍ ਅਤਸ੍ ਸਾਰਾਨ੍ ਨੇਤਰਤ੍ ਪਰਮਾਮ੍ਬਰਾਤ੍ । ਅਸਂਸਕ੍ਤਮਤਿਸ੍ ਤਿष੍ਠ ਜ੍ਞਸ਼੍ ਸ਼ਿਲੋਦਰਮੌਨਵਤ੍
ਇਹ 'ਮੈਂ' ਤੇ 'ਮੇਰਾ' ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਸੱਚੀ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ। ਹੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ, ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਬੇਲਗ ਰਹੋ, ਪੱਥਰ ਦੀ ਚੁਪ ਵਾਂਗ।
ਅਹਂ ਮਮੇਤ੍ਯ੍ ਅਸਦ੍ਰੂਪਂ ਜ੍ਞਸ੍ਯਾਭਾਵਯਤḫ ਪ੍ਰਭੋ । ਅਸਙ੍ਗਂ ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਤ੍ਯਾਗਾਦ੍ ਅਨੁष੍ਠਾਨਾਚ੍ ਚ ਕਿਂ ਸ਼ੁਭਮ੍
'ਮੈਂ' ਤੇ 'ਮੇਰਾ' ਦੀ ਸੋਚ ਝੂਠੀ ਹੈ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦੇਵੇ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਬੇਲਗ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕਰਮ ਛੱਡਣ ਜਾਂ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕੀ ਚੰਗਾ ਹੈ?
ਪृਚ੍ਛਾਮਿ ਯਦ੍ ਅਹਂ ਤ੍ਵਂ ਤਤ੍ ਕਥਯਾਸ਼ੁ ਮਮਾਨਘ । ਯਦਿ ਜਾਨਾਸਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਕਰ੍ਮ ਤਾਵਤ੍ ਕਿਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਮੈਂ ਜੋ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ, ਉਹੀ ਤੂੰ ਵੀ ਹੈਂ; ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ, ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਦੱਸ। ਜੇ ਤੂੰ ਅਸਲ ਸੱਚ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਕਰਮ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਵਿਸ੍ਤਾਰẖ ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਕੀਦृਙ੍ ਮੂਲਂ ਤਸ੍ਯ ਚ ਕਿਂ ਭਵੇਤ੍ । ਨਾਸ਼ਨੀਯਂ ਚ ਨਿਪੁਣਂ ਕਥਂ ਕਥਯ ਨਾਸ਼੍ਯਤੇ
ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਹਦ ਕੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਕੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਸੁਝ-ਬੁਝ ਨਾਲ ਮਿਟ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਦੱਸ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ?
ਯਨ੍ ਨਾਸ਼ਨੀਯਂ ਨਿਪੁਣਂ ਤਨ੍ ਨੂਨਂ ਪ੍ਰਵਿਨਾਸ਼੍ਯਤੇ । ਮੂਲਕਾषੇਣ ਭਗਵਨ੍ ਨ ਸ਼ਾਖਾਦਿਵਿਕਰ੍ਤਨੈਃ
ਜੋ ਕੁਝ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਚਮੁਚ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਭਗਵਾਨ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਟਾਹਣੀਆਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਉਖਾੜਣ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਪੂਰਨ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਂ ਨਾਸ਼ਨੀਯਂ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮ ਖਲੁ ਧੀਮਤਾ । ਮੂਲਕਾषਵਿਨਾਸ਼ੇਨ ਤਚ੍ ਚ ਨष੍ਟਂ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਅਕਲਮੰਦ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਚੰਗੇ ਜਾਂ ਮੰਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਉਖਾੜ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਕਰ੍ਮਵृਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਮੂਲਾਨਿ ਮੇ ਸ਼ृਣੁ । ਯਨ੍ ਨਿਕਾषੇਣ ਨਿਰ੍ਮੂਲੋ ਨ ਸ ਭੂਯḫ ਪ੍ਰਰੋਹਤਿ
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਲ੍ਹ ਨਾਲ ਉਖਾੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਉੱਗਦਾ।
ਦੇਹਸ੍ ਤਾਵਦ੍ ਅਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਕਰ੍ਮਵृਕ੍ਸ਼ਸ੍ ਸਮੁਤ੍ਥਿਤਃ । ਰੂਢਸ੍ ਸਂਸਾਰਵਿਪਿਨੇ ਵਿਚਿਤ੍ਰਾਙ੍ਗਲਤਾਨ੍ਵਿਤਃ
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਰੁੱਖ ਹੈ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੜ੍ਹ ਚੁੱਕ ਕੇ ਖੜਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਟਾਹਣੀਆਂ ਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।
ਕਰ੍ਮਬੀਜਤਰੋਰ੍ ਅਸ੍ਯ ਸੁਖਦੁẖਖਫਲਾਵਲੇਃ । ਜਾਗ੍ਰਦ੍ਵਸਨ੍ਤਕਾਲਸ੍ਯ ਸੁषੁਪ੍ਤਸ਼ਿਸ਼ਿਰਸ੍ਥਿਤੇਃ
ਇਸ ਰੁੱਖ ਦੀਆਂ ਬੀਜਾਂ ਕਰਮ ਹਨ, ਫਲ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਹਨ; ਜਾਗਣਾ ਇਸ ਦਾ ਵਸੰਤ ਹੈ, ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਇਸ ਦੀ ਸਰਦੀ ਹੈ।
ਪਾਵਨਾਚਾਰਕਲਿਕਾਗੁਚ੍ਛਕੋਤ੍ਕਰਕਾਰਿਣਃ । ਕ੍ਸ਼ਣਤਾਰੁਣ੍ਯਕਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਜਰਾਕੁਸੁਮਹਾਸਿਨਃ
ਇਸ ਦੇ ਕਲੀ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚਲਣ ਹਨ, ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੀ ਛਣਕ ਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਇਸ ਦੀ ਖਿੜਾਈ ਹੈ, ਤੇ ਬੁਢ਼ਾਪੇ ਦੀ ਵੱਡੀ ਤਲਵਾਰ ਇਸ ਦੀ ਮੁਰਝਾਹਟ ਹੈ।
ਮੁਹੂਰ੍ਤਂ ਪ੍ਰਤਿ ਕਲ੍ਲੋਲਮਰ੍ਕਟਧ੍ਵਂਸਿਤਾਕृਤੇਃ । ਨਿਦ੍ਰਾਹੇਮਨ੍ਤਜਠਰਲੀਨਸ੍ਵਪ੍ਨਦਲੋਦ੍ਗਤੇਃ
ਹਰ ਪਲ ਇਸ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਬੇਚੈਨੀ ਦੇ ਬਾਂਦਰ ਵਲੋਂ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਨੀਂਦ ਦੀ ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀਆਂ ਟਾਹਲੀਆਂ ਲੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਉਭਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸ੍ਵਵਾਰ੍ਦ੍ਧਕਸ਼ਰਚ੍ਛਾਨ੍ਤਿਸ਼ੀਰ੍ਣੇਹਾਪਰ੍ਣਸਨ੍ਤਤੇਃ । ਜਗਜ੍ਜਙ੍ਗਲਜਾਤਸ੍ਯ ਕਲਤ੍ਰੋਪਤृਣਾਵਲੇਃ
ਆਪਣੇ ਬੁਢ਼ਾਪੇ ਦੇ ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਸੁੱਕੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਢਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗਲ ਹੈ, ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਉਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਢੱਕਣ ਵਾਲਾ ਘਾਹ ਹੈ।
ਪੇਲਵਾਵਯਵਾ ਹਸ੍ਤਪਾਦਗੁਲ੍ਫਾਦਯੋ ऽਰੁਣਾਃ । ਪਤ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਤਨੁਵृਨ੍ਤਾਨਿ ਸੁਰੇਖਾਨਿ ਚਲਾਨਿ ਚ
ਨਰਮ ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਟਖਣੇ ਆਦਿ ਲਾਲੀਮਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਪਤਲੇ, ਸੁੰਦਰ ਲਕੀਰਾਂ ਵਾਲੇ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਿਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਅਰੁਣਾḫ ਪਵਨਾਲੋਲਾ ਮृਦ੍ਵ੍ਯੋ ਮਸृਣਮੂਰ੍ਤਯਃ । ਸ੍ਨਾਯ੍ਵਸ੍ਥਿਦਿਗ੍ਧਾਸ੍ ਸਰਸਾ ਅਙ੍ਗੁਲ੍ਯੋ ਬਾਲਪਲ੍ਲਵਾਃ
ਲਾਲੀਮਾਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਝੂਮਦੀਆਂ, ਨਰਮ ਤੇ ਚਿੱਟੀਆਂ ਉੰਗਲਾਂ, ਹੱਡੀਆਂ ਤੇ ਨਸਾਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀਆਂ, ਨਵੇਂ ਕਲੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ।
ਮृਦ੍ਵ੍ਯੋ ਮਸृਣਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਾਗ੍ਰਾ ਵृਨ੍ਤਰੂਢਾḫ ਪੁਨḫ ਪੁਨਃ । ਦ੍ਵਿਤੀਯੇਨ੍ਦੁਕਰਾਕਾਰਾẖ ਕਲਿਕਾ ਨਖਸ਼ੁਕ੍ਤਯਃ
ਨਰਮ, ਚਿੱਟੀਆਂ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਕੋਨੇ ਵਾਲੀਆਂ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਡੰਡੇ ਤੋਂ ਉੱਗਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਕਲੀਆਂ ਤੇ ਨਖ਼, ਦੂਜੇ ਚੰਦ ਦੀ ਆਕਾਰ ਵਾਲੇ ਹਨ।
ਕਰ੍ਮਣḫ ਪਰਿਫੁਲ੍ਲਸ੍ਯ ਦੇਹਰੂਪਤਯੇਤਿ ਹਿ । ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਮੂਲਾਨਿ ਦृਢਾਨਿ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਮਨ੍ਤਿ ਚ
ਜਦੋਂ ਕਰਮ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਰੂਪ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਰਮ ਦੇ ਅੰਗ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਗੰਢਾਂ ਵਾਲੇ ਮੂਲ ਹਨ।
ਸਿਰਾਸ੍ਥਿਗ੍ਰਨ੍ਥਿਨਦ੍ਧਾਨਿ ਪਙ੍ਕਮਗ੍ਨਾਤ੍ਮਕਾਨਿ ਚ । ਵਾਸਨਾਰਸਪੀਨਾਨਿ ਨਿਜਰਕ੍ਤਰਸਾਨਿ ਚ
ਇਹ ਸਰੀਰ ਰਗਾਂ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਚੀਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਪਲਦਾ ਤੇ ਆਪਣੀ ਲਹੂ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਗੁਲ੍ਫਵਨ੍ਤਿ ਦृਢਾਙ੍ਗਾਨਿ ਸੁਤ੍ਵਞ੍ਚਿ ਮਸृਣਾਨਿ ਚ । ਤੇषਾਮ੍ ਅਪਿ ਚ ਮੂਲਾਨਿ ਵਿਦ੍ਧਿ ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਹਿ
ਇਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅੰਗ ਹਨ, ਜੋ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣੇ ਤੇ ਚਿੱਟੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਗਿਆਨ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸਮਝੋ।
ਸੁਦੂਰਮ੍ ਅਪਿ ਯਾਤਾਨਿ ਪਞ੍ਚਸ੍ਤਮ੍ਭਾਨਿ ਤਾਨਿ ਤੁ । ਵਾਸਨਾਪਙ੍ਕਮਗ੍ਨਾਨਿ ਰਸਵਨ੍ਤਿ ਮਹਾਨ੍ਤਿ ਚ
ਉਹ ਪੰਜ ਸਤੰਭ, ਭਾਵੇਂ ਦੂਰ ਤੱਕ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਚੀਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਵੱਡੇ ਤੇ ਰਸ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ।
ਤੇषਾਂ ਮੂਲਂ ਬृਹਤ੍ ਸ੍ਤਮ੍ਭਂ ਮਨੋ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯਮ੍ । ਪਞ੍ਚਸ੍ਰੋਤਸ੍ਸਿਰਾਕृष੍ਟਮੁਕ੍ਤਾਨਨ੍ਤਰਸਦ੍ਰਵਮ੍
ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਵੱਡਾ ਸਤੰਭ ਮਨ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪੰਜ ਰਗਾਂ ਦੀ ਧਾਰ ਨਾਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਮੋਤੀ ਵਿਚਕਾਰ ਰਸ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯ ਮੂਲਂ ਵਿਦੁਰ੍ ਜੀਵਂ ਚੇਤ੍ਯੋਨ੍ਮੁਖਚਿਦਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਜੀਵਸ੍ਯ ਚੇਤਨਂ ਮੂਲਂ ਸਰ੍ਵਮੂਲੈਕਕਾਰਣਮ੍
ਉਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਜੀਵ ਨੂੰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਵੱਲ ਰੁਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੀਵ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਕੋ ਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ।
ਚਿਤੇਸ੍ ਤੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਮੂਲਂ ਯਤ੍ ਤਸ੍ਯ ਮੂਲਂ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਅਨਾਖ੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਨਨ੍ਤਤ੍ਵਾਚ੍ ਛੁਦ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਤ੍ਯਰੂਪਿਣਃ
ਪਰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਾਂ-ਰੱਖਣਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਅਨੰਤ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸੱਚੀ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਕਰ੍ਮਣਾਮ੍ ਏਵਂ ਵੇਦਨਂ ਬੀਜਮ੍ ਉਤ੍ਤਮਮ੍ । ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਚੇਤਯਿਤ੍ਵਾਨ੍ਤਸ੍ ਤਤਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦḫ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ
ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਲਈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਬੀਜ ਚੇਤਨਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅੰਦਰੋਂ ਆਪਣਾ ਸਰੂਪ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਲਚਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਮੁਨੇ ਚੇਤਨਮ੍ ਏਵਾਦ੍ਯਂ ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਬੀਜਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਤਿ ਮਹਾਸ਼ਾਖੋ ਜਾਯਤੇ ਦੇਹਸ਼ਲ੍ਮਲਿਃ
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਬੀਜ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਦੇਹ ਦੀ ਵੱਡੀ ਰੁੱਖੀ—ਸਲਮਲੀ—ਉਗ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਏਤਚ੍ ਚੇਤਨਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਂ ਭਾਵਨਾਵਲਿਤਂ ਯਦਿ । ਤਤ੍ ਕਰ੍ਮਬੀਜਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਨੋ ਚੇਤ੍ ਸਾਧ੍ਯਂ ਪਰਂ ਪਦਮ੍
ਜੇ 'ਚੇਤਨਾ' ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਰਮ ਦਾ ਬੀਜ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤਿਸ਼੍ ਚੇਤਨਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਭਾਵਨਾਵਲਿਤਾ ਯਦਿ । ਤਤ੍ ਕਰ੍ਮਬੀਜਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਨੋ ਚੇਤ੍ ਸਾਧ੍ਯਂ ਪਰਂ ਪਦਮ੍
ਜੇ ਚਿਤ 'ਚੇਤਨਾ' ਦੇ ਅਰਥ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਰਮ ਦਾ ਬੀਜ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜੇ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਵੇਦਨਮ੍ ਏਵੇਹ ਕਰ੍ਮ ਕਾਰਣਮ੍ ਆਕृਤੇਃ । ਏਤਤ੍ ਤਤ੍ ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਬੀਜਂ ਤ੍ਵਯੈਵੋਕ੍ਤਂ ਮੁਨੀਸ਼੍ਵਰ
ਇਸ ਲਈ, ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਣਨਾ ਹੀ ਕਰਮ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਇਹੀ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਖੁਦ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀ।
ਅਸ੍ਯ ਰਾਘਵ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਣੋ ਵੇਦਨਾਤ੍ਮਨਃ । ਕਸ੍ ਤ੍ਯਾਗẖ ਕਿਮ੍ ਅਨੁष੍ਠਾਨਂ ਯਾਵਦ੍ਦੇਹਮ੍ ਇਦਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਰਾਘਵ, ਇਸ ਨਾਜੁਕ ਕਰਮ ਦੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਜਾਣਨਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਤਿਆਗ ਜਾਂ ਕਿਹੜੀ ਸਾਧਨਾ ਹੈ?